اربعین صرفاً یک آیین نیست، بلکه نوعی زیرساخت اخلاقی اجتماعی حکمرانی‌ است. به همین دلیل، عظمت اربعین فقط با آمار و ارقام مربوط به تعداد زائرانش سنجیده نمی‌شود. قصه از جایی شروع می‌شود که آدم‌ها بی‌آنکه کسی بالای سرشان ایستاده باشد، دست به کاری می‌زنند که در حساب‌وکتاب بازار نمی‌گنجد. در اربعین، خدمت نوعی معامله نیست؛ کسی چیزی نمی‌دهد تا چیزی بگیرد. آدم‌ها با خدمت، برای خودشان اعتبار اخلاقی می‌سازند و به تکلیفی که باورش دارند، عمل می‌کنند. این مسئولیت‌پذیری اجتماعی هم از پشت میزهای اداری و بخشنامه‌ها نمی‌آید.

اربعین را نباید صرفاً در قامت آیینی مذهبی یا بزرگترین اجتماع سالانه شیعیان تحلیل کرد. این رخداد در کنار همه ابعاد معنوی خود، پدیده اجتماعی کم‌نظیری است که ظرفیت‌های مهمی برای فهم نسبت مردم، اخلاق و حکمرانی در اختیار ما قرار می‌دهد. اگر حکمرانی را صرفاً به ساختارهای رسمی و نهادهای اداری تقلیل ندهیم، اربعین را می‌توان یکی از موفق‌ترین تجربه‌های حکمرانی اجتماعی در جهان امروز دانست.

آنچه اربعین را از بسیاری اجتماعات بزرگ متمایز می‌کند، حضور فعال مردم در اداره این رویداد است. میلیون‌ها نفر بدون آنکه رابطه‌ای اقتصادی میان آنان برقرار باشد، در فرآیند خدمت‌رسانی مشارکت می‌کنند. در اینجا خدمت، نه شغل است و نه معامله؛ بلکه مسئولیتی است که افراد آن را برآمده از باور دینی و تعهد اخلاقی خود می‌دانند. همین ویژگی، سرمایه اجتماعی شکل می‌دهد؛ سرمایه‌ای که با بخشنامه ایجاد نمی‌شود و با اجبار نیز دوام نمی‌آورد.

موکب‌ها نیز صرفاً محل اسکان یا پذیرایی از زائران نیستند. هر موکب، نمونه‌ای کوچک از مشارکت مردمی است. کسانی که در این مسیر خدمت می‌کنند، پیش از آنکه نقش یک خدمت‌رسان را ایفا کنند، در حال تمرین نوعی زیست اجتماعی هستند؛ زیستی که در آن منفعت عمومی بر منفعت فردی تقدم پیدا می‌کند. شاید بتوان گفت، یکی از مهم‌ترین درس‌های اربعین همین است که جامعه زمانی توانمند خواهد بود که احساس مسئولیت در میان مردم به فرهنگ عمومی تبدیل شود.

اربعین، راهی است که آدم‌ها را از نشانی‌های مختلف به یک مقصد می‌رساند، اما معجزه‌اش این نیست که همه به یک نقطه می‌رسند؛ معجزه‌اش این است که در طول راه، این افراد کمی شبیه هم می‌شوند. زبان‌ها فرق دارد، رنگ‌ها فرق دارد، ملیت‌ها فرق دارد، اما خستگی همه یک‌رنگ است و امید همه به یک‌جهت، یعنی به سمت امام حسین(ع). همین همدلی ساده، آرام‌آرام شبکه‌ای می‌سازد که هیچ بخشنامه‌ای قادر به ساختنش نیست. از همین رو، اربعین را می‌توان فشرده‌ای از قابلیت‌های تمدن‌ساز دانست. در ادبیات آینده‌پژوهی، چنین شبکه‌هایی از مهم‌ترین مؤلفه‌های تاب‌آوری اجتماعی و ظرفیت‌های تمدن‌ساز به‌شمار می‌روند.

بنابراین، اگر اربعین را مدرسه اخلاق حکمرانی و مسئولیت‌پذیری اجتماعی می‌نامیم، دلیلش این است که اولاً، در چنین فضایی جامعه و مردم پیش از دولت و یا در کنار دولت قرار می‌گیرند. ثانیاً، در چنین اتمسفری فضائل اخلاقی فقط گفته نمی‌شوند، بلکه در عمل شکل می‌گیرند و ثالثاً، در این چارچوب، مواکب فقط خدمات رایگان عرضه نمی‌کنند، بلکه نوعی اراده جمعی می‌سازند.

البته این ظرفیت ارزشمند نیازمند مراقبت نیز هست. اگر اخلاق، نظم و مسئولیت‌پذیری در کنار یکدیگر قرار نگیرند، بخشی از کارکردهای اربعین تضعیف خواهد شد. مدیریت مصرف، پرهیز از اسراف، حفظ محیط‌ زیست، رعایت حقوق دیگران و توجه به نظم عمومی، نه موضوعاتی حاشیه‌ای، بلکه بخشی از همان فرهنگی هستند که اربعین در پی تقویت آن است. جامعه‌ای که در این عرصه به بلوغ برسد، در سایر عرصه‌های اجتماعی نیز آمادگی بیشتری برای پذیرش مسئولیت خواهد داشت.

شاید امروز بیش از هر زمان دیگری لازم باشد اربعین را فراتر از یک منسک مذهبی ببینیم. این اجتماع عظیم صرفاً صحنه بروز احساسات دینی نیست؛ بلکه میدان تمرین حکمرانی مردم‌پایه است. اهمیت این تجربه نیز فقط به چند روز حضور در مسیر نجف تا کربلا محدود نمی‌شود؛ بلکه به میزان موفقیت ما در انتقال این فرهنگ به متن زندگی روزمره بستگی دارد.

پرسش اصلی اینجاست که آیا آنچه در مسیر اربعین تجربه می‌شود، پس از پایان سفر نیز در جامعه استمرار پیدا می‌کند؟ آیا روحیه خدمت و مسئولیت‌پذیری به سایر محیط‌های زندگی ما راه می‌یابد؟ اگر پاسخ این پرسش مثبت باشد، اربعین دیگر صرفاً اجتماعی میلیونی نخواهد بود؛ بلکه به مدرسه‌ای برای تربیت جامعه‌ای مسئول و اخلاق‌مدار تبدیل خواهد شد؛ جامعه‌ای که می‌تواند بسیاری از مسائل خود را پیش از مداخله ساختارهای رسمی، با اتکا به مشارکت مردم حل کند.

شاید راز ماندگاری اربعین نیز در همین نکته نهفته باشد؛ اینکه این حرکت بیش از آنکه انسان‌ها را به مقصدی جغرافیایی برساند، آنان را به درکی عمیق‌تر از مسئولیت اجتماعی و اخلاق جمعی نزدیک می‌کند؛ همان سرمایه‌ای که هر جامعه‌ای برای ساخت آینده خود به آن نیاز دارد.

زهرا ابراهیمی، کارشناس اخلاق و تربیت دفتر تبلیغات اسلامی اصفهان

انتهای پیام