حزب شاس (به عبری: ש”ס مخفف عبارت «شومری سفاراد توراه»، به معنای «نگهبانان تورات سفاردی») یکی از احزاب حریدی سفاردی و از بازیگران تأثیرگذار نظام سیاسی اسرائیل به‌شمار می‌رود. این حزب اندکی پیش از انتخابات کنست در سال ۱۹۸۴، با حمایت خاخام العازار شاخ و به رهبری معنوی خاخام عوادیا یوسف، خاخام اعظم پیشین یهودیان سفاردی رژیم صهیونیستی تأسیس شد.

شکل‌گیری شاس تا حد زیادی، واکنشی به سلطه یهودیان اشکنازی بر نهادها و رهبری حزب اغودات اسرائیل و نارضایتی یهودیان سفاردی و میزراحی (یهودیانی که در کشورهای خاورمیانه، شمال آفریقا و دیگر کشورهای با اکثریت مسلمان ریشه دارند) از سهم محدود خود در ساختار تشکیلاتی و فهرست‌های انتخاباتی آن حزب بود.

بیشتر بخوانید:

با این حال، شاس صرفاً محصول این اختلافات سیاسی نبود، بلکه با هدف احیای هویت دینی و فرهنگی یهودیان سفاردی و میزراحی، رفع تبعیض‌های اجتماعی و اقتصادی علیه آنان و پیگیری مطالبات اقشار کم‌برخوردار جامعه اسرائیل شکل گرفت.

از نظر ساختاری، شاس نظام رهبری دوگانه دارد که از یک سو، بر مرجعیت مذهبی و از سوی دیگر، بر مدیریت سیاسی حزب استوار است. رهبری مذهبی و معنوی حزب از طریق شورای حکمای تورات اعمال می‌شود که عالی‌ترین مرجع تصمیم‌گیری دینی شاس به‌شمار می‌رود. خاخام عوادیا یوسف تا زمان مرگ خود در سال ۲۰۱۳، مهم‌ترین مرجع معنوی حزب بود و پس از وی، فرزندش، اسحاق یوسف در مقام یکی از برجسته‌ترین مراجع دینی و چهره‌های اثرگذار شاس، نقش مهمی در هدایت مذهبی این حزب ایفا کرده است.

در مقابل، رهبری سیاسی حزب برعهده آریه دِری است که مسئولیت اداره امور تشکیلاتی، راهبردهای انتخاباتی، مذاکرات ائتلافی و مدیریت فعالیت‌های سیاسی شاس را برعهده دارد. این ساختار دوگانه، ضمن تفکیک حوزه‌های دینی و سیاسی، یکی از ویژگی‌های متمایزکننده شاس در میان احزاب حریدی رژیم صهیونیستی است.

ایدئولوژی و سیاست‌های کلیدی

حزب شاس بر پایه ایدئولوژی حریدی سفاردی و با هدف احیای هویت مذهبی، فرهنگی و اجتماعی یهودیان سفاردی و میزراحی تأسیس شد. یکی از مهم‌ترین شعارهای ایدئولوژیک این حزب، «بازگرداندن تاج به شکوه سابق» (להחזיר עטרה ליושנה) است که به معنای احیای جایگاه دینی، فرهنگی و فقهی یهودیان سفاردی، تقویت هویت آنان و رفع تبعیض‌های تاریخی و نابرابری‌های اجتماعی و اقتصادی علیه این جامعه تلقی می‌شود.

شاس با تأکید بر مرجعیت خاخام‌ها و پایبندی به هلاخا (شریعت یهود)، خواستار تقویت نقش ارزش‌های دینی در عرصه عمومی و حفظ هویت یهودی دولت اسرائیل است. این حزب همچنین در جنبش «بعل تشووا» (بازگشت به دین) مشارکت فعال دارد و تلاش می‌کند یهودیان غیرارتدکس، به‌ویژه افراد دارای پیشینه سفاردی و میزراحی را به پذیرش سبک زندگی ارتدکس ترغیب کند.

در حوزه اجتماعی، شاس خود را مدافع اقشار کم‌درآمد، خانواده‌های پرجمعیت و مناطق محروم معرفی می‌کند و بر این باور است که عدالت اجتماعی باید در چارچوب ارزش‌های دینی و سنت یهودی تحقق یابد. ازاین‌رو، این حزب توسعه خدمات رفاهی، حمایت از خانواده، افزایش کمک‌های اجتماعی و گسترش آموزش دینی را از اولویت‌های خود می‌داند.

در همین راستا، شاس شبکه آموزشی مستقل «معیان هاهینوخ هاتورانی» به معنای سرچشمه آموزش توراتی را به‌مثابه بازوی آموزشی خود برای ارائه آموزش دینی به یهودیان سفاردی و میزراحی ایجاد کرده است. این شبکه که حمایت مالی دولتی را نیز دارد، نقش مهمی در گسترش آموزش دینی و تقویت هویت مذهبی و فرهنگی جامعه سفاردی ایفا می‌کند.

در حوزه سیاسی، شاس اگرچه در مقاطع مختلف با دولت‌های چپ و راست همکاری کرده، اما معمولاً در مسائل مذهبی و اقتصادی انعطاف‌پذیری بیشتری نشان داده و در دهه‌های اخیر گرایش بیشتری به ائتلاف با احزاب راست‌گرا داشته است.

این حزب با تلاش‌ها برای سکولاریزه‌تر کردن ساختار دولت اسرائیل (ساختار سیاسی رژیم صهیونیستی)، از جمله قانونی‌شدن ازدواج مدنی، محدودشدن اختیارات نهادهای دینی و لغو معافیت خدمت نظامی طلاب مدارس دینی (یشیواها) مخالفت می‌کند و حفظ جایگاه نهادهای مذهبی در نظام سیاسی و اجتماعی این رژیم را از اولویت‌های خود می‌داند.

در خصوص زنان، شاس دیدگاهی مبتنی بر سنت حریدی دارد و بر نقش محوری زنان در خانواده، تربیت فرزندان و حفظ ارزش‌های دینی تأکید می‌کند. این حزب تاکنون از نامزدشدن زنان در فهرست انتخاباتی خود حمایت نکرده و حضور آنان در مناصب سیاسی حزب بسیار محدود بوده است. در عین حال، شاس از سیاست‌های حمایتی برای زنان، به‌ویژه در زمینه رفاه خانوادگی، کمک به مادران، حمایت از خانواده‌های پرجمعیت و گسترش خدمات اجتماعی مرتبط با خانواده پشتیبانی می‌کند.

به‌طور کلی، ایدئولوژی و سیاست‌های شاس بر تلفیق ارزش‌های دینی، عدالت اجتماعی، حمایت از هویت سفاردی، تقویت آموزش دینی و حفظ نقش سنت و نهادهای مذهبی در ساختار سیاسی و اجتماعی رژیم صهیونیستی استوار است؛ رویکردی که این حزب را به یکی از مهم‌ترین نمایندگان جریان حریدی سفاردی در نظام سیاسی این رژیم تبدیل کرده است.

پایگاه اجتماعی و انتخاباتی

حزب شاس پایگاه اجتماعی و انتخاباتی قابل‌ توجهی دارد که عمدتاً از یهودیان سفاردی و میزراحی، شامل حریدی‌ها، سنت‌گرایان و بخشی از یهودیان غیرمذهبی، اما دارای هویت فرهنگی سفاردی تشکیل شده است. از نگاه بسیاری از این رأی‌دهندگان، شاس صرفاً حزبی مذهبی نیست، بلکه نماد احیای هویت، منزلت اجتماعی و میراث فرهنگی یهودیان سفاردی در رژیم صهیونیستی (سرزمین‌های اشغالی) به‌شمار می‌رود.

این حزب همان‌طور که اشاره شد، با طرح شعار «بازگرداندن تاج به شکوه سابق» توانسته است مطالبات دینی، فرهنگی و اجتماعی این جامعه را در قالب برنامه سیاسی منسجمی نمایندگی کند. همچنین، شبکه مؤسسات آموزشی، خدمات رفاهی و فعالیت‌های اجتماعی وابسته به شاس، به‌ویژه شبکه آموزشی «معیان هاهینوخ هاتورانی» در حفظ ارتباط حزب با بدنه اجتماعی و تقویت پایگاه انتخاباتی آن نقش مؤثری داشته است.

به اعتقاد مناخیم فریدمن، از برجسته‌ترین پژوهشگران جامعه صهیونیستی در زمینه احزاب مذهبی، یکی از مهم‌ترین عوامل موفقیت شاس آن است که این حزب توانسته هویت مذهبی را با هویت قومی و فرهنگی یهودیان سفاردی پیوند دهد. از دیدگاه وی، بخش قابل توجهی از رأی‌دهندگان شاس الزاماً به تمامی الزامات دینی پایبند نیستند، بلکه بیش از هر چیز از تأکید این حزب بر حفظ سنت‌ها، آداب و رسوم، میراث فرهنگی و منزلت تاریخی یهودیان سفاردی حمایت می‌کنند.

از این منظر، شاس برای بسیاری از هواداران خود فراتر از حزبی مذهبی، نمادی از احیای هویت فرهنگی و دفاع از جایگاه اجتماعی یهودیان سفاردی و میزراحی در جامعه اسرائیل محسوب می‌شود؛ عاملی که نقش مهمی در تداوم جایگاه این حزب در عرصه سیاسی رژیم صهیونیستی داشته است.

مواضع حزب شاس در قبال فلسطینی‌ها

مواضع حزب شاس در قبال مسئله فلسطین بیش از آنکه بر ایدئولوژی سرزمینی ثابت استوار باشد، بر ملاحظات دینی، امنیتی و عمل‌گرایی سیاسی تکیه دارد. این حزب از زمان تأسیس، حفظ امنیت اسرائیل (سرزمین‌های اشغالی) را بر هرگونه توافق سیاسی مقدم دانسته است.

در دهه ۱۹۸۰، خاخام عوادیا یوسف اعلام کرد که اگر واگذاری بخشی از سرزمین‌ها بتواند به صلح و تضمین امنیت اسرائیل منجر شود، از منظر فقه یهودی می‌تواند مجاز باشد. با این حال، شاس همواره با تقسیم اورشلیم مخالفت کرده و در رأی‌گیری‌های مهم کنست درباره مسائل سیاسی و امنیتی، عمدتاً مواضعی نزدیک به جریان راست اتخاذ کرده است.

در سال‌های اخیر، شاس ضمن حمایت از مقابله با گروه‌های مسلح و مبارز فلسطینی و تأکید بر حفظ امنیت اسرائیل (سرزمین‌های اشغالی)، از مشارکت در ائتلاف‌های راست‌گرا و سیاست‌هایی که کنترل امنیتی رژیم صهیونیستی بر کرانه باختری را حفظ می‌کنند، حمایت کرده است.

با وجود این، شاس در مقایسه با احزاب صهیونیسم دینی، در قبال مسئله فلسطین و شهرک‌سازی از مواضع سرسختانه کمتری برخوردار است و این مسائل را بیشتر از منظر ملاحظات امنیتی و سیاسی ارزیابی می‌کند و بیش از هر چیز بر ملاحظات امنیتی، ثبات سیاسی و حفظ منافع جامعه حریدی سفاردی تمرکز می‌کند.

ازاین‌رو، رویکرد شاس نسبت به فلسطینی‌ها را می‌توان رویکردی محافظه‌کارانه، امنیت‌محور و عمل‌گرایانه دانست که بیش از آنکه بر آرمان‌های سرزمینی استوار باشد، متأثر از محاسبات سیاسی و شرایط امنیتی روز است.

موقعیت حزب شاس در ساختار سیاسی رژیم صهیونیستی

حزب شاس از زمان تأسیس در سال ۱۹۸۴، به‌تدریج جایگاه خود را در مقام یکی از بازیگران اثرگذار نظام سیاسی رژیم صهیونیستی تثبیت کرد. این حزب در نخستین حضور انتخاباتی خود، چهار کرسی کنست را به دست آورد، اما با تکیه بر نمایندگی مطالبات یهودیان حریدی سفاردی و بهره‌گیری از شبکه نهادهای آموزشی و مذهبی، توانست پایگاه اجتماعی‌اش را گسترش دهد.

شاس در انتخابات ۱۹۸۸ و ۱۹۹۲ نیز موفق به کسب شش کرسی شد و از همان سال‌های نخست، با حضور در دولت وحدت ملی دهه ۱۹۸۰، دولت اسحاق شامیر و پس از انتخابات ۱۹۹۲ در دولت اسحاق رابین، مشارکت در دولت‌های ائتلافی را به مهم‌ترین ابزار افزایش نفوذ سیاسی خود تبدیل کرد.

ویژگی متمایز شاس در این دوره آن بود که بیش از وابستگی به اردوگاه راست یا چپ، بر تأمین منافع اجتماعی، اقتصادی و مذهبی هواداران خود تمرکز داشت و به همین دلیل، آمادگی همکاری با هر یک از دو حزب لیکود و کارگر، در جایگاه دو حزب اصلی و تأثیرگذار رژیم صهیونیستی را در صورت تأمین مطالبات خود نشان می‌داد.

براساس گزارش مؤسسه دموکراسی اسرائیل، روند صعودی قدرت سیاسی شاس در نیمه دوم دهه ۱۹۹۰ شتاب بیشتری گرفت. این حزب در انتخابات ۱۹۹۶ موفق به کسب ۱۰ کرسی شد و در انتخابات ۱۹۹۹ با دستیابی به ۱۷ کرسی، بهترین نتیجه تاریخ خود را رقم زد و به سومین حزب بزرگ کنست تبدیل شد. این موفقیت نشان‌دهنده آن بود که شاس توانسته است علاوه بر پایگاه سنتی مذهبی، بخشی از آرای یهودیان سفاردی غیرمذهبی و اقشار کم‌برخوردار را نیز جذب کند.

در همین دوره، نقش شاس در تشکیل دولت‌های ائتلافی پررنگ‌تر و این حزب با در اختیار داشتن کرسی‌های تعیین‌کننده، به یکی از بازیگران اصلی مذاکرات تشکیل کابینه تبدیل شد؛ جایگاهی که به آن امکان می‌داد نفوذی فراتر از وزن پارلمانی خود در تصمیم‌گیری‌های سیاسی و تخصیص منابع عمومی داشته باشد.

اگرچه تعداد کرسی‌های شاس پس از سال ۲۰۰۳ در مقایسه با دوره اوج تاریخی آن کاهش یافت، اما این حزب همچنان جایگاه خود را به‌‌منزله یکی از مهم‌ترین احزاب ائتلاف‌ساز رژیم صهیونیستی حفظ کرد. شاس بعدها در دولت‌های گوناگون، از جمله دولت ایهود اولمرت و چندین کابینه به ریاست بنیامین نتانیاهو حضور داشته و از طریق در اختیار گرفتن وزارتخانه‌های مهم، به‌ویژه وزارت کشور توانست بخش قابل توجهی از مطالبات اجتماعی و مذهبی حامیان خود را پیگیری کند.

هرچند این حزب در دهه‌های نخست فعالیت خود رویکردی نسبتاً عمل‌گرایانه در قبال رقابت میان جناح‌های راست و چپ اتخاذ می‌کرد، اما تحولات سیاسی سال‌های اخیر موجب شده است که شاس بیش از گذشته به بلوک راست به رهبری نتانیاهو نزدیک شود و در موضوعاتی همچون امنیت و شهرک‌سازی، مواضعی همسو با احزاب راست‌گرا اتخاذ کند.

در حال حاضر نیز اگرچه شاس در مقایسه با اوج قدرت خود در سال ۱۹۹۹ از نظر تعداد کرسی‌ها جایگاه محدودتری دارد، اما همچنان یکی از بازیگران کلیدی نظام سیاسی رژیم صهیونیستی به‌شمار می‌رود. این حزب در انتخابات ۲۰۲۲ موفق به کسب ۱۱ کرسی شد، اما تازه‌ترین نظرسنجی‌های سال ۲۰۲۶، حمایت انتخاباتی آن را در حدود هشت کرسی برآورد می‌کند.

با این حال، اهمیت سیاسی شاس صرفاً به تعداد کرسی‌های آن محدود نمی‌شود؛ بلکه انسجام پایگاه اجتماعی، توان زیاد چانه‌زنی در مذاکرات ائتلافی و نقش تعیین‌کننده در شکل‌گیری یا تداوم دولت‌ها موجب شده است که این حزب همچنان یکی از مؤثرترین بازیگران در ساختار سیاسی رژیم صهیونیستی باقی بماند و در بسیاری از معادلات داخلی، نقشی فراتر از وزن پارلمانی خود ایفا کند.

انتهای پیام