به قلم الهه‌سادات بدیع‌زادگان

امنیت فرهنگی، ستون اصلی بقای هر تمدن و بستر شکوفایی ابعاد گوناگون جامعه به‌شمار می‌رود. امروزه هویت فرهنگی در عرصه امنیت نیز نقشی کانونی یافته است و خود شاخه‌ای از امنیت ملی محسوب می‌شود. کارکرد این نوع امنیت، حراست از توانمندی‌های جامعه در رویارویی با مخاطرات مادی و معنوی است؛ به این شرط که جامعه ضمن حفظ هویت خود، بدون برخورداری از بازدارنده‌های انسانی، مسیر تعالی و پیشرفت را بپیماید.

بر این اساس، در نوشتار پیش‌رو سعی بر آن است که با تکیه بر آیات قرآن و سیره عملی رسول خدا(ص)، اقدامات ایشان در دفاع از حریم فرهنگ اسلامی واکاوی شود تا الگویی برای مواجهه با تهاجمات فرهنگی در دوران کنونی به دست آید. 

راه‌کنش‌های پیامبر اکرم(ص) در تأمین امنیت فرهنگی 

در سیره نبوی، امنیت فرهنگی بر بنیاد امنیتی پایدار و مبتنی بر ارزش‌های والای الهی استوار شده؛ رویکردی که با تکیه بر هویت متعالی انسانی، درصدد رفع تهدیدات و دستیابی به شکوفایی پایدار است. این راه‌کنش‌ها به این شرح است: 

ایجاد همبستگی دینی و اعتقادی: نخستین و بنیادی‌ترین راه‌کنش نبوی، ایجاد ائتلاف و وحدت بر پایه باورهای دینی بود. آن حضرت با بهره‌گیری از مفاهیمی چون برادری، بیعت و ارزش‌های وحدت‌آفرین توانستند تفاوت‌های شدید قومی و فرهنگی حاکم بر قبایل عرب را از میان بردارند و دامنه اختلافات را به‌مرور محدود‌تر کنند. این اقدام، مکر و دسیسه مشرکان، منافقان و یهود را که درصدد نفوذ از رخنه‌های ضدفرهنگی برای گسست مسلمانان برآمده بودند، خنثی کرد.

برای نمونه، در سال ششم هجری، پیامبر(ص) همراه مسلمانان عازم سفر حج بود و عثمان بن عفان از طرف ایشان مأموریت یافت تا پیام آن حضرت مبنی بر قصد زیارت (نه جنگ) را برای مشرکان مکه ببرد. تأخیر سه‌روزه عثمان موجب شایعه قتل او شد.

در این بزنگاه حساس که دشمن با ایجاد شایعه درصدد تضعیف مسلمانان و متفرق‌کردن آنان بود، پیامبر اسلام(ص) مسلمانان را در زیر درختی گرد آورد و به بیعت با خویش فراخواند. این بیعت که به «بیعت رضوان» شهرت یافت، درواقع تدبیری به‌هنگام برای مقابله با خطر حمله قریش و تقویت روحیه همبستگی مسلمانان بود. گزارش این بیعت به دشمنان اسلام، آن‌ها را به وحشت انداخت، به‌طوری‌که ناگزیر به آزادی عثمان و صلح با مسلمانان شدند. 

منافقان نیز همواره تا زمان رحلت پیامبر(ص) برای ایجاد تفرقه میان مسلمانان می‌کوشیدند. قرآن کریم از خطر تفرقه‌اندازی آنان در جنگ‌ها پرده برمی‌دارد؛ شایعه‌افکنی، نشر تهمت و سخنان ناروا و دامن‌زدن به تعصبات قبیله‌ای، از جمله شیوه‌های تفرقه‌افکنی آنان بود که با تدابیر پیامبر(ص) در ایجاد ائتلاف و همبستگی دینی، خطرشان دفع شد.

یهودیان نیز همواره در پی سنگ‌اندازی و ایجاد اختلاف در میان امت واحد بودند. آنان با نفوذ میان مسلمانان و یادآوری کینه‌های قدیمی و جنگ بعاث، می‌کوشیدند مسلمانان را رویاروی یکدیگر قرار دهند؛ اما پیامبر گرامی اسلام(ص) با ایجاد وحدت و همبستگی بر مبنای موازین دینی، به تقویت هویت جمعی مسلمانان می‌پرداختند و با این فتنه‌ها مقابله فرهنگی می‌کردند. 

روشنگری به‌موقع و آشکارسازی حقایق: دومین راه‌کنش رسول‌الله(ص)، زدودن فضای تاریک و شبهه‌ناک از طریق روشنگری و تبیین حقایق با کنش‌های مشخص بود. قرآن کریم به‌صراحت بر ضرورت روشنگری در فضای شبهه‌ناک تأکید کرده و از پوشاندن و کتمان حقیقت نهی فرموده، هرچند در موارد خطرآفرین برای مؤمنان، کتمان را استثنا کرده است.

مصادیق این راه‌کنش در سیره نبوی بسیار است؛ چنانچه در حادثه افک که موجب تهمت و بهتان علیه همسر پیامبر(ص)، عایشه و گسترش شایعه شد، رسول خدا(ص) با اقدام به‌موقع و شفاف‌سازی این جریان، فضای ایمن فرهنگی را به دامان اسلام و مسلمانان بازگرداندند.

نمونه دیگر پس از جنگ بدر بود که پیامبر(ص) پس از کسب پیروزی هنوز به مدینه بازنگشته بودند؛ منافقان با همدستی یهودیان، شایعه کشته‌شدن پیامبر(ص) را منشر کردند تا با التهاب‌آفرینی و ایجاد جنگ روانی، فضای مدینه را برهم زنند. پیامبر(ص) سریع زید حارثه و عبدالله رواحه را با شتر خویش به مدینه گسیل داشت تا خبر پیروزی و سلامت ایشان را به مردم برسانند. بیانات روشنگر آن حضرت در ناکام‌گذاشتن توطئه‌های شکننده یهود و منع مجالست مسلمانان با یهودیان طعنه‌زننده، همگی در همین چارچوب بود. این روشنگری‌ها نه‌تنها حقایق را برای مسلمانان آشکار کرد، بلکه بنیان‌های فکری آنان را در برابر هجمه‌های فرهنگی استحکام بخشید. 

مسکوت‌گذاشتن به‌هنگام حوادث: سومین راه‌کنش، فروگذاری آگاهانه بعضی از حوادث و خودداری از افشای به‌موقع آن‌ها تا زمان مناسب بود. این رویکرد که در آیات قرآن ریشه دارد، در داستان پیامبران و برگزیدگان الهی نیز نمونه‌هایی دارد؛ همچون ماجرای حضرت موسی(ع) و خضر که خداوند به خضر فرمان می‌دهد بعضی از امور را مسکوت بگذارد.

در سیره نبوی، بارزترین مصداق این راه‌کنش، خودداری از افشای اسامی منافقان معروف به «اصحاب عقبه» بود. در مسیر بازگشت از غزوه تبوک، عده‌ای از منافقان با کمین در پس گردنه‌ای، قصد جان رسول خدا(ص) را کردند. پیامبر خدا(ص) از طریق وحی از توطئه آن‌ها آگاه شدند و آن را خنثی کردند، اما بر این قضیه مهر سکوت نهادند و از افشای اسامی آن‌ها خودداری کردند؛ چه آنکه افشای این اسامی به اختلال امنیتی و فرهنگی و اشاعه سخنان ناروا و کشمکش در حکومت نوپای مدنی می‌انجامید. این فروگذاری حکیمانه، از یک‌سو، از التهاب اوضاع کاست و از سوی دیگر، دشمنان را در ابهام و سرگشتگی باقی گذاشت.

انتهای پیام