کتاب «مقتل مظلوم» تلاشی است در امتداد سنتی دیرپا در تاریخ نگارش‌های عاشورایی؛ سنتی که از قرون نخستین تا امروز با قلم عالمان، محدثان و مورخان بزرگ در پی ثبت، حفظ و انتقال روایت واقعه کربلا بوده است. این اثر کوششی است برای بازخوانی، بازتنظیم و به‌روزرسانی همان میراث در نسبت با نیازها و پرسش‌های مخاطب امروز. 

در این مسیر، اصل بر استناد و امانت‌داری بوده است؛ به گونه‌ای که هیچ نقل تاریخی بدون تکیه بر منبع مشخص در متن باقی نمانده و تا حد امکان مأخذ هر روایت در حواشی و ارجاعات روشن شده است. در عین حال از ورود به برخی نقل‌های منفرد یا گزارش‌هایی که از پشتوانه کافی در منابع متعدد برخوردار نبوده یا با ملاحظات محتوایی و فهم امروزین مخاطب سازگاری لازم را نداشته‌اند، پرهیز شده است، نه از سر نفی آن‌ها بلکه از سر انتخاب روشی در تنظیم یک متن قابل عرضه و قابل استفاده. 

ایکنا در رابطه با بررسی زوایای مختلف کتاب «مقتل مظلوم» به گفت‌و‌گو با حجت‌الاسلام مرتضی وافی، استاد حوزه علمیه، رئیس فرهنگسرای نهج‌البلاغه و نویسنده این کتاب مذهبی و آئینی پرداخته که مشروح آن را در ادامه می‌خوانید. 

ایکنا ـ کتاب «مقتل مظلوم» را با چه هدفی تألیف کردید؟ 

تألیف مقتل مظلوم حاصل دغدغه‌ای بود که سال‌ها در ذهن بنده نسبت به تاریخ عاشورا و به‌ویژه عرصه تبلیغ دینی وجود داشت. از آنجا که سالیان متمادی در فضای تبلیغ، آموزش مبلغان و ارتباط مستمر با خطبا و فعالان فرهنگی حضور داشته‌ام، همواره احساس می‌کردم که این حوزه با یک خلأ جدی مواجه است. در جلسات آموزشی، نشست‌های تخصصی، هم‌اندیشی‌ها و گفت‌وگوهایی که با مبلغان، خطیبان و اهل منبر داشتیم، این احساس مشترک وجود داشت که جای یک متن معتبر، منقح و در عین حال قابل استفاده برای عموم مخاطبان خالی است.  نیازی که احساس می‌شد، صرفا تألیف یک کتاب تاریخی نبود، بلکه تهیه متنی بود که از یک سو بر منابع اصیل و معتبر مقتل تکیه داشته باشد و از سوی دیگر بتواند با زبان و ساختاری مناسب مخاطب امروز را با تاریخ عاشورا پیوند دهد. 

هدف این بود که مخاطب عمومی جامعه نیز بتواند با اطمینان وارد فضای مقتل شود، با روایت‌های اصیل واقعه عاشورا آشنا شده و مسیر ارتباط او با منابع معتبر این حوزه هموار شود. به همین دلیل، از همان ابتدا تلاش بر این بود که اثری فراهم شود که هم برای مبلغان و خطبا قابل استفاده باشد و هم برای عموم علاقه‌مندان به معارف عاشورایی.  این دغدغه از چند جهت برای بنده اهمیت ویژه‌ای داشت و به تدریج به یک ضرورت تبدیل شد. از یک سو، تجربه حضور در عرصه تبلیغ نشان می‌داد که مقتل‌خوانی اصیل آن‌گونه که شایسته است در برخی محافل مورد توجه قرار نمی‌گیرد و از سوی دیگر، نیاز جامعه به متنی مستند و قابل اعتماد بیش از گذشته احساس می‌شد. 

همین عوامل موجب شد که تصمیم به تدوین چنین اثری جدی‌تر شود.  در کنار این دغدغه علمی و تبلیغی، تشویق‌های معنوی نیز نقش مهمی در شکل‌گیری این اثر داشت. در جلساتی که توفیق حضور در محضر شخصیت‌های بزرگوار را داشتم، توجه ویژه‌ای نسبت به این موضوع مشاهده می‌کردم و همین مسئله برای بنده انگیزه‌بخش بود. افزون بر این، برخی از مراجع عظام تقلید نیز به صورت خاص بر احیای سنت مقتل‌خوانی در کنار مرثیه و مجالس توسل تأکید داشتند. از جمله آیت‌الله‌العظمی محمدتقی بهجت که در دیدارهایی که در منزل ایشان برگزار می‌شد، همواره ما را به توجه بیشتر به این موضوع تشویق می‌کردند.  همچنین، اساتید بزرگواری همچون آیت‌الله‌العظمی ناصر مکارم شیرازی و آیت‌الله‌العظمی جوادی آملی نیز به طور ویژه بر اهمیت این مسئله تأکید داشتند و این حمایت‌ها و توصیه‌ها انگیزه مضاعفی برای ادامه این مسیر فراهم کرد. 

نکته‌ای که شاید کمتر مورد توجه قرار گرفته باشد، این است که مقتل مظلوم در واقع از نظر محتوایی همان متنی است که پیش از این با عنوان «مقتل قتیل‌العبرة» منتشر شده بود. در چاپ جدید، متن اثر بدون تغییر اساسی حفظ شد، اما عنوان کتاب تغییر یافت و همچنین قطع، صفحه‌آرایی و شیوه انتشار آن با رویکردی جدید بازطراحی شد تا دسترسی و استفاده از آن برای مخاطبان آسان‌تر باشد. انتشار این اثر را انتشارات آستان مقدس مسجد جمکران بر عهده گرفت و خوشبختانه این مجموعه با اهتمامی که در چاپ و عرضه کتاب داشت، زمینه معرفی بهتر آن را فراهم کرد. نتیجه نیز رضایت‌بخش بود؛ به گونه‌ای که مقتل مظلوم به تدریج توانست در فضای فرهنگی و مذهبی جامعه جایگاه خود را پیدا کند و در میان مبلغان، خطبا، پژوهشگران و علاقه‌مندان به تاریخ و معارف عاشورا به عنوان متنی معتبر و قابل استفاده مورد استقبال قرار گیرد. این استقبال نشان داد که نیاز به چنین اثری از سال‌ها قبل وجود داشته و انتشار آن توانسته است تا حدی این خلأ را جبران کند.

ایکنا ـ در میان منابع کهن، بیشتر به کدام مقتل اعتماد داشتید و دلیل این انتخاب چه بود؟ 

 در تدوین مقتل مظلوم رویکرد ما این نبود که تنها بر یک مقتل خاص تکیه کنیم، بلکه تلاش کردیم مجموعه‌ای از منابع معتبر و متون تاریخی را در کنار یکدیگر قرار دهیم و از ظرفیت همه آن‌ها بهره ببریم. در واقع، از همان ابتدا مبنای کار استفاده از مجموعه‌ای از منابع مستند بود تا بتوانیم متنی جامع، منسجم و قابل اعتماد ارائه کنیم.  یکی از مهمترین آثاری که در این مسیر به ما کمک کرد، مجموعه «موسوعه کلمات امام حسین(ع)» بود که توسط پژوهشگران پژوهشکده باقرالعلوم(ع) تدوین شده است. از آنجا که بخش قابل توجهی از ساختار مقتل بر محور سخنان و کلمات حضرت سیدالشهدا(ع) شکل گرفته، این اثر برای ما اهمیت فراوانی داشت؛ زیرا تمامی نقل‌ها را همراه با منابع و مآخذ ارائه کرده و حاصل پژوهش گروهی از محققان است. به همین دلیل، این اثر یکی از پایه‌های اصلی کار ما در بخش محتوایی به شمار می‌رفت. 

البته در ادامه پژوهش، دامنه منابع را گسترش دادیم و به این نتیجه رسیدیم که مجموعه‌ای از متون کهن در کنار برخی مقاتل معاصر که خود براساس همان منابع کهن تألیف شده‌اند، می‌تواند تصویر کامل‌تری از واقعه عاشورا ارائه دهد. بسیاری از این آثار توسط عالمان برجسته‌ای نوشته شده‌اند که سال‌ها در حوزه تاریخ اسلام، مقتل‌پژوهی و متون تاریخی فعالیت کرده‌اند؛ از این‌ رو، هر چند برخی از آن‌ها متعلق به دوره‌های متأخر هستند، اما از نظر محتوایی بر منابع اصیل و کهن استوارند.  

در مجموع، حدود 30 منبع و مقتل را مورد بررسی قرار دادیم. تلاش ما این بود که محتوای مشترک این منابع را استخراج کنیم و روایت‌هایی را که در متون مختلف به صورت مشترک نقل شده‌اند، مبنای تدوین قرار دهیم. در مواردی نیز که اختلاف‌هایی میان نقل‌ها وجود داشت، به‌ویژه در جزئیاتی که تنها در یک یا دو منبع دیده می‌شد و در سایر متون سابقه‌ای نداشت، ترجیح دادیم از ورود به آن اختلافات پرهیز کنیم. هدف ما در این مرحله ارائه متنی روان، مستند و قابل استفاده بود، نه ورود به همه اختلافات تاریخی و نقل اقوال متعدد.  در میان منابع کهن، بی‌تردید یکی از مهم‌ترین مآخذ مقتل ابومخنف بود.  هر چند اصل این کتاب امروز در اختیار ما نیست، اما بخش‌های فراوانی از آن در آثار عالمان قرون بعد نقل شده است. به همین دلیل، برای دستیابی به محتوای این مقتل به سراغ کتاب‌هایی رفتیم که روایات ابومخنف را حفظ کرده‌اند. 

برای نمونه از کتاب ارشاد اثر شیخ مفید و همچنین، کتاب مقاتل الطالبیین اثر ابوالفرج اصفهانی استفاده کردیم؛ زیرا این آثار بخشی از نقل‌های ابومخنف را در خود جای داده‌اند و از متون کهن و معتبر تاریخی به شمار می‌روند. علاوه بر این، از آثار ارزشمند دیگری همچون لهوف تألیف سید بن طاووس و نیز کتاب‌های حدیثی و تاریخی شیخ صدوق، شیخ کلینی و شیخ طوسی بهره بردیم.  همچنین، در برخی موارد از نقل‌های علامه محمدباقر مجلسی در بحارالانوار نیز استفاده شد. هر چند این اثر متعلق به دوره‌های متأخر است، اما به دلیل آنکه بسیاری از منابع پیشین را گردآوری کرده، استفاده از آن را نیز مفید و ضروری می‌دانستیم و از این جهت هیچ پرهیزی نداشتیم. 

در نهایت، مهمترین کاری که در این پروژه انجام شد، تلفیق و یکپارچه‌سازی محتوای حدود 30 مقتل و منبع تاریخی بود. تلاش کردیم این نقل‌ها را به یک متن منسجم تبدیل کنیم، متنی که خواننده هنگام مطالعه آن با پراکندگی روایت‌ها مواجه نشود. در این فرآیند، تنها در مواردی برای روان‌تر شدن متن، یکسان‌سازی‌هایی در برخی تعابیر و واژگان صورت گرفت، اما هیچ‌گونه دخل و تصرفی در اصل محتوا، گزارش‌های تاریخی یا مفاد نقل‌ها انجام نشد. البته لازم است به یک نکته نیز اشاره کنم. در تدوین این اثر روش ما با شیوه‌ای که در علم حدیث برای استنباط احکام فقهی به کار می‌رود، تفاوت داشت. در مباحث فقهی معمولا درباره سلسله سند، وثاقت راویان، اتصال اسناد و سایر مباحث رجالی، سخت‌گیری‌های ویژه‌ای وجود دارد؛ اما هدف ما در تدوین یک مقتل تاریخی، ورود به آن سطح از ارزیابی سندی نبود. مقصود این بود که هر نقل، مستند به یک کتاب معتبر و مورد اعتماد عالمان باشد و بدون مأخذ ارائه نشود. به همین دلیل، حتی در مواردی که برخی نقل‌ها فقط در دو یا چند منبع یافت می‌شد یا سلسله سند کامل و متصل نداشت، اگر آن روایت در کتاب یکی از عالمان معتبر نقل شده بود، آن را با ذکر مأخذ و گاه همراه با توضیح در حاشیه اثر آورده‌ایم تا خواننده از وضعیت آن آگاه باشد. 

بنابراین، دغدغه اصلی ما در تدوین این کتاب این بود که متن، مستند باشد، یعنی هر فراز آن به یک منبع شناخته ‌شده و مورد اعتماد در میراث علمی شیعه استناد داشته باشد، حتی اگر آن منبع متعلق به قرون متأخر باشد. این همان رویکردی بود که از آغاز تا پایان تدوین مقتل مظلوم بر آن پایبند ماندیم.

ایکنا ـ‌ مهمترین معیار شما برای پذیرش یا رد یک نقل تاریخی در تدوین مقتل مظلوم چه بود؟ 

در انتخاب و گزینش نقل‌های تاریخی بیش از هر چیز دو معیار اساسی را مدنظر داشتیم. معیار نخست، استناد بود. از ابتدا تلاش کردیم تمامی فرازهای کتاب دارای مأخذ مشخص باشند و هیچ جمله یا گزارشی بدون ذکر منبع در متن باقی نماند. به همین دلیل، تا آنجا که امکان داشت، استنادهای هر بخش را استخراج و در حواشی کتاب درج کردیم تا خواننده بتواند منشأ هر نقل را شناسایی کند. اساساً این اثر تألیف به معنای تولید محتوای جدید نیست؛ بلکه گردآوری، تنظیم و یکپارچه‌سازی میراثی است که عالمان و مورخان پیش از ما بر جای گذاشته‌اند. از این‌ رو، هیچ جمله‌ای در کتاب از خود بنده نیست و تمام مطالب بر پایه نقل‌های موجود در منابع تاریخی تنظیم شده است. به همین دلیل نیز اصرار داشتیم که هیچ سطری بدون استناد باقی نماند.  

در کنار این اصل، معیار دوم به اعتبار و میزان اتکاپذیری نقل‌ها بازمی‌گشت. اگر گزارشی فقط در یک منبع نقل شده بود و هیچ تأیید یا شاهدی در دیگر منابع تاریخی نداشت، از آوردن آن خودداری کردیم. برای نمونه، اگر مطلبی صرفا در کتاب اسرارالشهاده مرحوم دربندی آمده بود و در سایر منابع اثری از آن دیده نمی‌شد، ترجیح دادیم آن را در این کتاب نقل نکنیم. دلیل این تصمیم آن بود که هدف ما ارائه متنی بود که تا حد امکان بر نقل‌های مشترک و مورد قبول منابع مختلف استوار باشد. همچنین، برخی گزارش‌ها هر چند در بیش از یک کتاب نقل شده بودند، اما از نظر فضای فکری، عقلانی و نوع مواجهه مخاطب امروز پرسش‌هایی را ایجاد می‌کردند. برای مثال، در بعضی منابع درباره شمار کشته‌شدگان به دست یکی از یاران حضرت سیدالشهدا(ع) یا تعداد زخم‌های وارد شده بر بدن مطهر امام حسین(ع) اعداد و ارقامی ذکر شده است که پذیرش آن‌ها برای مخاطب امروز بدون ارائه توضیحات مفصل تاریخی و تحلیلی، دشوار است.  

در چنین مواردی این دغدغه وجود داشت که اگر این نقل‌ها بدون تبیین کافی در متن آورده شوند، به جای آنکه به فهم بهتر واقعه عاشورا کمک کنند، خود منشأ پرسش‌ها و ابهام‌های جدید شوند؛ پرسش‌هایی از این دست که این اعداد چگونه محاسبه شده‌اند، چه کسی آن‌ها را شمارش کرده است یا این گزارش‌ها تا چه اندازه از پشتوانه تاریخی برخوردارند. روشن است که پاسخ به چنین پرسش‌هایی نیازمند پژوهشی مستقل در حوزه تاریخ و حدیث است و هدف این کتاب ورود به چنین مباحثی نبود. بر همین اساس، در مواردی که احساس می‌کردیم برخی جزئیات، هرچند در منابع تاریخی نقل شده‌اند، اما با شأن و جایگاه اهل ‌بیت(ع) یا با شیوه‌ای که امروز باید واقعه عاشورا برای مخاطب روایت شود، سازگاری کامل ندارند، ترجیح دادیم آن‌ها را در این مرحله نقل نکنیم. به تعبیر دیگر از ورود برخی مطالبی که در قالب روضه‌های مکشوف یا نقل‌های بسیار جزئی و کم‌پشتوانه شناخته می‌شوند، پرهیز کردیم تا متن از استحکام بیشتری برخوردار باشد. البته این به معنای انکار یا رد قطعی آن نقل‌ها نیست، بلکه یک انتخاب روشی در تدوین کتاب است. 

مقتل مظلوم نخستین نسخه این پروژه به شمار می‌رود و تاکنون نیز با وجود چاپ‌های متعدد ویرایش محتوایی گسترده‌ای بر روی آن انجام نشده است. از این‌ رو، این احتمال وجود دارد که در ادامه مسیر پژوهش و در قالب طرح‌هایی که برای آینده در نظر گرفته شده است، برخی از این مباحث به صورت مستقل و با بررسی‌های تفصیلی‌تر مورد توجه قرار گیرند. هدف ما در گام نخست، ارائه متنی مستند، منسجم و قابل اعتماد برای استفاده عمومی بود و بر همین مبنا، این معیارها در پذیرش یا کنار گذاشتن نقل‌های تاریخی اعمال شد.

ایکنا ـ مهمترین ویژگی‌های مقتل مظلوم که این اثر را از دیگر کتاب‌های نگاشته‌شده در این حوزه متمایز می‌کند، چیست؟ 

پیش از بیان ویژگی‌های مقتل مظلوم باید به یک نکته اساسی اشاره کرد و آن اینکه در پژوهش‌های دینی و تاریخی به‌ویژه در حوزه نشر مکتوب نخستین گام بررسی پیشینه آثار است. در موضوع مقتل‌نگاری پیشینیان ما کارهای ارزشمند و ماندگاری انجام داده‌اند و این حوزه هرگز فاقد سابقه نبوده است، اما آنچه کمتر مورد توجه قرار گرفته، بازنگری، بازنویسی و به‌روزرسانی این میراث متناسب با نیاز مخاطب امروز است. اگر به تاریخ مقتل‌نگاری نگاه کنیم، شخصیت‌های بزرگی در این عرصه حضور داشته‌اند. برای نمونه، سید بن طاووس با جایگاه علمی و معنوی ممتاز خود، هنگام تألیف کتاب «لهوف» تصریح می‌کند که این اثر را برای کسانی نوشته است که می‌خواهند در زیارت‌ها، مجالس توسل و ارتباط معنوی خود با اهل ‌بیت(ع) به متنی معتبر از تاریخ عاشورا استناد کنند. این نگاه نشان می‌دهد که دغدغه کاربردی بودن مقتل، از گذشته نیز وجود داشته است. پس از ایشان نیز شخصیت‌های برجسته‌ای در این مسیر گام برداشتند. از جمله شیخ جعفر شوشتری که علاوه بر جایگاه فقهی و علمی در عرصه مقتل و معارف عاشورا نیز آثار ارزشمندی از خود بر جای گذاشت. همچنین، ترجمه آثار ایشان توسط آیت‌الله سیدهادی شهرستانی با عنوان «اشک روان بر امیر کاروان» نمونه‌ای از استمرار همین جریان علمی است. 

بنابراین، نمی‌توان گفت که در این حوزه خلأ وجود داشته است، بلکه آنچه احساس می‌شد، نیاز به بازخوانی و ارائه دوباره این میراث برای مخاطب معاصر بود. از سوی دیگر، در طول تاریخ عالمان بزرگ شیعه همواره نسبت به سلامت نقل‌های عاشورا حساس بوده‌اند و تلاش کرده‌اند از ورود خرافات، بدعت‌ها و گزارش‌های غیر معتبر به تاریخ عاشورا جلوگیری کنند. هر چند این تلاش‌ها در برخی مقاطع موفق‌تر و در برخی موارد با محدودیت‌هایی همراه بوده است، اما اصل این دغدغه سرمایه‌ای ارزشمند در میراث علمی ما محسوب می‌شود. آثاری مانند «لؤلؤ و مرجان» اثر میرزا حسین نوری در آسیب‌شناسی نقل‌های عاشورا و نیز مباحث مرتضی مطهری در کتاب «حماسه حسینی» درباره تحریفات عاشورا نمونه‌هایی کم‌نظیر از این رویکرد به شمار می‌آیند.  بر همین اساس، نخستین ویژگی مقتل مظلوم را می‌توان بازنگری و به‌روزرسانی این سنت ارزشمند دانست. این کتاب در امتداد همان مسیر تاریخی حرکت می‌کند، اما تلاش دارد آن میراث را با نیازها، زبان و اقتضائات مخاطب امروز پیوند بزند. 

ویژگی دوم، شیوه روایتگری اثر است. در بسیاری از مقاتل موجود هر چند مطالب ارزشمندی ارائه شده، اما روایت تاریخی در بخش‌های مختلف دچار گسست می‌شود و خواننده با نقل‌هایی پراکنده یا خروج از فضای روایت مواجه می‌شود. تلاش ما این بود که تمام گزارش‌های تاریخی در قالب یک روایت منسجم و پیوسته تنظیم شوند؛ به گونه‌ای که مخاطب بتواند از آغاز تا پایان متنی دو یا سه ساعته را بدون احساس گسست مطالعه یا قرائت کند و پیوستگی روایت عاشورا حفظ شود. این یکپارچه‌سازی، حاصل تلفیق منابع متعدد و تنظیم دوباره آن‌ها در قالب روایتی واحد است؛ همان ویژگی‌ که کمتر در آثار پیشین مشاهده می‌شود. 

سومین ویژگی، جمع میان نگاه تخصصی و قابلیت استفاده عمومی است. یکی از اساتید ما همواره تأکید می‌کرد که یک اثر موفق باید خواص‌پسند باشد، اما در عین حال عموم مردم نیز بتوانند از آن بهره ببرند. در سال‌های گذشته، آثار پژوهشی بسیار ارزشمندی درباره امام حسین(ع) تولید شده است، از جمله دانشنامه‌ها، تحقیقات دانشگاهی و مجموعه‌های چند جلدی که در مراکزی همچون دانشگاه قرآن و حدیث، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) و سایر مراکز علمی تدوین شده‌اند. این آثار از نظر علمی بسیار ارزشمندند، اما طبیعتا برای استفاده روزمره عموم مردم، مداحان، خطیبان و جلسات مذهبی طراحی نشده‌اند.  در مقابل، تلاش ما این بود که مقتل مظلوم ضمن برخورداری از پشتوانه پژوهشی، متنی در دسترس، روان و کاربردی باشد، کتابی که هم پژوهشگر بتواند به آن مراجعه کند و هم خطیب، مداح، مبلغ و حتی مخاطب عادی بتواند به راحتی از آن استفاده کند. 

این ویژگی یکی از مهمترین امتیازات این اثر است. البته پس از انتشار این کتاب آثار ارزشمند دیگری نیز در این حوزه منتشر شده است که هر یک در جای خود قابل تقدیر هستند. طبیعی است که هیچ اثری، از جمله کار خود ما خالی از نقص نیست. با این حال، اگر تجربه‌های پیشین و ظرفیت‌های موجود بیشتر مورد استفاده قرار می‌گرفت، شاید برخی کاستی‌ها نیز برطرف می‌شد. البته این روند را باید آغاز یک مسیر دانست، نه پایان آن؛ چراکه خود ما نیز برنامه‌هایی برای ادامه این پروژه و تکمیل آن در آینده داریم.

ویژگی چهارم، گستره مخاطبان کتاب است. تجربه شخصی بنده در سال‌های پس از انتشار اثر نشان داد که این کتاب تنها مورد استقبال مخاطبان سنتی هیئت‌ها و مجالس مذهبی قرار نگرفته، بلکه افرادی که ارتباط مستمر با این فضاها ندارند نیز از آن استقبال کرده‌اند. حتی کسانی که شاید در جلسات عزاداری حضور دائمی نداشته باشند یا آشنایی عمیقی با متون عاشورایی نداشته باشند، با این کتاب ارتباط برقرار کرده‌اند؛ زیرا احساس کرده‌اند با متنی مستند، روان و قابل فهم روبه‌رو هستند. این تجربه برای بنده بسیار جالب و امیدبخش بود و نشان داد که اگر تاریخ عاشورا با زبانی صحیح و مستند ارائه شود، می‌تواند طیف گسترده‌ای از مخاطبان را جذب کند.  

کتاب مقتل مظلوم از این جهت می‌تواند در کنار برخی آثار اثرگذار معاصر همچون «کشتی پهلوگرفته»، آثار استاد مهدی شجاعی، کتاب «مقتل تشنه‌لبان» اثر حمید گروگان و نیز پژوهش‌های استاد مهدی امین‌فروغی در حوزه هنر مرثیه‌خوانی، به عنوان الگویی موفق در عرصه نشر مکتوب عاشورا مطرح شود و نقش مؤثری در گسترش فرهنگ مطالعه متون مستند عاشورایی ایفا کند.  

در نهایت، یکی دیگر از ویژگی‌هایی که برای آن اهمیت زیادی قائل بودیم، توجه به جنبه‌های فنی و کاربردی کتاب بود. از جمله تلاش کردیم متن به طور کامل اعراب‌گذاری شود و ترجمه‌ای دقیق و روان در کنار آن قرار گیرد. برای رسیدن به این هدف، زمان و هزینه قابل توجهی صرف شد و در چاپ‌های مختلف نیز بخش عمده اصلاحات کتاب، نه در محتوای آن، بلکه در همین زمینه‌های فنی از جمله اعراب‌گذاری، ترجمه و ویرایش‌های زبانی انجام گرفت. البته همچنان معتقدم این بخش نیز ظرفیت تکمیل و ارتقا دارد، اما همین میزان از دقت موجب شده است که کتاب برای طیف گسترده‌ای از مخاطبان، اعم از اهل علم، مبلغان، مداحان و عموم علاقه‌مندان، اثری قابل استفاده و کاربردی باشد.

ایکنا ـ به نظر شما مهمترین پیام عاشورا برای انسان امروز چیست؟

در فرآیند تدوین و روایتگری مقتل مظلوم یکی از دغدغه‌های جدی بنده این بود که اگر صرفا به بعد احساسی و تهییجی واقعه عاشورا بسنده شود، بخش‌های مهمی از پیام این حادثه عظیم نادیده گرفته خواهد شد. از همین‌رو تلاش کردیم در روایت دچار یک‌سویه‌نگری نشده و ابعاد مختلف این رخداد تاریخی را تا حد امکان مدنظر قرار دهیم.  به نظر بنده پیام عاشورا را می‌توان در چند محور اساسی تبیین کرد که هر یک در جای خود اهمیت ویژه‌ای دارند و در کنار یکدیگر منظومه پیام این واقعه را شکل می‌دهند.  

نخست، بعد حماسی و روحیه جهاد و شهادت‌طلبی است. این بخش از عاشورا همان وجهی است که عزت، ایستادگی و مقاومت در برابر ظلم را به انسان یادآوری می‌کند. در روایت این واقعه، تأکید بنده بر این بود که این بعد فراموش نشود؛ زیرا عاشورا تنها یک روایت عاطفی نیست، بلکه یک جریان زنده از مقاومت، شجاعت و عزت‌طلبی است. این بعد از عاشورا به انسان امروز نیز این پیام را منتقل می‌کند که در برابر ظلم و انحراف باید ایستاد و کرامت انسانی را حفظ کرد.  در کنار این بعد، پیام‌های کلامی و تربیتی سیدالشهدا(ع) قرار دارد. در اوج این واقعه سخنان حضرت امام حسین(ع) در روز عاشورا حامل عمیق‌ترین مفاهیم اخلاقی، اعتقادی و تربیتی است. از جمله نگاه حضرت به نسبت دین و دنیا و تبیین معیارهای انتخاب در شرایط سخت از مسائلی است که برای انسان امروز نیز کاملاً راهگشا و مسئله‌محور است. در واقع، اگرچه بُعد حماسی انسان را به حرکت وامی‌دارد، اما این بخش از پیام عاشورا، جهت حرکت را مشخص می‌کند و آن را از انحراف حفظ می‌کند.  

در کنار این دو بعد، بعد سوم که بسیار مهم و تا حدی مغفول ‌مانده است، شناخت شخصیت‌ها و اصحاب امام حسین(ع) است. در عاشورا صرفا با یک امام در برابر دشمن مواجه نیستیم، بلکه با یک جریان امام و امت روبه‌رو هستیم؛ جریانی که در آن یاران امام در کنار ولی خدا به مرتبه‌ای از ایمان، معرفت و وفاداری رسیده‌اند که تاریخ از آنان به عنوان الگوهای کامل یاد می‌کند. شخصیت‌هایی همچون حضرت عباس بن علی(ع)، حضرت زینب(س) و حضرت علی‌اکبر بن حسین(ع) تنها چهره‌های تاریخی نیستند، بلکه الگوهای زنده‌ای برای فهم نسبت انسان با امام و حقیقت هستند. همچنین شخصیت‌هایی مانند زهیر بن قین و دیگر اصحاب نشان می‌دهند که چگونه انسان می‌تواند در مسیر تحول قرار گیرد و به نقطه همراهی کامل با امام برسد. 

در همین چارچوب، در تدوین این اثر تلاش شد تا حدود ۲۵ شخصیت از اصحاب امام حسین(ع) در متن مورد توجه قرار گیرد؛ از جمله برخی چهره‌هایی که کمتر در منابر و روضه‌ها به آن‌ها پرداخته شده است، اما نقش مهمی در فهم جامع‌تر واقعه عاشورا دارند. هدف از این کار، صرفا روایت تاریخی نبود، بلکه نشان دادن ظرفیت‌های انسانی و تربیتی این شخصیت‌ها برای مخاطب امروز بود؛ اینکه انسان می‌تواند به کجا برسد و چه فاصله‌ای تا الگوهای عاشورا دارد.  در کنار این موارد، دشمن‌شناسی و تحلیل جریان مقابل نیز بخشی از پیام عاشورا را تشکیل می‌دهد، هرچند در این بحث به تفصیل وارد آن نشدیم. شناخت این دو سویه یعنی جبهه حق و باطل به فهم دقیق‌تر پیام عاشورا کمک می‌کند. 

در مجموع، اگر بخواهم جمع‌بندی کنم، پیام عاشورا تنها در یک بعد خلاصه نمی‌شود. این پیام ترکیبی از حماسه، معرفت، اخلاق و انسان‌شناسی تربیتی است. به اعتقاد بنده انسان امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند این منظومه کامل است؛ منظومه‌ای که هم او را به ایستادگی در برابر ظلم دعوت می‌کند، هم مسیر درست را نشان می‌دهد و هم الگوهای عینی برای زیست دینی و انسانی پیش روی او قرار می‌دهد.

ایکنا ـ‌ کدام لحظه از واقعه عاشورا بیش از همه نیازمند بازخوانی است؟

اگر بخواهیم به‌صورت کلی و از منظر پیام عاشورا به این سؤال پاسخ دهیم، یکی از مهمترین و در عین حال کمتر مورد توجه قرارگرفته‌ترین بخش‌های عاشورا، مسئله غربت سیدالشهدا(ع) است. غربت امام حسین(ع) تنها به معنای تنهایی ظاهری در میدان نبرد نیست، بلکه یک مفهوم عمیق‌تر و چندلایه دارد؛ غربتی که در آن حتی در اوج واقعه حقیقتی بزرگ در میان جمعیتی اندک و در برابر انبوهی از بی‌تفاوتی و دشمنی قرار می‌گیرد. این همان غربتی است که خود حضرت نیز در بیاناتشان به آن اشاره فرموده‌اند؛ اینکه در شرایطی قرار گرفته‌اند که در سراسر زمین کسی در جایگاه ایشان و در نسبت مستقیم با حق و حقیقت باقی نمانده است. 

این نوع از غربت صرفا یک روایت تاریخی نیست، بلکه حامل یک پیام جدی برای انسان امروز است. وقتی این بعد از عاشورا مورد توجه قرار می‌گیرد، مسئولیت انسان نسبت به حق سنگین‌تر و جدی‌تر می‌شود، زیرا نشان می‌دهد که حقیقت همواره در معرض تنهایی، بی‌یاوری و کم‌توجهی قرار دارد و این انسان‌ها هستند که باید نسبت خود را با آن مشخص کنند. از این منظر، بازخوانی غربت امام حسین(ع) می‌تواند بسیاری از مسئولیت‌ها، دغدغه‌ها و نسبت‌های اخلاقی و اجتماعی ما را در زمان حاضر بازتعریف کند.  این بخش از عاشورا انسان را با این پرسش بنیادین روبه‌رو می‌سازد که در مواجهه با حق در کدام سوی تاریخ ایستاده است و تا چه اندازه در همراهی با حقیقت، وفادار و پایدار باقی می‌ماند.

انتهای پیام