محسن رجبی قدسی، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم در یادداشتی که در اختیار ایکنای خراسان‌‌‌رضوی قرار داده است، نوشت: امام حسن(ع) پس از شهادت مولاعلی(ع) در 21 رمضان سال چهلم هجری، با بیعت مردم به عنوان خلیفۀ مسلمانان انتخاب شد. مدت خلافت ایشان حدود 6 ‏ماه بود، زیرا وضعیت شکنند فرهنگی و اجتماعی کوفه (مرکز خلافت) و دیگر شهرهای مهم به گونه‌‏ای بود که امیدی به همراهی و همیاری قاطبه مردم با برنام امام حسن(ع) برای پیشبرد امور جامعه نبود، چنان‏که نه تنها امام را برای مقابله با معاویه که سپاهی مجهز را به فرماندهی عبدالله بن عامر به سمت مدائن فرستاده بود، یاری نکردند، بلکه امام بر اثر شبیخون یکی از آنها مجروح و زخمی شد. در نتیجه، امام حسن(ع) به دلیل نبود «حضور الحاضر» و یار و یاوری برای رویارویی با سپاه معاویه، درخواست آتش‌‏بس را که معاویه پیشنهاد داده بود – پس از مشورت با مردم – قبول و کوفه را به قصد سکونت و امامت در مدینه ترک کرد. 

امام حسن(ع) پس از 9 یا 10 سال زندگی در مدینه، در سال 49 یا 50 هجری با دسیسه معاویه مسموم شد و به شهادت رسید و پیکر مطهرشان در بقیع به خاک آرمید. به گفته إسماعيل بن عبد الرحمان اودی (ازدی) کوفی، معاویه، حسن بن علی را که مانع اخذ بیعت برای یزید می‏پنداشت، مسموم کرد. مسموم شدن حسن بن علی به فرمان معاویه را ابوبکر بن حفص بن عمر بن سعد بن ابی وقّاص نیز به نقل از کوفیون گزارش کرده است (مقاتل الطالبيين، 80-81).

در منابع کهن، 6 گزارش درباره چگونگی و کسی که نقشه معاویه را اجرایی کرد به شرح زیر مطرح شده است. 

گزارش اول: 

ابن سعد(د230ق) مورخ‌ و سیره‌نویس‌ مشهور بغدادی از گروهی شنیده است که می‏‌گفتند: معاویه با اغوا و فریب دادن یکی از خادمان امام حسن(ع)، آن‏ حضرت را مسموم کرد (الطبقات الكبرى، متمم الصحابة، 1/335). معاویه وقتی خبر درگذشت امام حسن(ع) را از مروان حَکَم دریافت کرد، گفت: «شگفتا از حسن، جرعه‌ای عسل آمیخته با آب رومه (چاهی در شمال غرب مدینه) را نوشید و به دیار باقی شتافت»، از این پس «قلبم آرام است و خلافت برای من نهادینه شد». این مطلب با جمله منسوب به امام حسن(ع) به هنگام شهادت هماهنگ است: «لقد حَاقَتْ شربته، وبلغ أمنيته»؛ نوشیدنی‏اش احاطه کرد و کارگر شد و او به خواسته‌‏اش رسید.

گزارش دوم: 

بلاذری (د275ق) مورّخ شهیر با اصطلاح «قیل» آورده است: جَعده همسر امام حسن(ع)، دختر اشعث بن قیس، با تحریک معاویه، امام  را مسموم کرد (أنساب الأشراف،3/55). «قیل» یعنی گفته شده و قائل مشخصی ندارد، سخنی که پشتوانه محکمی ندارد و ضعیف است. ابوالفرج اصفهانی یکصد سال بعد این مطلب سست را به مُغِیرَة بن شُعبه (د50ق) نسبت داده است و بعدها به قتاده (د107ق) نیز منسوب شد.  

در سخن منسوب به مغیره آمده است: معاویه یکصد هزار درهم برای جَعده فرستاد و به او وعده داد که در قبال مسموم کردن شوهرش، او را به ازدواج یزید درخواهد آورد؛ جعده امام را مسموم کرد، ولی با شهادت امام حسن(ع) معاویه او را به عقد یزید درنیاورد. ابن اعثم کوفی(د314ق) در الفتوح آورده است: «معاویه با فرستادن حوله‌‏ای مسموم، از مروان حَکَم خواست آن را با حیله‌‏ای به منزل امام برساند و جعده را با لطایف الحیلی فریب دهد تا امام حسن(ع) پس از استفاده از آن حوله، مسموم شود. مروان به این کار موفق شد. معاویه متعهد شده بود در صورت همراهی جعده، 50 هزار درهم به وی بپردازد و او را به عقد یزید درآورد».

راوندی(د573ق) همان مطلب مشهور را با اضافاتی بدون سند به امام صادق(ع) نسبت داده و گفته است: «حسن علیه‌السلام به خانواده‌‏اش فرمود: من همانند جدّم رسول خدا با سم کشته می‌شوم. گفتند: چه کسی این کار را خواهد کرد؟ فرمود: همسرم جعده، زیرا معاویه وی را تحریک کرده و بدین کار دستورش می‌دهد. گفتند: او را از خانه خویش بیرون کن و از خود دور ساز! فرمود: چگونه او را بیرون کنم در حالی‌که هنوز هیچ کاری صورت نداده است، هر چند اگر بیرونش کنم، کسی جز او مرا نخواهد کشت، افزون بر آن نزد مردم بهانه‌ای خواهد داشت که چون مرا بی‌دلیل طلاق داده است، من از او کینه در دل داشتم» (الخرائج والجرائح، 1/242).

گزارش سوم:

ابن حمزه طوسى (‏زنده در 566 ق) بدون ذکر اسانید خود از داود رقّی از امام صادق(ع) از پدرانش نقل کرده است که حسن بن علی(ع) به فرزندش عبدالله فرمود: «پسر جان، وقتی سال نو شود، این طغیان‏گر کنیزی به من خواهد داد که انیس نام دارد و او مرا با سمی که آن طاغی در زیر نگین انگشترش قرار داده است، مسموم خواهد کرد. عبدالله خطاب به پدر گفت: چرا پیش از این رخداد او را نمی‌کشی؟ فرمود: پسر جانم، قلم تقدیر خشکیده و دستور نهایی شده و کار به آخر رسیده است و آنچه را خدای بسته، گشایشی نیست» (الثاقب فی المناقب، 314).

گزارش چهارم:

هیثم بن عَدی طائی(د207ق) گفته است: هند دختر سهیل بن عمرو، همسر امام حسن(ع)، به تحریک معاویه و با اخذ یکصد هزار دینار از او، امام را مسموم کرد. ازدواج هند با امام حسن(ع) به لحاظ تاریخی اثبات نشده و ساختگی است (امام حسن مجتبی(ع) از ولادت تا امامت،32).

گزارش پنجم:

بنا به گزارش مطهر بن طاهر مقدسی (د٣٥٥ق)، گروهی ادعا می‌کنند که [امام] حسن هنگام طواف با چیزی نوک تیز از پشت پا مسموم شد (البدء والتاريخ، 6/ 5).

گزارش ششم:

ابن فندق (د565ق) خبر داده است که معاویه، سعید بن عاص والی مدینه را مأموریت داد تا امام حسن(ع) را همراه با گروهی از مهاجران از جمله سعد بن أبي وقّاص مسموم کند. امام پس از دو روز از مسموم شدن رحلت کرد (لباب الأنساب والألقاب والأعقاب، 1/339).  

از میان این 6 نظر، گزارش نخست درست است؛ یعنی امام حسن(ع) با توطئه مشترک معاویه و مروان و با واسطه یکی از خادمان یا مردی که با امام معاشرت داشته است مسموم شد. توضیح آنکه عمیر بن إسحاق همراه فردی به عیادت امام حسن(ع) رفت و از امام شنید: « وَلَقَدْ ‌سُقِيتُ ‌السُّمَّ ‌مِرَارًا مَا شَيْءُ أَشَدُّ مِنْ هَذِهِ الْمَرَّةِ »؛ چندین بار (سه مرتبه) به من سم خورانیده شده است، ولی هیچ‏یک به سختی و شدت این بار نبود. روز دوم که عمیر بن إسحاق به عیادت رفت، امام حسین(ع) را بر بالین آن حضرت دید و امام حسین(ع) از ایشان خواست کسی که زهر را نوشانیده معرفی کند، ولی امام حسن(ع) از ذکر نام او خودداری کرد و فرمود: « لَئِن كانَ الَّذي اَظُنُّ، لَلّهُ اَشَدُّ نِقمَةً؛ وَاِن كانَ بَريئًا فَما اُحِبُّ اَن يُقتَلَ بَريءٌ»؛ اگر قاتل آن فردی باشد که گمان می‏برم، انتقام خدا از او بسیار شدید است، اما اگر او دخالتی نداشته باشد، نمی‌خواهم فرد بی‌گناهی کشته شود (المصنّف ابن ابی شیبه، 7/476). ابن سیرین (د110ق) نیز از یکی از خادمان امام حسن(ع) نقل کرده است که آن‏حضرت فرمود: «بَلْ نَكِلُهُ إِلَى اللّهِ» (المصنّف صنعانی، 11/452).

امام حسن(ع) از فردی که به او مشکوک بود با ضمیر مذکر «لـه، كانَ، الذي، هو» و عنوان «صاحب» یاد کرده است: «إن (لئن) ‏ كَانَ صاحبي الذي أظنّ فالله أشدّ له نقمة»؛‏ «إن يكن هو هو، فاللّه أشد نقمة» (انساب الاشراف، 3/55؛ مقاتل الطالبيين، 81). پس قاتل ایشان، همسرشان نبوده و نیست، بلکه مردی بوده که با امام معاشرت و مصاحبت داشته یا همان‏طور که ابن سعد گزارش کرده از خادمان و غلامان آن‏ حضرت بوده است (نیز نک: محمدعلی لسانی، «امام حسن(ع): مظلوم دیروز و امروز»، کانون زبان قرآن، فروردین 1401 https://quranlsn.ir/works)

انتهای پیام