وجیهه اشرفی، مدرس حوزه و دانشگاه در گفت‌وگو با ایکنا از سمنان ضمن عرض تسلیت شهادت امام سجاد(ع) با بیان اینکه وقتی به دوران پس از عاشورا نگاه می‌کنیم، می‌بینیم که امام زین‌العابدین(ع) با چالش‌های بسیار سختی روبرو بودند، گفت: دستگاه اموی با رفتارهای ظالمانه و جبارانه، فضای جامعه را آنقدر سنگین کرده بود که حتی کسی جرئت نمی‌کرد به اطراف امام نزدیک شود، مگر بنی‌هاشم به‌صورت محدود. 

وی ادامه داد: اما امام با فعالیت‌های روشنگرانه‌شان، کم‌کم این یخ را آب کردند. نتیجه این تلاش‌های ملایم و گاه نامحسوس این شد که وقتی امام باقر(ع) به امامت رسیدند، یک پایگاه عظیم از شیعیان در مدینه و کوفه آماده‌ همراهی با امام معصوم شدند.

اشرفی با اشاره به اینکه این کادرسازی و تقویت حزب‌اللهی شیعه، ناگهانی نبود؛ بلکه حاصل تلاش‌های علمی و فرهنگی حضرت بود که زمینه را برای آن نهضت فراگیر علمی در دوران امام باقر(ع) و امام صادق(ع) آماده کردند، اظهار کرد: جامعه مدینه در آن زمان دچار دو مشکل بزرگ بود: یکی تجمل‌گرایی و دیگری انحطاط فرهنگی و بی‌اخلاقی که در این راستا در چنین فضایی، الگوی رفتاری امام سجاد(ع) بسیار دشوار بود، اما ایشان توانستند با ارائه یک مدل رفتاری جدید برای مسلمان و غیرمسلمان، بخشی از مردم را هدایت کنند. 

این مدرس حوزه و دانشگاه بیان کرد: ایشان با تشویق مردم به هدایت فرهنگی و اخلاقی، و ایجاد میل و گرایش به سمت علم و معنویت، نتیجه‌اش را در دو نسل بعد دیدند. یکی از اقدامات کلیدی امام، زنده نگه داشتن یاد عاشورا بود. ایشان تأکید فراوانی بر گریه بر امام حسین(ع) و روضه‌خوانی داشتند تا این واقعه هرگز فراموش نشود و دشمن نتواند عاشورا را به نفع خود تحریف کند. امام با تحمل مصیبت‌های سنگین و بحران‌های متعدد، اجازه ندادند که دشمن، تصویر واقعی عاشورا را محو کند.

وی با تأکید بر اینکه راهبرد امام سجاد(ع) در مدینه، یک مبارزه ترکیبی و شناختی بود تصریح کرد: ایشان جنگ را به عرصه نرم بردند و از راهبردهایی مثل «بازسازی مفاهیم دینی»، «کادرسازی پنهان» و «ارائه منشور حقوقی ـ اجتماعی» استفاده کردند. نکته جالب اینجاست که اگرچه امام ظاهراً تعامل منفی یا تنش مستقیمی با حکومت نداشتند، اما در لابلای دعاهایشان، یک مانیفست اعتقادی کامل ارائه دادند. ایشان در این ادعیه نشان دادند که جایگاه امام چیست، وظیفه امام کدام است و مردم چگونه باید از امام تبعیت کنند. این مقولات، پایه‌های امام‌شناسی را محکم کرد و نسل‌هایی را تربیت کرد که بعداً بتوانند هدف حزب‌سازی برای تشیع را تأمین کنند. 

به گفته وی؛ در دوره امام حسین(ع) چون این انسجام و کادرسازی به این شکل صورت نگرفته بود، امام مظلومانه به شهادت رسیدند، اما امام سجاد(ع) با تقویت حزب شیعه، پایه‌های آن را محکم کردند که بر این اساس گنجینه‌ای که امام از خود به‌جا گذاشتند، شامل ابعاد فرهنگی، ادبی، سیاسی، اجتماعی و معنوی است. «صحیفه سجادیه» ظرفیت بسیاری برای رشد معنوی همگان دارد. «رساله حقوق» نیز نگاهی همه‌جانبه به حقوق افراد و موجودات دارد و هر فردی می‌تواند برای احترام به حقوق دیگران از آن بهره ببرد. همچنین «دعای ابوحمزه ثمالی» فرصتی عالی برای تقویت ارتباط انسان با خداست. این‌ها سرمایه‌های ارزشمندی برای تربیت جامعه و مبارزه روشمند با اوضاع مسموم فرهنگی آن زمان بودند.

اشرفی با تأکید بر اینکه در این راستا شاهد تاریخی مهمی هم داریم گفت: رئیس دانشگاه الأزهر مصر، شیخ طنطاوی، از آیت‌الله مرعشی پرسیده بود که آیا شیعه غیر از نهج‌البلاغه کتاب مفصل دیگری دارد؟ آیت‌الله مرعشی صحیفه سجادیه را برایش فرستادند. پاسخ شیخ مسجد الأزهر با جمله «من الشقاء» (از شقاوت و بدبختی خودم دانستم) همراه بود، یعنی افسوس خورد که تاکنون با این کتاب ارزشمند آشنا نبوده است.

مدرس حوزه خواهران شاهرود افزود: در دوره اموی، به‌ویژه در مدینه، تجمل‌گرایی، لهو و سرگرمی‌های درباری و موسیقی در میان طبقات مرفه رواج یافته بود. البته باید دقت کرد که این را به کل جامعه یا همه زنان تعمیم ندهیم، چون با شواهد تاریخی سازگار نیست. اما امام سجاد(ع) با چند محور به این وضعیت پاسخ دادند: اول: ایجاد هویت معنوی: امام پیش از مقابله مستقیم، هویت توحیدی را تقویت کرد. عشق به خدا، کرامت انسان، یاد مرگ و مسئولیت اجتماعی، جاذبه‌های فرهنگ مصرفی و لهو را تضعیف می‌کرد. دوم: احیای کرامت زن و خانواده: در تعالیم امام، زن انسانی صاحب کرامت و حقوق است. بیان حقوق همسر، فرزند و خویشاوندان، به تحکیم خانواده و جلوگیری از فروپاشی اخلاقی کمک کرد. سوم: الگوسازی عملی: خانه امام و بانوان خاندان پیامبر(ص)، الگوی زن مؤمن و آگاه را معرفی می‌کردند که پاسخ فرهنگی به الگوهای دربار اموی بود. چهارم: جایگزین کردن فرهنگ دعا و علم: امام می‌دانستند که نهی و منع به تنهایی پایدار نیست. بنابراین، دعا، تعلیم، تفسیر قرآن و اخلاق را به عنوان جایگزین‌های جذاب عرضه کردند. پنجم: تربیت نخبگان: امام فقط به توده‌ها اکتفا نکرد؛ شاگردانی تربیت کرد که بعدها نقش مهمی در انتقال معارف و اصلاح فرهنگ ایفا کردند.

وی با بیان اینکه حکومت اموی از سرگرمی و غفلت فرهنگی برای تثبیت قدرت استفاده می‌کرد، اظهار کرد: امام سجاد(ع) با تعمیق معنویت، احیای کرامت انسان و تربیت فکری، به همان عرصه فرهنگ پاسخ دادند. مقابله امام، بیشتر ایجابی و هویت‌ساز بود تا سلبی. چون هرگاه مردم به هویت خود پایبند باشند، جلوی نفوذ تهاجم فرهنگی دشمن گرفته می‌شود.

این کارشناس دینی ادامه داد: ایده مرکزی امام سجاد(ع) را می‌توان در پنج محور خلاصه کرد؛ اول: جدایی ناپذیری عدالت‌خواهی از توحید: برای امام، مبارزه با ظلم فقط یک اقدام سیاسی نبود، بلکه عبادتی الهی بود. خدایی که به نماز دعوت می‌کند، به ایستادگی در برابر ستم نیز فرا می‌خواند. دوم: حفظ پیام عاشورا بر واکنش احساسی: اگر امام پس از کربلا قیام نظامی می‌کردند، احتمالاً آخرین امامِ حاضر از میان می‌رفت. ایشان راهبرد حفظ امامت، تبیین حقیقت و افشای چهره ستمگر را برگزیدند. سوم: تبدیل اسارت به رسانه: در مسیر اسارت و شهرهای مختلف، خطبه‌های امام افکار عمومی را بیدار کرد. نشان داد که دفاع از عدالت، گاه با روشنگری و آگاهی‌بخشی تحقق می‌یابد. چهارم: معنویت به عنوان موتور حرکت اجتماعی: دعاهای امام، به‌ویژه در صحیفه سجادیه، فقط مناجات فردی نیست؛ در آن‌ها برای رفع ظلم، اصلاح جامعه و عزت مؤمنان از خدا درخواست می‌شود. پنجم: شروع عدالت از اصلاح انسان: امام می‌دانست حکومت عادل بر جامعه‌ای که اخلاقاً اصلاح نشده باشد، پایدار نیست. بنابراین، تربیت انسان و تبیین حقوق متقابل را پایه تحقق عدالت قرار داد.

مدرس حوزه و دانشگاه با اشاره به اینکه اگر بخواهیم این ایده را در یک عبارت علمی بیان کنیم، اظهار کرد: از دیدگاه امام سجاد(ع)، «قرب الهی سرچشمه عدالت‌خواهی است و عدالت‌خواهی، تجلی بیرونی قرب الهی». عاشورا نشان داد که عبادت، جهاد، صبر، روشنگری و دفاع از کرامت انسان، همه جلوه‌های یک حقیقت واحد یعنی بندگی خدا هستند. در اندیشه امام، عرفان، اخلاق و عدالت سه حوزه مستقل نیستند، بلکه سه بعد یک سبک زندگی توحیدی‌اند.

انتهای پیام