به گزارش خبرنگار ایکنا از اصفهان، حجت‌الاسلام والمسلمین محمدتقی سبحانی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در نشست مجازی «اربعین؛ آیین عبادی یا پدیده اجتماعی؟» که سه‌شنبه، ۱۳ مردادماه به همت مؤسسه الهیات و معارف امامیه اصفهان برگزار شد، با تسلیت اربعین حسینی اظهار کرد: پرسش درباره اینکه اربعین صرفاً آیینی عبادی است یا پدیده‌ای اجتماعی، از جمله موضوعاتی است که در سال‌های اخیر به‌صورت مکرر مطرح شده و گاه به‌دلیل افراط و تفریط در تحلیل این رویداد بزرگ، زمینه بروز اختلاف‌نظرهایی نیز فراهم آمده است. ازاین‌رو، حوزه‌های علمیه و مراکز علمی و پژوهشی وظیفه دارند با پرداخت علمی به این موضوع، ابعاد گوناگون آن را تبیین کنند و به ابهامات و چالش‌های موجود پاسخ دهند.

وی با طرح این پرسش که اساساً پدیده‌ای که امروز از آن با عنوان پیاده‌روی اربعین یا «مشی اربعینی» یاد می‌شود، از چه زمانی شکل گرفته است و چه جایگاهی در منابع دینی دارد، گفت: آنچه امروز راهپیمایی عظیم اربعین شناخته می‌شود، با همین شکل و ترکیب در هیچ روایت یا برنامه زیارتی به‌صورت مستقل بیان نشده است، اما هنگامی که به منابع اصیل شیعه مراجعه می‌کنیم، درمی‌یابیم که تقریباً همه ارکان و مؤلفه‌های این حرکت به‌صورت جداگانه در روایات اهل‌ بیت(ع) مورد تأکید قرار گرفته است.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی ادامه داد: نخستین رکن این حرکت، اصل زیارت اربعین است که روایات متعددی درباره آن وجود دارد. اهل‌ بیت(ع) با بیان‌های مختلف، شیعیان را به زیارت امام حسین(ع) در روز اربعین توصیه کرده‌ و برای آن فضیلت‌های فراوانی برشمرده‌اند. مشهورترین روایت در این زمینه، حدیث امام حسن عسکری(ع) است که زیارت اربعین را یکی از پنج نشانه مؤمن معرفی می‌کنند. مقصود از مؤمن در این روایت، شیعه است؛ یعنی در فرهنگ اهل‌ بیت(ع)، زیارت اربعین از ویژگی‌های شاخص پیروان حقیقی آنان به‌شمار می‌رود.

وی افزود: افزون بر این، در روایتی از امام صادق(ع) که مفضل بن عمر نقل کرده است، آن حضرت در پاسخ به پرسشی درباره ویژگی‌های شیعیان، صفات متعددی برمی‌شمارند که یکی از آن‌ها، اهتمام به زیارت اربعین است. این تأکیدها نشان می‌دهد که اربعین جایگاهی ممتاز در فرهنگ شیعه دارد و به همین دلیل، در میان همه زیارت‌های مهم، یکی از شاخص‌های هویت شیعی معرفی شده است.

جایگاه زیارت پیاده‌ اربعین در منابع روایی

سبحانی با اشاره به جایگاه زیارت پیاده اربعین در منابع روایی بیان کرد: در کتاب‌های معتبر شیعه، از جمله «کافی»، «التهذیب» و «کامل‌الزیارات»، روایات فراوانی درباره فضیلت زیارت پیاده امام حسین(ع) نقل شده است. در یکی از این روایات، امام صادق(ع) می‌فرمایند، اگر کسی بدون انگیزه‌های دنیوی، خودنمایی یا ریا، برای زیارت سیدالشهدا(ع) حرکت کند، خداوند گناهان او را همانند زدوده‌شدن آلودگی از لباس پاک می‌کند و برای هر قدم او ثواب یک حج و برای هر گام دیگر ثواب یک عمره می‌نویسد.

وی اضافه کرد: در روایت دیگری نیز امام صادق(ع) به علی بن میمون می‌فرمایند، زیارت امام حسین(ع) را ترک نکند و اگر این زیارت با پای پیاده انجام شود، برای هر قدم زائر حسنه‌ای ثبت و گناهی از او محو می‌شود. همچنین در روایتی دیگر، آن حضرت آداب زیارت را بیان و سفارش می‌کنند که زائر با حالت اندوه، خشوع و غبار سفر، به زیارت سیدالشهدا(ع) برود و حاجت‌های خود را از خداوند بخواهد.

این استاد حوزه و دانشگاه با بیان اینکه مجموعه این روایات نشان می‌دهد، اصل زیارت اربعین و نیز زیارت پیاده امام حسین(ع) دارای پشتوانه‌ای مستحکم در منابع دینی است، تأکید کرد: اگرچه شکل امروزی راهپیمایی میلیونی اربعین در طول تاریخ و به‌تدریج پدید آمده است، اما اجزای تشکیل‌دهنده آن همگی در معارف اهل‌ بیت(ع) ریشه دارد. ازاین‌رو، نمی‌توان این حرکت را پدیده‌ای صرفاً تاریخی یا اجتماعی دانست، بلکه باید آن را امتداد آموزه‌های دینی و تجربه تاریخی تشیع در پاسداشت شعائر حسینی به‌شمار آورد.

وی با بیان اینکه اربعین به‌مناسبت بازگشت اهل‌ بیت(ع) و نیز زیارت جابر بن عبدالله انصاری از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است، گفت: شیعه در طول تاریخ، این عناصر را در کنار یکدیگر قرار داده و به‌تدریج از آن‌ها آیینی بزرگ ساخته است؛ آیینی که امروز به یکی از مهم‌ترین شعائر دینی جهان اسلام تبدیل شده و هر سال گستره بیشتری پیدا می‌کند.

سبحانی با تأکید بر اینکه اربعین پیش از هر چیز عملی عبادی است، ادامه داد: مجموعه عناصر و مؤلفه‌هایی که امروز در زیارت اربعین مشاهده می‌شود، از منظر آموزه‌های دینی در شمار اعمال عبادی قرار می‌گیرد. عبادت در اسلام باید با نیت الهی، اخلاص و قصد قربت همراه باشد و از هرگونه انگیزه غیرالهی دور بماند. ازاین‌رو، زیارت اربعین نیز پیش از هر چیز، حقیقتی عبادی است.

وی افزود: البته باید توجه داشت که اگرچه اجزای این حرکت در روایات اهل‌ بیت(ع) مورد تأکید قرار گرفته، اما مجموعه کنونی پیاده‌روی اربعین به‌‌مثابه عبادتی مستقل، به‌صورت یک‌جا در روایات نیامده است. این شیعیان بودند که در طول تاریخ، با تکیه بر همین آموزه‌ها، این سنت را به‌تدریج شکل دادند و آن را گسترش بخشیدند. آنچه امروز شاهد آن هستیم، نتیجه تجربه تاریخی و آگاهی جامعه شیعه در پاسداشت شعائر حسینی است.

تاريخچه شکل‌گیری پیاده‌روی اربعین

عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با اشاره به روند تاریخی شکل‌گیری آیین پیاده‌روی اربعین تصریح کرد: بنا بر گزارش‌های تاریخی، تا حدود یک قرن پیش، فقط گروه محدودی از مردم عراق، عمدتاً علما و برخی مؤمنان، زیارت اربعین را به‌صورت پیاده انجام می‌دادند و خبری از اجتماع میلیونی امروز نبود؛ اما جامعه شیعه به‌تدریج به این درک رسید که اربعین می‌تواند میعادگاهی بزرگ برای احیای معارف اهل‌ بیت(ع) باشد و به همین دلیل، این سنت هر سال گسترده‌تر شد تا به حرکت عظیم امروز رسید.

وی با بیان اینکه نباید میان جنبه عبادی و اجتماعی اربعین تقابل ایجاد کرد، گفت: در اندیشه اسلامی، حتی عبادت‌هایی که در ظاهر فردی هستند، آثار اجتماعی‌ دارند. نماز علاوه بر جنبه فردی، نماز جماعت و جمعه را نیز در خود دارد؛ حج نیز در عین عبادی‌بودن، بزرگترین اجتماع امت اسلامی است. ازاین‌رو، تفکیک کامل میان عبادت و اجتماع یا میان معنویت و سیاست، با منطق اسلام سازگار نیست و بیشتر برخاسته از مکاتب سکولار است که میان دین و جامعه جدایی قائل می‌شوند.

سبحانی اضافه کرد: اربعین نیز از همین قاعده پیروی می‌کند. این حرکت در اصل عبادتی الهی است، اما در بستر تاریخ، ابعاد هویتی، فرهنگی، اجتماعی و حتی تمدنی آن نیز آشکار شده است. شیعه در اربعین صرفاً عملی فردی انجام نمی‌دهد، بلکه هویت تاریخی و دینی خود را بازخوانی می‌کند و پیام عاشورا را در عرصه اجتماع به نمایش می‌گذارد.

وی با بیان اینکه عاشورا و اربعین حامل پیام‌های بزرگ انسانی هستند، ادامه داد: بزرگداشت این مناسبت‌ها صرفاً برای یادآوری واقعه‌ای تاریخی نیست، بلکه فرصتی برای احیای عدالت‌خواهی، کرامت انسانی، معنویت و هویت دینی است. همان‌گونه که قرآن از شعائر الهی یاد می‌کند، بزرگداشت مناسبت‌های دینی نیز همواره آثار فرهنگی، اجتماعی و تمدنی دارد و شیعه این حقیقت را از مکتب اهل‌ بیت(ع) آموخته است.

این استاد حوزه و دانشگاه به تفاوت کارکرد عاشورا و اربعین اشاره کرد و افزود: هر مناسبت دینی هویت و کارکرد ویژه خود را دارد. عاشورا، روز سوگواری، حزن، مصیبت و همدلی با اهل‌ بیت(ع) محسوب می‌شود و طبیعی است که جلوه‌های عزاداری در آن پررنگ باشد؛ اما اربعین فرصت اندیشه‌ورزی، بازخوانی و تحلیل حادثه عاشوراست. در اربعین باید این پرسش مطرح شود که چرا چنین حادثه‌ای در تاریخ اسلام رخ داد، چه عواملی به آن انجامید و چه درس‌هایی برای امروز دارد.

وی تأکید کرد: زائر اربعین باید در طول مسیر، علاوه بر ذکر و عبادت، درباره آرمان‌های امام حسین(ع)، اهداف نهضت عاشورا و مسئولیت خود در قبال این پیام الهی بیندیشد. اربعین، زمان تعمیق معرفت نسبت به عاشوراست و از همین رو، نباید کارکرد آن را با عاشورا یکسان دانست.

دیدگاه‌های گوناگون درباره ماهیت اربعین

سبحانی با اشاره به دیدگاه‌های گوناگون درباره ماهیت اربعین اظهار کرد: برخی می‌کوشند اربعین را صرفاً به رویدادی سیاسی و اجتماعی تقلیل دهند و آن را بستری برای تحقق اهداف روزمره سیاسی بدانند؛ حتی گاه از آن با عنوان «نهاد سیاسی ـ اجتماعی» یاد می‌کنند، در حالی که این تعبیر نادرست است. اربعین نهادی سیاسی نیست، بلکه شعیره‌ای دینی و عاشورایی است که به‌طور طبیعی آثار اجتماعی و سیاسی نیز به دنبال دارد.

وی بیان کرد: در مقابل، عده‌ای نیز معتقدند اربعین صرفاً عبادتی فردی است و حتی طرح شعارهایی در حمایت از جبهه مقاومت یا محکومیت ظلم را با روح اربعین ناسازگار می‌دانند. این نگاه نیز به همان اندازه نادرست است؛ زیرا عاشورا از آغاز برای مقابله با ظلم و انحراف شکل گرفت و طبیعی است که پیام‌های اجتماعی آن نیز در اربعین استمرار داشته باشد.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی تصریح کرد: حقیقت اربعین در حفظ همزمان هر دو بعد عبادی و اجتماعی آن است. اگر این حرکت از هویت عاشورایی خود تهی و فقط به تجمعی سیاسی تبدیل شود، دیگر اربعین نخواهد بود؛ همان‌گونه که اگر پیام‌های اجتماعی و تمدنی عاشورا نیز به‌طور کامل از آن حذف شود، حقیقت این شعیره دینی مخدوش خواهد شد.

وی با اشاره به تجربه‌های تاریخی پس از پیروزی انقلاب اسلامی گفت: در سال‌های نخست انقلاب، برخی معتقد بودند که باید شکل سنتی عزاداری‌های محرم و عاشورا تغییر کند و به جای روضه‌خوانی، سینه‌زنی و هیئت‌های عزاداری، راهپیمایی‌های سیاسی برگزار شود، اما امام خمینی(ره) صراحتا با این دیدگاه مخالفت کردند و تأکید داشتند که عزاداری سیدالشهدا(ع) باید با همان هویت اصیل خود حفظ شود؛ زیرا همین عزاداری‌ها اسلام را زنده نگه داشته است.

سبحانی افزود: این نگاه، نشان‌دهنده هوشمندی امام راحل بود؛ چراکه اگر عاشورا از هویت واقعی خود خارج شود، نه عاشورا باقی می‌ماند و نه آثار و برکات آن. درباره اربعین نیز همین اصل صادق است. اگر بخواهیم اربعین آثار معنوی، اجتماعی و تمدنی خود را حفظ کند، ابتدا باید حقیقت، روح و هویت عاشورایی آن را پاس بداریم. فقط در این صورت است که می‌توان از آثار اجتماعی و تمدنی این حرکت سخن گفت.

وی با بیان اینکه در مواجهه با اربعین دو آسیب جدی وجود دارد، ادامه داد: نخست آنکه برخی می‌کوشند اربعین را از حقیقت خود دور و اهداف و برنامه‌های دیگری را جایگزین محتوای عاشورایی آن کنند. این رویکرد درواقع مصادره‌کردن سرمایه بزرگ اربعین به نفع اهداف دیگر است و نتیجه‌ای جز تضعیف این شعیره الهی ندارد.

این استاد حوزه و دانشگاه اضافه کرد: آسیب دوم، تهی‌کردن اربعین از محتواست. اگر اربعین فقط به مجموعه‌ای از ظواهر و مناسک تبدیل و پیام‌های آن فراموش شود، با نوعی ظاهرگرایی روبه‌رو خواهیم شد که روح این حرکت را از بین می‌برد. شعائر دینی زمانی ارزشمند هستند که حامل معرفت، پیام و هدف باشند، نه اینکه صرفاً به انجام مجموعه‌ای از آداب ظاهری محدود شوند.

وی تأکید کرد: راه صحیح آن است که اربعین با همه مؤلفه‌های عاشورایی و براساس آنچه در روایات اهل‌ بیت(ع) آمده است، حفظ و تقویت شود. در چنین شرایطی، آثار اجتماعی، فرهنگی و تمدنی آن نیز به‌صورت طبیعی آشکار خواهد شد. اربعین را ما ایجاد نکرده‌ایم، بلکه این حرکت محصول تجربه تاریخی، هوشمندی و هویت جامعه شیعه است و وظیفه ما حمایت از مسیر صحیح آن و جلوگیری از انحراف آن است، نه طراحی هویتی جدید برای این حرکت.

چند توصیه درباره اربعین

سبحانی به بیان چند توصیه درباره برگزاری هرچه بهتر مراسم اربعین پرداخت و گفت: نخستین نکته، حفظ مردمی‌بودن این حرکت است. اربعین با حضور و مشارکت آحاد مردم شکل گرفته و باید همین ویژگی را حفظ کند. اگرچه دولت‌ها می‌توانند در فراهم‌کردن زیرساخت‌ها نقش‌آفرین باشند، اما حقیقت اربعین به مشارکت عمومی مردم، موکب‌ها، خانواده‌ها و خادمان گره خورده است و نباید به برنامه‌ای صرفاً دولتی یا اداری تبدیل شود.

وی دومین اصل را حفظ وحدت و همگرایی در اربعین دانست و اظهار کرد: اربعین باید نقطه اشتراک همه شیعیان و حتی همه مسلمانان باشد. این مراسم جایگاه اختلافات و مرزبندی‌های سیاسی، قبیله‌ای و جناحی نیست. هر اقدامی که موجب شکاف میان زائران شود، با روح معنوی و تمدنی اربعین ناسازگار است.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی افزود: اختلاف دیدگاه‌ها در جامعه اسلامی امری طبیعی است و فرصت‌های فراوانی برای گفت‌وگو درباره آن‌ها وجود دارد، اما اربعین جای تسویه‌حساب‌های سیاسی، فکری یا گروهی نیست. محور این حرکت باید امام حسین(ع)، پیام عاشورا و ارزش‌های انسانی و الهی آن باشد و هر موضوعی که این محور را به حاشیه ببرد، با فلسفه اربعین سازگار نخواهد بود.

وی با اشاره به توصیه آیت‌الله سیدعلی سیستانی درباره نصب‌نکردن تصاویر ایشان در مسیر اربعین گفت: این توصیه نیز با همین نگاه صورت گرفت؛ زیرا نباید از شخصیت‌های دینی برای ایجاد تقابل و دسته‌بندی در میان زائران استفاده شود. هر نماد، پرچم یا نشانه‌ای تا زمانی ارزشمند است که موجب همگرایی و انسجام شود، نه اینکه زمینه اختلاف و رویارویی را فراهم کند.

سبحانی با تأکید بر ضرورت توجه بیشتر به بعد معرفتی اربعین بیان کرد: جامعه شیعه از شور و انگیزه فراوانی برخوردار است، اما در کنار این سرمایه ارزشمند، باید معرفت، فرهنگ و بصیرت دینی نیز تقویت شود. زائر اربعین باید پس از این سفر، از نظر شناخت نهضت حسینی، هویت دینی و مسئولیت اجتماعی خود رشد پیدا کرده باشد و این هدف جز با برنامه‌ریزی فرهنگی آموزشی محقق نخواهد شد.

وی با تأکید بر اینکه نهضت امام حسین(ع) پیش از هر چیز حرکتی معرفتی و اصلاحی بود، اظهار کرد: امام حسین(ع) برای اصلاح امت، احیای حقیقت اسلام، مبارزه با جهل و بازگرداندن کرامت انسانی قیام کرد. بنابراین، اگر اربعین قرار است ادامه‌دهنده راه عاشورا باشد، باید به مدرسه‌ای برای تربیت انسان مؤمن، آگاه و مسئولیت‌شناس تبدیل شود.

این استاد حوزه و دانشگاه تصریح کرد: امروز یکی از نیازهای جامعه شیعه، تقویت بعد معرفتی و فرهنگی در کنار شور و احساس دینی است. اگرچه شور حسینی سرمایه‌ای بزرگ برای جامعه اسلامی به‌شمار می‌رود، اما این شور زمانی می‌تواند آثار ماندگار خود را بر جای بگذارد که با معرفت، بصیرت و شناخت اهداف نهضت عاشورا همراه باشد. زائر اربعین باید پس از این سفر، از نظر ایمان، فرهنگ، هویت و مسئولیت‌پذیری دینی، نسبت به پیش از آن رشد کرده باشد.

وی با بیان اینکه این رسالت بر عهده حوزه‌های علمیه، مراکز علمی و نهادهای فرهنگی است، گفت: این مراکز باید بیش از گذشته به تولید محتوا، تبیین معارف اهل‌ بیت(ع) و پاسخ‌گویی به نیازهای فکری و فرهنگی زائران بپردازند. اربعین صرفاً عرصه ارائه خدمات رفاهی نیست، بلکه فرصتی برای تعمیق معرفت دینی و انتقال پیام‌های عاشورا به نسل امروز است.

آسیب‌شناسی مناسبت‌های مذهبی

سبحانی ادامه داد: یکی از آسیب‌هایی که در مناسبت‌های مذهبی مشاهده می‌شود، این است که گاهی مراکز علمی و فرهنگی همان کاری را انجام می‌دهند که عموم مردم نیز انجام می‌دهند. برای نمونه، موکب برپا می‌کنند یا خدمات اجرایی ارائه می‌دهند که البته اقدامی ارزشمند است، اما پرسش اصلی این است که سهم ویژه یک مرکز علمی، حوزوی یا فرهنگی در چنین رویدادی چیست؟ هر مؤسسه دینی باید متناسب با هویت و مأموریت خود، نقش تخصصی و اثرگذارش را تعریف کند.

وی تأکید کرد: اگر قرار است حوزه‌های علمیه و مراکز علمی در نهضت اربعین نقش‌آفرینی کنند، باید بیش از هر چیز به تولید فکر، تعمیق معرفت، هدایت فرهنگی و پاسخ‌گویی به مسائل فکری جامعه بپردازند. تا زمانی که این مراکز جایگاه واقعی خود را در هدایت فرهنگی و معرفتی جامعه پیدا نکنند، نمی‌توان گفت رسالت اربعینی خود را به‌درستی انجام داده‌اند.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با تأکید بر اینکه اربعین ظرفیت عظیمی برای تمدن‌سازی اسلامی دارد، افزود: این ظرفیت زمانی بالفعل خواهد شد که از یک‌سو، هویت اصیل عاشورایی این حرکت حفظ و از سوی دیگر، پیام‌های انسانی، اخلاقی، اجتماعی و تمدنی آن به‌درستی تبیین و منتقل شود. اربعین محصول طراحی هیچ فرد یا نهادی نیست، بلکه حاصل تجربه تاریخی تشیع در پاسداشت معارف اهل‌ بیت(ع) است و باید در همان مسیر اصیل خود استمرار یابد.

وی در پایان، با آرزوی قبولی اعمال زائران اربعین، از همه کسانی که در برپایی این اجتماع عظیم نقش‌آفرینی کرده‌اند، قدردانی کرد و گفت: خادمان، موکب‌داران، دست‌اندرکاران و همه کسانی که با صرف وقت، توان و امکانات خود، زمینه برگزاری این آیین بزرگ را فراهم کرده‌اند، در حقیقت در مسیر خدمت به سیدالشهدا(ع) گام برداشته‌اند و امیدواریم خداوند متعال به همه آنان توفیق دهد تا در سال‌های آینده نیز با معرفت، اخلاص و عمق بیشتری در این مسیر خدمت کنند.

انتهای پیام