به گزارش خبرنگار افتخاری ایکنا، محمدتقی فیاض‌بخش، استاد حوزه و دانشگاه، شامگاه چهارشنبه ۲۴ تیرماه در سلسله جلسات «اخلاق عملی و آداب سیر و سلوک» که در مجتمع فرهنگی شهدای انقلاب اسلامی (سرچشمه) تهران برگزار شد، در تبیین اهمیت انتظار فرج و نقد تعیین زمان برای ظهور، اظهار کرد: معمولاً زمانی که در اوج فشار قرار می‌گیریم ــ به‌ ویژه پس از شهادت رهبری که مصیبتی عظیم برای جامعه بود ــ به این باور می‌رسیم که اکنون زمان ظهور امام زمان(عج) فرا رسیده است و دیگر چیزی برای ظهور حضرت باقی نمانده است؛ ما در این مورد تردیدی نداریم. اما باید اشاره کنم که در کلام بزرگان و قدما، از شخصیت‌های برجسته‌ای چون علامه بحرالعلوم و سید بن طاووس تا متأخرینی چون امام راحل، آیت‌الله قاضی، علامه طباطبایی و همچنین جناب ابن فهد حلی، تعیین زمان مشخص برای ظهور دیده نمی‌شود؛ این در حالی است که در احوالات سید بن طاووس و علامه بحرالعلوم آمده است که ایشان مکرراً به محضر امام زمان(عج) مشرف شده بودند و افرادی عادی نبودند، اما با این حال، در بیاناتشان زمانی را برای ظهور تعیین نکردند.

‌وی در ادامه افزود: ایشان همواره انتظار فرج را می‌کشیدند و به شاگردان خود نیز توصیه به انتظار می‌کردند، اما زمان دقیقی را مشخص نمی‌نمودند. دلایل متعددی برای این رویکرد وجود داشت؛ اما مسئله این است که اگر اکنون در میان مردم و به‌ویژه جوانان، سر و صدا و شبهه ایجاد شود که ما پس از شهادت رهبرمان انتظار داشتیم انقلاب به انقلاب نهایی امام زمان(عج) متصل شود، پس چرا این اتفاق نیفتاد؟، این امر درست نیست؛ زیرا باعث می‌شود افراد ساده‌دل و کسانی که تعمق دینی ندارند، کم‌کم به اصل مطلب (اعتقادات) شک کنند.

توصیه روایات به انتظار فرج خاص نه تعیین زمان برای ظهور

استاد فیاض‌بخش با تأکید بر روایاتی که بر انتظار فرج پافشاری دارند، اظهار کرد: در روایات متعددی دستور به انتظار فرج به معنای خاص آن داده شده است؛ از جمله روایتی از جناب عبدالعظیم حسنی که از امام جواد(ع) نقل می‌کنند: أفضل أعمال شيعتنا انتظار الفرج (باارزش‌ترین اعمال شیعیان ما، انتظار فرج است). همچنین در روایتی دیگر آمده است که مقام کسی که در مرتبه انتظار فرج باشد، از مقام کسی که اکنون در خیمه حضرت است، کمتر نیست. بنابراین روشن است که برای شیعه واقعی و کسی که سودای ایستادن در رکاب امام و مبارزه در مقابل دشمنان ایشان را دارد، آمادگی در مسیر انتظار فرج، موضوعی حیاتی است.

تبیین مفهوم انتظار فرج

وی در تبیین منظور از انتظار فرج گفت: انتظار فرج دارای معانی سطحی است، به این معنا که با عمل و گفتار خود، مردم را هدایت کرده و جامعه را اصلاح کنیم. اما معنای اصلی و عمیق‌تر آن، مشابه انتظار مرگ است. همان‌طور که توصیه شده مرگ را از خدا نخواهیم، اما باید چنان آمادگی داشته باشیم که اگر در هر لحظه عزرائیل برای قبض روح تشریف آورد، با آمادگی کامل پذیرای او باشیم؛ این والاترین حالت مؤمن است. انتظار فرج نیز دقیقاً همین‌گونه است؛ یعنی اگر برای ظهور حضرت زمانی تعیین نشده، به این دلیل است که باید بپرسیم: اگر همین فردا ندای حضرت بلند شود و ظهور اتفاق افتد، آیا بلافاصله می‌گوییم آماده‌ایم و می‌دانیم کجا باید جان‌فشانی کنیم؟ یا اینکه تازه به یاد گناهان و توبه می‌افتیم و موانعی را می‌بینیم که مانع از همراهی ما با حضرت شود؟

وی افزود: مقصود از اصل انتظار فرج، فرج خاص است. اگر کسی در دوران حیاتش به مقام فرج خاص نرسیده باشد، قطعاً نمی‌تواند جزو ۳۱۳ نفر از یاران خاص حضرت باشد. این‌که توصیه شده افضل اعمال، انتظار فرج است، مربوط به فرج عام است که برای عموم مردم است؛ اما افراد خاص‌الخاص باید به مرتبه فرج خاص نیز دست یابند.

‌فیاض‌بخش در ادامه بیان کرد: شاید کمتر به این نکته توجه شده باشد که اگر همین فردا حضرت تشریف بیاورند، چه اتفاقی خواهد افتاد؟ برخی شاید تصور کنند با یک نظر ولایی، تمام کسانی که ایمان ضعیفی دارند، ناگهان تحول یابند و در مرتبه عالی ولایت در رکاب حضرت جان‌فشانی کنند. اما سؤال این است که اگر چنین اتفاقی بیفتد، این مقام چه ارزشی برای آن شخص دارد؟ انسان باید با تلاش، آزمایش، ابتلا و گذشتن از کوره امتحانات بتواند سختی‌های رکاب حضرت را تحمل کند. اگر تحول یک‌شبه اتفاق بیفتد، نمی‌توان گفت که این جامعه یاور واقعی حضرت است و چنین مقامی به این شیوه، اساساً ارزشی نخواهد داشت.

بی فایده بودن پشیمانی و تحول بعد از مرگ

این مؤلف دینی با استناد به آیات قرآن کریم، پشیمانی پس از مرگ را بی‌فایده دانست و اظهار کرد: در قرآن کریم آیات متعددی داریم که در آن‌ها، اشخاص در عالم برزخ و قیامت، ابراز تحول، بصیرت و ندامت می‌کنند؛ یعنی در آن لحظات تغییر کرده‌اند. برای نمونه در آیه ۱۲ سوره سجده می‌فرماید: رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ (پروردگارا، اینک [عذاب تو را] به چشم دیدیم و [سخن رسولانت را] به گوش گرفتیم، پس ما را [به دنیا] بازگردان تا صالح و نیکوکار شویم که اکنون [وعده تو را] به چشم یقین مشاهده کردیم!). اما خداوند هرگز این درخواست را نمی‌پذیرد. همچنین در آیات ۹۹ و ۱۰۰ سوره مؤمنون آمده است: حَتَّی إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّی أَعْمَلُ صَالِحًا فِیمَا تَرَکْتُ کَلَّا إِنَّهَا کَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَی یَوْمِ یُبْعَثُونَ (تا آنگاه که مرگ یکی از ایشان فرا رسد، می‌گوید: پروردگارا مرا بازگردانید تا شاید در آنچه رها کرده‌ام، کار نیکی انجام دهم؛ اما نه، این تنها سخنی است که او می‌گوید و پیش روی آنان برزخی است تا روز برانگیخته شدن).

وی در ادامه افزود: برخی افراد با مرگ متحول شده و چشمشان باز می‌شود، اما این بیداری دیگر فایده‌ای ندارد. متنبه شدن در آن لحظه بی‌معنی است؛ ارزشمند این است که انسان در عالم دنیا زحمت بکشد و قدم به قدم در مسیر سلوک پیش رود، نه اینکه وقتی در پله دهم، با دیدن مرگ و عذاب بخواهد متحول شود. حتی فرعون نیز در حالی که هنوز مرگش فرا نرسیده بود و در میان امواج غوطه می‌خورد، گفت: آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِینَ رَبِّ مُوسَیٰ وَهَارُونَ (به پروردگار جهانیان، پروردگار موسی و هارون ایمان آوردیم).

فیاض‌بخش تصریح کرد: این‌ها گواه بر این است که اگر قرار باشد ما تنها با یک تحول ولایی در دنیا مستبصر شویم، شاید این استبصار برای جامعه خاصیتی داشته باشد و همگی در رکاب حضرت بجنگند، اما برای خودِ شخص، زمانی ارزش دارد که پیش از آن، با زحمت و تحمل ابتلائات، به مقام فرج خاص دست یافته باشد.

فیاض‌بخش در ادامه سخنان خود اظهار کرد: از سوی دیگر، نباید بر این باور بود که لزوماً همگان در لحظه ظهور مستبصر شوند. برای نمونه، شهادت رهبری و به‌ویژه مراسم تشییع ایشان، موجی انقلابی در جامعه ایجاد کرد و بسیاری از افرادی که حتی با انقلاب بیگانه یا مخالف بودند، با ریزش اشک اذعان کردند که دچار اشتباه شده‌اند. اما باید اندیشید کسانی که عمری را به تباهی گذرانده‌اند، چگونه می‌خواهند این مسیر را جبران کنند؟

‌وی تصریح کرد: اگر انسان تنها با تکیه بر احساس راه را بیابد و این احساس با عقل و تفکر پشتیبانی نشود، با هر موج احساسی دیگری به راحتی از مسیر خارج می‌شود. در سال ۵۷، زمانی که حضرت امام(ره) تشریف آوردند، ۹۹ درصد مردم در رفراندوم به جمهوری اسلامی رای دادند و همگی علاقه‌مند بودند؛ اما این رای‌دهی تا حد زیادی احساسی بود. مردم با دیدن امام(ره)، تحولات ایجاد شده و یادآوری ظلم‌های دوران طاغوت، نظام جمهوری اسلامی را بارقه‌ای از امید دیدند. اما با گذشت زمان و مواجهه با کوهی از مشکلات، نفاق‌ها و جنگ‌ها، مشاهده کردیم که کسانی که صرفاً با احساس آمده بودند، کم‌کم فاصله گرفتند و متفرق شدند. آیا ممکن است در زمان امام زمان(عج) نیز چنین اتفاقی بیفتد؟ پاسخ مثبت است، زیرا نمونه‌های تاریخی آن را داریم.

‌وی در ادامه افزود: در زمان امیرالمؤمنین(ع) نیز، مردم به دلیل ظلم‌هایی که از سوی خلیفه پیشین متحمل شده بودند، به سوی مولا هجوم آوردند؛ تا حدی که در نهج‌البلاغه ذکر شده است که نزدیک بود حسنین(ع) زیر پای جمعیت بروند و همگی خواستار خلافت ایشان شدند. اما تنها چند ماه پس از این بیعت، جنگ جمل و سایر درگیری‌ها رخ داد؛ زیرا به محض آنکه مولا زمام امور را به دست گرفتند، عدالت را اجرا کردند و دستور دادند اموالی که به ظلم گرفته شده بود، بازگردانده شود. در این لحظه، عده‌ای دریافتند که خلافت مولا با مصالح آن‌ها سازگار نیست و کنار کشیدند. در زمان امام زمان(عج) نیز وضع به همین منوال خواهد بود.

این استاد حوزه و دانشگاه بیان کرد: تصور کنید در زمان ظهور، چنان هیجان و نورانیتی در جامعه ایجاد شود که بسیاری از افراد خام و سطحی‌نگر که امام زمان(عج) را تنها در حد نام می‌شناختند، عاشق حضرت شوند. اما نکته مهم این است که پیوستن این افراد از روی عاشقی و احساس است و باید در کنار این احساس، عقل و تفکر نیز حضور داشته باشد.

‌وی در ادامه با لحنی هشدارآمیز تأکید کرد: نکته حیاتی‌تر این است که وقتی انسان در پرتوی نورانیت شدید قرار می‌گیرد، اگر خدای ناکرده لغزشی کند، تنبیه او بسیار شدیدتر خواهد بود. در آیات قرآن می‌بینیم که خداوند افرادی را تنبیه می‌کند که اگر همان خطا را پیش از حضور پیامبر یا امام مرتکب می‌شدند، چنین تنبیهی نمی‌دیدند. داستان ناقه صالح نمونه بارز این موضوع است؛ آن‌ها از حضرت صالح(ع) درخواست ناقه کردند و در حالی که معجزه‌ای چنین روشن پیش رو داشتند، با سر زدن به آن ناقه و آسیب زدن به آن، مورد عذاب الهی قرار گرفتند.

هر مقدار حجت و معجزه قوی تر عذاب هم شدیدتر

استاد فیاض‌بخش در ادامه اظهار کرد: یک قاعده کلی وجود دارد که هرچه حجت قوی‌تر باشد، نافرمانی از آن سخت‌تر و پیامدهایش شدیدتر است. در مورد رهبر شهیدمان نیز حجت برای تمام جهانیان روشن شد و این موضوع مانند شمشیری دو لبه است؛ از یک سو کسانی که با این حجت همراه شدند به مقامی عالی رسیدند و از سوی دیگر، کسانی که همراهی نکردند نباید گمان کنند که عذاب آن‌ها عادی خواهد بود، بلکه دچار عذابی سخت می‌شوند. در این میان، شهید حاج قاسم نمونه‌ای از بصیرت بود. من شخصاً تجربه کرده‌ام افرادی را که در دوران حیات رهبری با ایشان به تقابل رفتند، عاقبت بخیر نشدند؛ حتی با وجود اینکه به آن‌ها هشدار دادم، اما توجه نکردند و در نهایت دچار گرفتاری‌های شدیدی در زندگی شدند.

‌وی در تبیین موضوع آمادگی پیش از ظهور افزود: اصحاب سیدالشهدا(ع) تا پیش از واقعه عاشورا، از مقامات واقعی خود آگاه نبودند، در حالی که حضرت می‌توانستند این مقامات را به آن‌ها نشان دهند. در میان سالکان، این نکته شناخته شده است که کسی که مدارج سلوک را طی کند بدون آنکه دچار مکاشفات صوری یا معنوی شود، مقامش والاتر از کسی است که ابتدا مکاشفه یابد و سپس تحول پیدا کند؛ زیرا اولی ندیده خریده و دومی دیده خریده است. به همین دلیل است که پیامبر اکرم(ص) درباره مؤمنانی که در آخرالزمان به ایشان ایمان می‌آورند، فرمودند برادران من هستند؛ چرا که اصحاب پیامبر ایشان را دیده بودند و ایمان آوردند، اما مؤمنان آینده، بدون دیدن و تنها با تکیه بر براهین و نوشته‌ها ایمان آوردند.

‌فیاض‌بخش در ادامه تأکید کرد: تمام این موارد گواه بر این مطلب اساسی است که اگر ما در زمان ظهور امام(عج) حضور داشته باشیم و کوتاهی کنیم، وضعیت بسیار سخت خواهد بود. بنابراین، هر انسانی باید پیش از آن لحظه، خود را آماده کند.

کسب حضور قلب در نماز

این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به نکته‌ای درباره کسب حضور قلب در نماز، اظهار کرد: مرحوم آیت‌الله بهجت تعبیر لطیفی در این باره داشتند و می‌فرمودند حضور قلب در نماز به این سادگی نیست که با اذان و اقامه، بلافاصله حاصل شود. انسان باید در تمام طول روز، حضور قلب را تمرین کند و سعی نماید دائم‌الذکر باشد؛ آن هم نه ذکر زبانی، بلکه ذکری قلبی که در آن، فرد همواره خود را در محضر حق ببیند. اوج این تمرین در زمان نماز متجلی می‌شود؛ به همین دلیل است که نماز ظهر، صلاة معراجیه پیامبر(ص) است؛ یعنی انسان باید از صبح در حال ذکر و آمادگی باشد تا در هنگام زوال، اوج این ذکر را در نماز ظهر تجربه کند.

‌وی تأکید کرد: شیعه امام زمان (عج) نیز باید در دوران غیبت، همواره در حال ذکر و فرج باطنی و خاص باشد تا هنگامی که حضرت تشریف می‌آورند، گویی زمان نماز فرا رسیده و فرد با آمادگی کامل و شیفتگی در محضر ایشان باشد؛ نه اینکه با ظهور حضرت، تنها به دنبال برآوردن حاجاتی شخصی باشد. راه واقعی، سال‌ها ایستادگی در رکاب امام زمان(عج)، جان‌فشانی، ایثار مال و آبرو و پذیرش زخم‌ها و شهادت است.

‌فیاض‌بخش در ادامه به مضامین زیارت آل یاسین اشاره کرد و گفت: در این زیارت که از سوی خود حضرت صادر شده و مضامین بسیار بلند-مرتبه‌ای دارد، سیر معنوی شخص در کنار اعلام فرج خاص و اعتقاداتش به حضرت توصیف شده و در پایان، به حقیقت رجعت اشاره شده است.

‌وی در تبیین اهمیت رسیدن به «فرج خاص» بیان کرد: تمام این مطالب برای رسیدن به یک نتیجه است؛ به‌ویژه برای افراد مذهبی و انقلابی، دستیابی به فرج خاص حیاتی است. فرج خاص یعنی ریشه داشتن در مکتب توحیدی خالصی که پرچمداران آن، کسانی باشند که حقیقت ولایت را با تمام وجود لمس کرده و عمری در این مقام تکامل یافته‌اند؛ مانند سید بن طاووس و علامه بحرالعلوم. در احوالات ایشان آمده است که وقتی از رسیدن به محضر حضرت سؤال شدند، پاسخ دادند: تن صدای حضرت برای من آشنا است، که نشان‌دهنده حضور مکرر در محضر امام است. ما باید در این مکتب چنان در ولایت مستقر شویم که هرگز تردیدی در ولایت امام نداشته باشیم.

وی در ادامه هشدار داد: یکی از مشکلات امام زمان(عج) پس از ظهور، همین شیعیانی هستند که منکر شده و می‌گویند: آنچه شما می‌گویید با آنچه ما یاد گرفته‌ایم، متفاوت است.

این استاد حوزه و دانشگاه در جمع‌بندی سخنان خود تصریح کرد: نتیجه این مباحث دو نکته اساسی است؛ نخست آنکه هرگز برای ظهور امام زمان(عج) زمان تعیین نکنید و همواره خود را آماده ظهور سازید. دوم اینکه تلاش کنید فرج خاص را در درون خود ایجاد نمایید؛ به این معنا که در دوران حیات، چنان در حقیقت ولایت ــ چه از نظر دستورات عملی و چه از نظر مبانی نظری ــ استوار شوید که گویی در همین لحظه با امام زمان(عج) زندگی می‌کنید. هنگامی که انسان از مدارج ابتدایی معرفت به مرتبه معرفت‌النفس وارد شود، از تمرکز بر ظواهر بدن و دین عبور کرده و به باطن دین می‌رسد؛ جایی که دیگر حضور یا غیبت، مرگ یا زندگی و دوری یا نزدیکی امام معنا ندارد و انسان، باطناً خود را در محضر حضرت می‌بیند.

‌وی در ادامه افزود: در دوران امیرالمؤمنین(ع)، بسیاری از شیعیان در سرزمین‌های دور بودند و هرگز حضرت را ندیدند؛ درست مانند ما در دوران غیبت. این افراد از طریق ارتباط قلبی، امام را با وجود خود درک می‌کردند و از طریق نمایندگان امام با ایشان در ارتباط بودند؛ نمایندگانی که شبیه به مراجع و اساتید معنوی امروز ما هستند. در این شرایط، درک عظمت خداوند و امام زمان(عج) از اوجب واجبات است. دشمنان نیز از حدود سال‌های ۶۰ و ۷۰ شمسی دریافتند که نمی‌توانند نظام را با مبارزات و حملات علنی ساقط کنند؛ برای نمونه، حملات ترامپ نیز از سوی بسیاری از تحلیلگران، اقداماتی احمقانه تلقی شد. در این راستا، آیه شریفه الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ (روزی که کافران از دین شما مأیوس شدند، پس از آن‌ها نترسید و تنها از من بترسید) را باید به یاد آورد؛ چرا که خشیت و ترس همراه با عظمت، تنها توسط کسانی درک می‌شود که در مسیر سیر و سلوک باشند و عظمت خدا و امام زمان(عج) را با وجود خود لمس کنند.

فیاض‌بخش در پایان اظهار کرد: تکلیف ما در حال حاضر بسیار سنگین است. در کنار حفظ مرزهای زمینی، گروهی باید مسئولیت حفظ مرزهای فرهنگی را بر عهده بگیرند. این امر مستلزم آن است که افراد چنان صاحب‌نفس شوند که در جنگ فرهنگی، اثرِ نفس و تهذیب آن‌ها بر جامعه اثرگذار باشد؛ زیرا این تأثیرگذاری تنها با دانش و درس خواندن حاصل نمی‌شود، بلکه نیازمند اوج تهذیب است. تبیین این مسائل برای مخاطب عام دشوار است و حتی بسیاری از مردم متوجه مفهوم فرج خاص نمی‌شوند. فرج خاص، در حقیقت درک حقیقت ولایت است که معصومین(ع) از ما خواسته‌اند و دستیابی به این مقام، در مکتب بزرگان و سالکانی چون علامه طباطبایی و آیت‌الله قاضی حاصل می‌شود که باید در این مسیر بسیار جدی بود.

محسن سلطان‌احمدی

انتهای پیام