حجت‌الاسلام سیدمحمود طباطبایی، عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان رضوی با تشریح مهم‌ترین ابعاد شخصیت علمی و فرهنگی امام محمدباقر(ع) اظهار کرد: اگر بخواهیم تنها یک دستاورد را به‌عنوان مهم‌ترین میراث امام باقر(ع) معرفی کنیم، بی‌تردید باید به بنیان‌گذاری یک نظام منسجم و پایدار برای تولید، آموزش و نشر علوم دینی اشاره کنیم؛ اقدامی که نقطه عطفی در تاریخ تشیع و حتی تمدن اسلامی به شمار می‌رود.

وی با اشاره به شرایط دشوار دوران پیش از امامت امام باقر(ع) افزود: در سال‌های پیش از آن حضرت، به دلیل فضای خفقان‌آلود حکومت اموی و فشارهای سیاسی، امکان فعالیت گسترده و آشکار علمی برای اهل‌بیت(ع) فراهم نبود، با این حال، امام باقر(ع) با شناخت دقیق شرایط اجتماعی و سیاسی زمانه، از فرصت ایجاد شده در دوره ضعف نسبی حکومت اموی بهره گرفتند و نهضتی علمی را پایه‌گذاری کردند که آثار آن تا امروز باقی مانده است.

عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد، نخستین و مهم‌ترین جلوه این دستاورد را تأسیس مکتب علمی مدینه دانست و تصریح کرد: امام باقر(ع) با بهره‌گیری از فضای نسبتاً آرامی که پس از تضعیف حکومت اموی و برخی سیاست‌های عمر بن عبدالعزیز به وجود آمد، حوزه‌ای علمی و نظام‌مند در مدینه بنیان نهادند؛ مرکزی که می‌توان آن را نخستین دانشگاه بزرگ اسلامی با محوریت اهل‌بیت(ع) دانست. در این مرکز علمی، آموزش علوم مختلفی همچون تفسیر قرآن، حدیث، فقه، کلام و دیگر معارف اسلامی به‌صورت هدفمند دنبال می‌شد و همین حرکت، نهضت عظیم علمی را رقم زد که در دوران امام صادق(ع) به شکوفایی کم‌نظیری رسید.

طباطبایی تأکید کرد: اگر امروز از میراث گسترده علمی اهل‌بیت(ع) سخن می‌گوییم، بخش مهمی از آن ریشه در پایه‌گذاری این مکتب علمی دارد، زیرا امام باقر(ع) ساختار آموزش، تربیت شاگرد و انتقال معارف را به شکلی منسجم سامان دادند. هیچ نهضت علمی بدون تربیت نیروی انسانی ماندگار نخواهد بود و امام باقر(ع) علاوه بر آموزش مستقیم شاگردانی پرورش دادند که هر یک به مرجع علمی جامعه اسلامی تبدیل شدند و نقش مهمی در انتقال معارف اهل‌بیت(ع) ایفا کردند.

وی افزود: شخصیت‌هایی همچون زرارة بن اعین، محمد بن مسلم، ابوبصیر اسدی، برید بن معاویه و جابر جعفی از برجسته‌ترین شاگردان آن حضرت بودند. محمد بن مسلم به تنهایی حدود 30 هزار حدیث از امام باقر(ع) نقل کرده و جابر جعفی نیز ده‌ها هزار روایت از پیامبر اکرم(ص) را از طریق اهل‌بیت(ع) منتقل کرده است. جایگاه این شاگردان تا آن اندازه والا بود که امام صادق(ع) درباره آنان فرمودند اگر این افراد نبودند کسی تعالیم دین و مکتب پیامبر(ص) را گسترش نمی‌داد، آنان پاسداران دین و امینان پدرم بودند. این سخن امام صادق(ع) نشان می‌دهد که امام باقر(ع) تنها به آموزش افراد اکتفا نکردند، بلکه شبکه‌ای علمی و اثرگذار ایجاد کردند که در سراسر سرزمین‌های اسلامی به نشر معارف اصیل اسلام پرداخت.

مقابله با انحرافات فکری با زبان استدلال

طباطبایی، مبارزه با جریان‌های انحرافی را از دیگر دستاوردهای مهم امام باقر(ع) برشمرد و گفت: جامعه اسلامی آن روزگار با چالش‌های متعددی همچون پیدایش فرقه‌های کلامی، گسترش اندیشه‌های افراطی و ورود افکار بیگانه روبه‌رو بود. شکل‌گیری جریان‌هایی همچون کیسانیه و بعدها زیدیه نیز از دیگر چالش‌های مهم آن دوران بود، اما امام باقر(ع) با تکیه بر مرجعیت علمی، تربیت شاگردان برجسته و گسترش معارف اصیل اهل‌بیت(ع)، توانستند انسجام فکری مکتب امامیه را حفظ کنند.

وی تأکید کرد: میراث امام باقر(ع) تنها مجموعه‌ای از احادیث یا آموزه‌های فقهی نیست، بلکه الگویی ماندگار از پیوند علم، عقلانیت، گفت‌وگو، تربیت نیروی انسانی و پاسخ‌گویی به نیازهای جامعه است و اگر امروز بتوانیم این ابعاد را با زبانی متناسب با مخاطب معاصر معرفی کنیم، معارف آن حضرت همچنان الهام‌بخش نسل‌های آینده خواهد بود. امام باقر(ع) به جای برخوردهای احساسی، از منطق، استدلال و گفت‌وگوی علمی بهره گرفتند و با تکیه بر قرآن کریم و سنت اصیل پیامبر(ص)، مرز میان حقیقت و انحراف را تبیین کردند.

این استاد دانشگاه تصریح کرد: یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های روش علمی امام باقر(ع)، عقلانیت بود. ایشان نشان دادند که پاسخ به شبهات، از مسیر گفت‌وگو، استدلال و تبیین صحیح معارف دینی امکان‌پذیر است و همین روش، مرجعیت علمی اهل‌بیت(ع) را بیش از پیش تثبیت کرد. برگزاری جلسات تفسیر قرآن و احیای سنت نبوی از دیگر اقدامات ماندگار امام باقر(ع) بود و آن حضرت همواره بر این نکته تأکید داشتند که تفسیر صحیح قرآن نزد خاندان عصمت و طهارت است و با این رویکرد، در برابر تحریف‌ها و نفوذ اسرائیلیات در تفاسیر قرآن ایستادند.

وی افزود: همزمان با برداشته شدن ممنوعیت نقل حدیث در دوره عمر بن عبدالعزیز، امام باقر(ع) فرصت را مغتنم شمردند و با تشویق به نقل، نگارش و تدوین احادیث، نقش مهمی در احیای سنت نبوی و ثبت معارف اهل‌بیت(ع) ایفا کردند؛ اقدامی که بعدها پشتوانه اصلی شکل‌گیری منابع معتبر حدیثی شیعه شد.

عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد به راهکارهای معرفی معارف امام باقر(ع) به نسل جوان پرداخت و گفت: امروز نسل جوان بیش از هر زمان دیگری به دنبال منطق، استدلال و پاسخ‌های عقلانی است، از این‌رو، اگر بخواهیم شخصیت امام باقر(ع) را به‌درستی معرفی کنیم، باید روش علمی و عقلانی ایشان را برجسته سازیم. جوان امروز زمانی با یک شخصیت دینی ارتباط برقرار می‌کند که بداند او پرسشگری را تشویق می‌کرده، به گفت‌وگو اهمیت می‌داده و با استدلال به شبهات پاسخ می‌گفته است؛ ویژگی‌هایی که در سیره امام باقر(ع) به روشنی دیده می‌شود. باید امام باقر(ع) را نه فقط به‌عنوان یک شخصیت تاریخی، بلکه به عنوان آغازگر یک نهضت علمی معرفی کرد؛ شخصیتی که علم را ابزار حل مسائل جامعه و مقابله با چالش‌های فکری می‌دانست.

وی با اشاره به اهمیت معرفی شاگردان مکتب امام باقر(ع) اظهار کرد: جوانان امروز به دنبال الگوهای واقعی و موفق هستند، از این‌رو، معرفی شاگردانی همچون زرارة، محمد بن مسلم و دیگر تربیت‌یافتگان مکتب امام باقر(ع) می‌تواند الهام‌بخش باشد. این شخصیت‌ها تنها راوی حدیث نبودند، بلکه اندیشمندانی بودند که در فضای علمی جامعه به مناظره، پژوهش و رقابت علمی می‌پرداختند و نقش مؤثری در حفظ معارف اسلامی داشتند.

طباطبایی در ادامه به مهم‌ترین چالش‌های دوران امامت امام باقر(ع) اشاره کرد و افزود: آن حضرت در سه عرصه سیاسی، اعتقادی و اجتماعی با مسائل پیچیده‌ای روبه‌رو بودند. هرچند در بخشی از دوران امامت امام باقر(ع) فضای نسبتاً آرام‌تری ایجاد شد، اما آن حضرت همواره تحت مراقبت حکومت اموی قرار داشتند. در سال‌های پایانی عمر نیز به دستور هشام بن عبدالملک به دمشق احضار شدند و حتی برای کاستن از جایگاه اجتماعی ایشان، در مجلسی تحقیرآمیز مجبور به حضور در مسابقه تیراندازی شدند. با وجود این فشارها، امام باقر(ع) از ورود به تقابل نظامی مستقیم پرهیز کردند و همه توان خود را صرف تقویت جبهه علمی و فرهنگی کردند؛ راهبردی که آثار آن بسیار ماندگارتر از یک رویارویی سیاسی مقطعی بود.

این استاد دانشگاه گسترش اندیشه‌های غالیانه را از مهم‌ترین چالش‌های اعتقادی آن دوران دانست و گفت: برخی جریان‌ها با نسبت دادن ویژگی‌های فراانسانی به امامان، تصویری نادرست از اسلام و تشیع ارائه می‌کردند کهامام باقر(ع) با تبیین جایگاه حقیقی امامت و تأکید بر توحید ناب اسلامی با این انحرافات مقابله و مرزهای اعتقادی شیعه امامیه را به روشنی ترسیم کردند.

انتهای پیام