به قلم زینب باقیات اصفهانی، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی، مدرس و پژوهشگر

زبان فارسی یکی از بنیادی‌ترین عناصر هویت فرهنگی و تاریخی ایرانیان است و در طول قرن‌ها حامل فرهنگ، معارف دینی، ادبیات و اندیشه‌های این سرزمین بوده است. در دوره معاصر، آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای از جمله شخصیت‌هایی است که در سخنان و دیدگاه‌های فرهنگی خود به‌طور مستمر بر اهمیت حفظ و تقویت زبان و ادبیات فارسی تأکید کرده‌اند. بررسی بیانات ایشان نشان می‌دهد که زبان فارسی در نگاه ایشان نه صرفاً یک ابزار ارتباطی، بلکه یک سرمایه فرهنگی و تمدنی برای ملت ایران است.

۱. زبان فارسی و هویت فرهنگی ملت

یکی از محور‌های مهم در بیانات رهبر انقلاب، پیوند زبان فارسی با هویت تاریخی و فرهنگی ملت ایران است. ایشان در دیدار با اعضای فرهنگستان زبان و ادب فارسی تأکید می‌کنند که زبان فارسی در طول تاریخ، فراتر از مرز‌های سیاسی ایران گسترش یافته و حامل فرهنگ و اندیشه بوده است. ایشان می‌فرمایند که زمانی از آسیای صغیر تا شبه‌قاره هند، فارسی زبان رایج علمی و اداری بوده است و این گسترش نه به دلیل قدرت سیاسی، بلکه به سبب ظرفیت فرهنگی این زبان بوده است(۱).

از نگاه ایشان، زبان فارسی تنها یک ابزار بیان نیست، بلکه حامل فرهنگی غنی است که در طول قرن‌ها شکل گرفته و بخش مهمی از آن با معارف اسلامی پیوند خورده است. به تعبیر ایشان، در بسیاری از مناطق شرق جهان اسلام، معارف دینی و عرفانی با زبان فارسی منتقل شده است(۱).

۲. زبان فارسی و مقابله با سلطه فرهنگی

در برخی از بیانات رهبر انقلاب، مسئله زبان در چارچوب مقاومت فرهنگی نیز مورد توجه قرار گرفته است. ایشان در سخنانی درباره تاریخ زبان فارسی در شبه‌قاره هند اشاره می‌کنند که استعمار انگلیس پس از ورود به هند، زبان فارسی را که قرن‌ها زبان رسمی آن منطقه بود کنار گذاشت و زبان انگلیسی را جایگزین کرد(۲).

این تحلیل نشان می‌دهد که در نگاه ایشان، زبان یکی از ابزار‌های مهم سلطه فرهنگی است و تضعیف یک زبان می‌تواند به تضعیف هویت فرهنگی یک ملت منجر شود. از این رو، حفظ زبان فارسی در واقع بخشی از حفظ استقلال فرهنگی و تاریخی جامعه محسوب می‌شود.

۳. جایگاه شعر در حفظ و گسترش زبان فارسی

از دیگر محور‌های مهم در بیانات آیت‌الله خامنه‌ای، توجه ویژه به شعر فارسی است. ایشان در دیدار با شاعران و اهالی فرهنگ و ادب فارسی، شعر را «هنری بی‌نظیر» و «رسانه‌ای اثرگذار» توصیف کرده‌اند و تأکید کرده‌اند که با وجود گسترش رسانه‌های جدید، شعر همچنان قدرت تأثیرگذاری خود را حفظ کرده است(۳).

رهبر انقلاب همچنین بر استمرار سنت بزرگ شعر فارسی تأکید می‌کنند و با اشاره به شاعران بزرگی همچون سعدی، حافظ و نظامی، معتقدند که در دوره معاصر نیز امکان ظهور شاعران بزرگ وجود دارد. ایشان در این دیدار می‌فرمایند: «اعتقاد من این است که دوره‌ی ما می‌تواند سعدی‌آفرین باشد»(۳).

این دیدگاه نشان‌دهنده نگاه پویای ایشان به ادبیات فارسی است؛ نگاهی که ادبیات را متعلق به گذشته نمی‌داند، بلکه آن را ظرفیت زنده‌ای برای تولید آثار بزرگ در زمان حاضر می‌شمارد.

۴. ضرورت پالایش و دقت در زبان فارسی

از دیگر موضوعاتی که در بیانات رهبر انقلاب مطرح شده، توجه به سلامت و دقت در زبان فارسی است. ایشان در دیدار با اعضای شورای عالی ویرایش زبان فارسی صدا و سیما بر اهمیت ویراستاری و استفاده درست از واژگان تأکید می‌کنند و معتقدند که کاربرد نادرست برخی واژه‌ها می‌تواند موجب سوءتفاهم و انتقال نادرست معنا شود(۴).

در همین سخنرانی، ایشان با ذکر نمونه‌هایی از کاربرد نادرست برخی اصطلاحات، نشان می‌دهند که حفظ زبان فارسی تنها به معنای استفاده از آن نیست، بلکه نیازمند دقت علمی در واژه‌گزینی و ساختار زبانی نیز هست(۴).

۵. نقش ادبیات در تربیت نسل آینده

رهبر انقلاب همچنین در سخنان خود به نقش ادبیات و فرهنگ در تربیت نسل جدید اشاره کرده‌اند. ایشان در دیدار با مسئولان کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان تأکید می‌کنند که توجه به فرهنگ و ادبیات در سنین کودکی و نوجوانی اهمیت فراوانی دارد، زیرا نسل آینده کشور در همین مرحله شکل می‌گیرد(۵).

ایشان در این دیدار بیان می‌کنند که فعالیت‌های فرهنگی و هنری برای کودکان و نوجوانان در حقیقت سرمایه‌گذاری برای آینده جامعه است و می‌تواند در شکل‌گیری هویت فرهنگی نسل جدید نقش اساسی ایفا کند(۵).

نتیجه‌گیری

بررسی بیانات آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای نشان می‌دهد که ایشان نگاه جامعی به زبان و ادبیات فارسی دارند. در این نگاه، زبان فارسی نه تنها میراثی فرهنگی، بلکه ابزاری برای حفظ هویت، انتقال فرهنگ و تقویت استقلال فرهنگی جامعه است.

تأکید بر جایگاه شعر، ضرورت پالایش زبان، اهمیت فرهنگ در تربیت نسل جدید و توجه به ظرفیت تمدنی زبان فارسی، همگی نشان‌دهنده رویکردی راهبردی به مسئله زبان و ادبیات است. بر این اساس، می‌توان گفت که یکی از ابعاد مهم شخصیت فرهنگی ایشان، توجه جدی به حفظ و تقویت زبان و ادبیات فارسی در جامعه معاصر ایران است.

منابع

۱. آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای، بیانات در دیدار اعضای فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ۲۷ بهمن ۱۳۷۰، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار. 
https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=۲۵۸۰، 

۲. آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای، سخنرانی در کنگره اقبال لاهوری، ۱۹ اسفند ۱۳۶۴. 
https://farsi.khamenei.ir/others-report?id=۵۹۶۳۲، 

۳. آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای، بیانات در دیدار شاعران و اهالی فرهنگ و ادب فارسی، ۲۵ اسفند ۱۴۰۳. 
https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=۵۹۶۹۳، 

۴. آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای، بیانات در دیدار اعضای شورای عالی ویرایش زبان فارسی سازمان صدا و سیما، ۱۸ آذر ۱۳۷۰. 
https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=۲۵۲۱، 

۵. آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای، بیانات در دیدار مسئولان کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، ۲۳ اردیبهشت ۱۳۷۷. 
https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=۳۹۳۲

انتهای پیام