به گزارش ایکنا، حیدر حب‌الله، نویسنده، مترجم و پژوهشگر لبنانی در پژوهشی درباره تاریخچه و ابعاد عزاداری حسینی در پایگاه اینترنتی ویژه مطالب و پژوهش‌های خود (hobbollah.com) به نحوه عزاداری و اندوه مسلمانان پس از شهادت سرور و سالار شهیدان کربلا پرداخته است، در بخش نخست آن می‌خوانیم: بحث در مورد تاریخچه مراسم عزاداری امام حسین(ع) در پنج قرن اول هجری از چندین منظر، از جمله تاریخی و فقهی، حائز اهمیت است. بنابراین، قبل از ادامه، ضروری است که چارچوب این بحث را روشن کنیم.

در اینجا این مسئله را تنها از دیدگاه تاریخی بررسی می‌کنیم و قصد نداریم در مورد هیچ آیین خاصی نتیجه‌گیری فقهی یا موضع‌گیری کنیم. بلکه تنها هدف ما تحلیل و مستندسازی زمینه تاریخی و چگونگی برگزاری مراسم عزاداری حسین(ع) در قرون اولیه، به صورت بسیار مختصر و مقدماتی است. این کار بدون توجه به صحت هیچ روایت خاصی انجام می‌شود.

ما منابع خود را بر منابع تاریخی و حدیثی و مشابه آن تا قرن هشتم هجری متمرکز خواهیم کرد و کتب بعدی در مورد نبردهای امام حسین(ع) در اینجا مورد بررسی قرار نخواهند گرفت.

عزاداری حسینی سه مرحله دارد

مراحل عزاداری برای امام حسین(ع) و شهدای کربلا در طول پنج قرن اول را می‌توان به سه مرحله تقسیم کرد:

مرحله اول: عزاداری به عنوان اقدامی شخصی و غیر گذرا

مرحله دوم: عزاداری به عنوان یک حرکت دینی محدود

مرحله سوم: عزاداری به عنوان یک پدیده اجتماعی، آیین عمومی و یک اقدام سیاسی.

سعی خواهیم کرد این سه مرحله را به تناوب دنبال کنیم، زیرا مسیر تاریخی آنها تدریجی است:

مقصود از مرحله اول، اشکال مختلف گریه و سوگواری است که پس از شهادت امام حسین(ع) رخ داد و منعکس‌کننده یک موقعیت فردی یا شرایطی هستند که ذاتاً هیچ معنای دینی مستقل یا جدیدی ندارند و همچنین به عنوان یک عمل اجتماعی تکراری و عمومی که همه در آن شرکت می‌کنند، توصیف نمی‌شوند.

این بدان معناست که خانواده، بستگان، همراهان و آشنایان متوفی طبیعی است که پس از درگذشت او برایش گریه کنند. برای ما دشوار است که به این گریه اهمیتی فراتر از واکنش طبیعی و مورد انتظار انسان به هر فقدانی نسبت دهیم، حال این عزاداری برای فقدانی مانند فاجعه‌ای به هولناکی قتل عام کربلا چگونه خواهد بود.

گریه؛ واکنشی طبیعی به شهادت سالار شهیدان

این بدان معناست که حتی اگر هیچ مفهوم دینی مرتبط با آیین‌های عزاداری برای امام حسین(ع) وجود نداشت، گریه‌کردن مردم برای او و کسانی که در آن دوره با او شهید شدند، طبیعی بود. این وضعیت بیانگر یک احساس طبیعی است و هیچ اهمیت مذهبی ذاتی ندارد.

وقتی سال‌های پس از شهادت حسین(ع) را بررسی می‌کنیم، مجموعه‌ای از اشکال مشابه عزاداری را کشف می‌کنیم. دیگران برای او سوگواری کردند و در سوگ نشستند و بر آنچه اتفاق افتاده بود گریه کردند، تا جایی که سال شهادت او سال اندوه نامیده شد. به عنوان مثال، موفق خوارزمی (متوفی ۵۶۸ هجری) می‌گوید: «ابوعلی السلامی به نقل از بیهقی، مورخ، ذکر کرده است که سالی که حسین در آن کشته شد، که سال شصت و یک بود، سال اندوه نامیده شد».

عبارت «سال اندوه» نشان می‌دهد که اندوه برای حسین به پدیده‌ای فراگیر تبدیل شده است. در غیر این صورت، اگر فقط یک یا دو نفر برای او سوگواری می‌کردند، «سال اندوه» نامیدن آن چه مفهومی داشت؟ مسلم است که یک پدیده عمومی اندوه برای حسین(ع) رخ داده است، از این رو نام «سال اندوه» بر آن نهاده شده است.

از جمله نمونه‌های این‌گونه آیین‌های عزاداری در طول تاریخ – صرف نظر از تأیید کامل هر روایت تاریخی – می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

آنچه بلافاصله پس از شهادت امام حسین(ع) رخ داد، همانطور که ابن طاووس(از علمای شیعه در قرن هفتم هجری) و دیگران روایت کرده‌اند، بدین شرح است: «سپس زنان را از خیمه بیرون آوردند و خیمه‌ها را آتش زدند. آن‌ها پا برهنه و گريان، بيرون دويدند و به سانِ اسيران در بند و خوار، راه می‌رفتند و می‌گفتند: شما را به خدا ، ما را بر قتلگاه حسين، عبور دهيد. وقتی زنان کشته‌ها را دیدند، فریاد کشیدند و به صورت خود زدند. راوی می‌گوید: «به خدا سوگند، هرگز زینب(س) دختر علی(ع) را فراموش نمی‌کنم که برای حسین(ع) نوحه می‌خواند و با صدای حزین فریاد می‌زد».

ما در اینجا شاهد یک مجلس عزاداری هستیم، اما نه به معنای مجالس امروزی. این‌ها واکنشی طبیعی بود که خود به خود با فریادهای غمناک، گریه و سوگواری برای حسین(ع) رخ داد،. با این حال، نمی‌توانیم از این داستان نتیجه بگیریم که مردم آن زمان، بزرگداشت واقعه عاشورا را به شیوه‌ای غمناک، یک آیین یا بخشی از دین می‌دانستند. چنین چیزی در این روایت دیده نمی‌شود. البته نمی‌خواهیم این را انکار کنیم، اما می‌گوییم که این مقدار از داده‌های تاریخی هیچ مدرک قطعی در این زمینه به ما ارائه نمی‌دهد.

سوگواری با خودزنی متفاوت است

لازم به ذکر است که معنای سوگواری با خودزنی متفاوت است، اگرچه در فهم عامه امروز اغلب به جای یکدیگر استفاده می‌شوند. در عربی، سوگواری به معنای یادآوری متوفی و ​​ابراز غم و اندوه صوتی و زبانی برای از دست‌دادن اوست، مانند گفتن «یا حسین! یا مظلوم!» در حالی که خودزنی عمل زدن بدن با دست است.

بنابراین گفته می‌شود نوحه‌خوانی عملی زبانی است، در حالی که زدن به صورت عملی دستی است. وقتی زینب(س) برای حسین(ع) نوحه می‌خواند، لزوماً به این معنی نیست که به صورت خود زده است. این در مورد تمام متونی که به نوحه‌خوانی برای حسین(ع) امر می‌کنند، صدق می‌کند.

به همین ترتیب، شیخ صدوق روایت می‌کند: «اسب حسین(ع) دوان دوان آمد تا اینکه یال و پیشانی‌اش به خون حسین(ع) آغشته شد. اسب شروع به تاخت و تاز و شیهه کشیدن کرد. دختران پیامبر(ص) صدای شیهه اسب را شنیدند و بیرون رفتند. اسب را بدون سوار یافتند و فهمیدند که حسین(ع) کشته شده است. ام کلثوم، دختر حسین(ع)، در حالی که دستش را بر سر داشت، ناله می‌کرد و می‌گفت: «یا محمد! این حسین(ع) است در میان مردم، عمامه و ردایش ربوده شده است…»

در مراسم عزاداری برخی همسران و نزدیکان امام حسین(ع) نیز جالب توجه است، به عنوان مثال، شیخ کلینی به نقل از مصقله الطحان، گفت: از ابو عبدالله شنیدم که می‌گفت: «هنگامی که حسین(ع) کشته شد، همسرش، کلبیه، برای او مجلس عزا برپا کرد. او و زنان و خدمتکارانش آنقدر گریه کردند تا اشک‌هایشان خشک شد و رفتند»

ما شاهد وقایع مشابه بسیاری در مسیر کربلا به کوفه، در کوفه، در مسیر شام، شام و در مسیر بازگشت به مدینه هستیم. به عنوان مثال، مردم کوفه وقتی خانواده پیامبر را به عنوان اسیر دیدند و سخنان آنها را شنیدند، گریه کردند.

عزاداری ام سلمه، نخستین مجلس سوگ برای حسین(ع)

همچنین ام سلمه، همسر پیامبر(ص)، برای حسین(ع) مجلس عزا برپا کرد. برخی مورخان او را اولین زنی توصیف کرده‌اند که در مدینه برای حسین(ع) سوگواری کرد. به همین ترتیب، مراسم عزاداری توسط هاشمیان، مانند مراسم محمد بن حنفیه، دختران عقیل، زنان بنی هاشم، ام البنین و دیگران برگزار شد.

این پدیده بیش از یک سال در میان مردم مدینه، بنی هاشم و خاندان پیامبر ادامه یافت. خاندان پیامبر لباس عزا پوشیدند و عزای خود را علناً اعلام کردند و برخی متون به صراحت بیان می‌کنند که آنها لباس سیاه پوشیده بودند.

نمونه‌ای از این نوع عزاداری و نوحه‌خوانی، چیزی است که مورخ طبری هنگام صحبت از خروج توابین نقل می‌کند و می‌گوید: «آنها سحرگاه به قبر حسین رفتند و یک شب و یک روز در آنجا ماندند و بر او نماز خواندند و طلب آمرزش کردند.»

وی می‌گوید: وقتی مردم به قبر حسین رسیدند، همگی فریاد زدند و گریستند. هیچ روزی به اندازه آن روز گریه و زاری نبود. ابومخنف می‌گوید: عبدالرحمن بن جندب از عبدالرحمن بن غزیه روایت کرده است که گفت: وقتی به قبر حسین(ع) رسیدیم، همه مردم گریه کردند و من شنیدم که بیشتر آنها آرزو می‌کردند که با او کشته شده بودند. وقتی سلیمان بن صرد و یارانش به قبر حسین(ع) رسیدند، همگی فریاد زدند: «پروردگارا، ما در حق نوه پیامبرمان کوتاهی کردیم، ما را به خاطر آنچه انجام داده‌ایم ببخش و توبه ما را بپذیر، زیرا تو توبه‌پذیر و مهربان هستی. بر حسین و یارانش، شهیدان صالح، رحم کن. ما در پیشگاه تو گواهی می‌دهیم که ما نیز در همان راهی هستیم که آنها کشته شدند. اگر ما را نبخشی و بر ما رحم نکنی، قطعاً از زیانکاران خواهیم بود.» از آن روز به بعد، مردم همچنان برای او و یارانش طلب رحمت می‌کردند.

آنها حتی صبح روز بعد در کنار قبر او نماز خواندند، که این کار فقط خشم آنها را بیشتر کرد. سپس سوار اسب‌های خود شدند و سلیمان به مردم دستور داد که بروند. مردی آنجا را ترک نمی‌کرد تا اینکه به قبر حسین می‌رسید، کنار آن می‌ایستاد، برای او طلب رحمت و آمرزش می‌کرد. گفته می‌شود که آنها بیشتر از مردم اطراف حجرالاسود، در اطراف قبر امام حسین(ع) ازدحام کردند.

ادامه دارد…

انتهای پیام