به قلم حجت‌الاسلام والمسلمین بهمن اکبری، استاد دانشگاه و رايزن اسبق فرهنگی ايران در عمان

چگونه یک جمله «نمی‌توان برای بمباران‌کنندگان دعا کرد» به بحران دیپلماتیک واتیکان -کاخ سفید تبدیل شد؟

دعوا از یک جمله آغاز شد: وزیر دفاع دولت ترامپ گفت: «برای پیروزی سربازان آمریکایی دعا کنید». پاپ لئو چهاردهم جواب داد: «نمی‌توان برای بمباران‌کنندگان طلب برکت کرد». همین، پنتاگون سفیر واتیکان را احضار کرد و ترامپ شخصا وارد میدان شد، اما این ظاهر ماجراست. زیر پوست این جدال، جنگ دو گفتمان در جریان است: گفتمان «جنگ مشروع» علیه گفتمان «صلح اخلاقی».

تحلیل این دو گفتمان در چند محور

۱. صف‌بندی جدید: اخلاق در برابر منفعت

روایت رسمی کاخ سفید می‌گوید پاپ وارد سیاست شده است. روایت واتیکان می‌گوید ترامپ دین را ابزار کرده است. این دوگانه، هسته اصلی منازعه است. ترامپ پاپ را به «چپ‌گرایی» متهم می‌کند برچسبی که در ادبیات سیاسی آمریکا یعنی «غیرخودی» و «خطرناک».

در مقابل، تحلیل‌گرانی می‌گویند اتفاقا این ترامپ است که پا در کفش کلیسا کرده است. او «موج‌سوار» است. خودش اعتقاد مذهبی ندارد، اما چون جریان پرنفوذ اونجلیکال‌ها را پشت سرش می‌بیند، ژست مذهبی می‌گیرد.

۲. اونجلیکال‌ها؛ بازیگر پنهان

نام این جریان مذهبی، کلید فهم ماجراست. اونجلیکال‌ها در آمریکا یک اقلیت نیستند. یک ماشین رأی و شبکه پول و رسانه‌اند. آنها براساس تفسیر خاصی از کتاب مقدس، خود را «موظف به خدمت به قوم یهود» می‌دانند. برای همین ترامپ را که بی‌پروا از اسرائیل حمایت می‌کند، «شبه‌نجات‌بخش» لقب داده‌اند. ترامپ هم این را می‌داند. برای همین تصویری شبیه به عیسی مسیح از خودش منتشر می‌کند. پیام روشن است: «من مدافع اسرائیل در برابر ایران هستم». 

این تصویر برای بیرون از دایره اونجلیکال‌ها مضحک و توهین‌آمیز بود و حذف شد. اما برای آن دایره، یک مانیفست سیاسی به‌شمار می‌رود.

۳. پاپ لئو؛ محتاطی که مجبور به اعتراض شد

پاپ لئو چهاردهم شبیه سلفش فرانسیس نیست. او کم‌حرف، محتاط و فراری از جنجال است. اینکه چنین شخصیتی علنا می‌گوید «نمی‌توان برای بمباران‌کنندگان دعا کرد» یعنی کارد به استخوانش رسیده. 

متن جدال نشان می‌دهد حملات و تجاوزهای بدون مجوز آمریکا و بمباران‌های سنگین، حتی این پاپ بی‌حاشیه را هم وادار به موضع‌گیری اعتراضی کرده است. ترامپ سعی کرد این موضع‌گیری را «سیاسی» و «چپگرایانه» جا بزند. اما واقعیت این است که پاپ فقط یک خط قرمز اخلاقی کشید: “برکت‌دادن به تجاوز، کار کلیسا نیست.”

۴. بازی با کلمات؛ چه چیزی حذف می‌شود؟

هر روایتی، چیزهایی را برجسته و دیگر چیزها را حذف می‌کند:

الف) روایت ترامپ، «امنیت ملی» و «پیروزی» را برجسته می‌کند و «تلفات غیرنظامی» را حذف.

ب) روایت پاپ، «وظیفه اخلاقی» را برجسته می‌کند و «منافع ژئوپلیتیک» را کنار می‌زند. 

برخی تحلیلگران نیز تمام بار جنگ‌طلبی را بر دوش اونجلیکال‌ها می‌اندازند و نقش لابی‌های تسلیحاتی یا نفت را نادیده می‌گیرند؛ آنچنان که صدای «کاتولیک‌های آمریکایی حامی اسرائیل» را نیز نشنیده می‌انگارند.

سخن پایانی: برکت، بمب و رأی

دعوای پاپ و ترامپ، دعوای دو شخص نیست. دعوای دو تعریف از «مشروعیت» است:

نخست؛ ترامپ مشروعیتش را از صندوق رأی و حمایت اونجلیکال‌ها می‌گیرد. برای حفظ آن، باید بجنگد و ژست قدسی بگیرد. 

دوم؛ پاپ مشروعیتش را از انجیل می‌گیرد و برای حفظ آن، باید از جنگ انتقاد کند، حتی به قیمت احضار سفیرش.

این جدال به ما می‌گوید «دین» و «سیاست» در قرن ۲۱ نه از هم جدا افتاده‌اند و نه یکپارچه در کنارهم. بلکه به میدان «نبرد روایت‌ها» تبدیل شده‌اند؛ یک سو برای تجاوز و کشتار طلب برکت می‌کند تا رأی جمع کند. 

سوی دیگر می‌گوید: برکت و بمب با هم جمع نمی‌شود.

اینک برنده جنگ روایت‌ها کسی است که بتواند «قربانی» را تعریف کند. پاپ از «کودکان بی‌گناه» حرف می‌زند. ترامپ از «سربازان آمریکایی». هرکس دایره «ما» را انسانی‌تر تعریف کند، در این دوئل گفتمانی دست برتر را خواهد داشت.

انتهای پیام