به گزارش ایکنا، انشاءالله رحمتی؛ مترجم و استاد دانشگاه آزاد اسلامی در نشست  نقد و بررسی کتاب «اسلام ایرانی» از سلسله نشست‌های ایران‌شناخت که از سوی جهاد دانشگاهی برگزار شد و به هانری کربن اختصاص داشت به سخنرانی پرداخت. متن سخنان وی به شرح زیر است:

هایدگر فیلسوف آلمانی قرن بیستم، معاصر کربن است و کربن از او متاثر  است می‌گوید ما ملت آلمان، ناسیونالیستی بحث می‌کنیم ولی در بین دو تیغه یک چاقو قرار داریم که یکی پوزتیویسم و دیگری مارکسیسم است و هر دو ما را نابود می‌کنند. این دو در برابر همدیگر قرار دارند اما یک وجه اشتراک دارند و اینکه ما را به ظاهر دعوت می‌کنند. 

کربن این هوشمندی را دریافته است که این (دعوت به ظاهر) چیز تازه‌ای نیست که در تاریخ ما رخ داده است و بازتولید ایدئولوژی‌های دینی ما است؛ یعنی بشر همیشه با این مشکل مواجه بوده است. ظاهرپرستی غالبا رنگ و بوی دینی داشته و ما هر  وقت با کتب دینی مواجه می‌شویم گویی حق نداریم از ظاهر فراتر برویم و باید به همین ظاهر بسنده کنیم. 

او می‌گوید این ظاهرگرایی در دوره ما غلبه داشته اما در گذشته ظاهرپرستان در برابر حکما و فلاسفه بودند و با عقلانیت رفتار می‌کردند و ظاهرپرستان دست پایین داشتند. در دوره ما ظاهرپرستی از شکل دینی خارج و تبدیل به ظاهرپرستی علمی شده و دست برتر هم پیدا کرده است و ظاهر پرستی به عنوان علوم دقیقه جلوه‌فروشی می‌کند.

کسی مانند هایدگر برای کربن جذاب است و با او همدلی دارد و هرگز هم او را رها نمی‌کند زیرا او نقد بر هرمنوتیک و پدیدارشناسی غربی دارد و می‌گوید وجه سلبی این مسئله خوب است و ما را از رئالیسم افراطی و پوزتیویست افراطی دور می‌کند.

کربن وقتی به فلاسفه ما از جمله سهروردی آشنا می‌شود می‌بیند این‌ها ما را از واقعیت بیرون می‌برند اما به سمت واقعیتی فراتر. در هرمنوتیک هایدگر و گادامر چیزی به نام هرمنوتیک و تاویل نفس وجود ندارد ولی تاویل متن هست و چیزی که کربن را متمایز می‌کند تاویل  نفس است؛ او وقتی وارد فضای اسلامی ایرانی می‌شود مدعی نیست که من حرف تازه‌ای گفته‌ام بلکه معتقد است که کسانی چون سهروردی تاویل نفس می‌کنند و به تعبیر دیگر او یک دور هرمنوتیکی را بین تاویل متن و نفس تشخیص می‌دهد یعنی ما با تاویل متن خودمان را تاویل می‌کنند.

نقش امام از نگاه هانری کربن

او پی می‌برد که همه فلاسفه اسلامی این کاره هستند و تاویل متن می‌کنند. به باور وی ما با تاویل متن خودمان را تاویل می‌کنیم و با تاویل خودمان، متن را. مفسران ما عمدتا اولی‌الالباب را خردمندان معنا می‌کند ولی کربن می‌گوید صاحبان لب یعنی کسانی که از قشر وجود خود فراتر رفته‌اند و به لب آن رسیده‌اند. امام در اندیشه وی کسی است که تاویل نفس را به اجرا درمی‌اورد و کمک می‌کند تا ما به لب وجودی خود برسیم. امام کسی است که کمک می‌کند تا ما که قشر هستیم به لب وجود خودمان برسیم. بنابراین خلاصه اینکه وجه ایجابی کربن در فضای اسلامی ایرانی هویدا شده است. 

بنده ابتدا که آثار کربن را ترجمه کردم خیلی متوجه نشدم که مراد او از تاویل نفس چیست ولی وقتی تفسیر معاصرانه را ترجمه کردم توفیق داشتم تا تفاسیر عرفانی از جمله روزبهان و قشیری و … را مطالعه کنم و به حرف کربن پی بردم. به همین دلیل سجستانی و دیگران نام کتابش را کشف المحجوب نام نهاده است.

تاریخ‌ستیزی کربن!؟

تاریخ‌ستیزی از رایج‌ترین نقدها در مورد کربن است که در دوره خودش هم مطرح بوده است و در جلد اول اسلام ایرانی در مقدمه آورده است که مبادا مرا به تاریخ‌ستیزی متهم کنند زیرا مگر می‌شود کسی فکر کند و به تاریخ بی اعتنا باشد؟ ملتی که تاریخش را نداند خودش را نمی‌شناسد و در واقع شناخت تاریخ مقدمه خودآگاهی یک ملت است.

تا جایی که به تاریخ فلسفه اسلامی مربوط است کربن بیشترین سهم را دارد و تا قبل از او نگاه تاریخی به فلسفه اسلامی وجود ندارد. متفکران و مورخان قبلی از تاریخ تفکر و فلسفه در عالم اسلام چیزی نمی‌دانند و به تعبیر خود کربن، تاریخ فلسفه را به ابن رشد ختم کرده‌اند. به باور بنده تا قبل از کربن تاریخ فلسفه اساسا نوشته نشده بود لذا خوارج را جزء فلاسفه اسلامی می‌دانند و لی از میرداماد و سهروردی اسم نمی‌برند لذا جفا در مورد کربن است که بگوییم آگاهی تاریخی را از ما گرفته است؛ اتفاقا کربن ما را به خوانش تاریخی از فلسفه اسلامی توجه داده است و خیلی متعهدانه هم با تاریخ برخورد کرده است. 

او می‌گوید من فیلسوف مستشرق هستم و کار ما این است که ابتدا باید متن را شناسایی و تصحیح انتقادی کرده و مقدمه بر آن بنویسم و چاپ کنم و بعد در مورد آن کار کنم لذا روی هوا حرف نمی‌زند و وقتی د ر مورد سیدحیدر و سهروردی می‌نویسد مطالعات تاریخی را به قدر بشری انجام داده است. 

او به عنوان مورخ فلسفه متوجه شده است که روش تاریخی به تنهایی کار ما را راه نمی‌اندازد لذا به ادوار نبوت به صورت جهانی معتقد است ولی بر این باور است که ادوار نبوت در ایران بهتر پاس داشته شده است و زنده است. بنابراین علاوه بر روش و نگاه تاریخی ما نیاز به نوعی معرفت فراتاریخی هم داریم لذا در ذیل روایت: من مات و لم یعرف امام زمانه مات میته جاهلیه؛ جاهلیت در فهم کربن جاهلیت تاریخی عربستان قبل از اسلام نیست بلکه آن را به کسانی نسبت می‌دهد که اگنوس نیستند ولو اینکه یک فیلسوف تمام عیار باشند؛ او راه آشنایی ما با گنوس را هم امام می‌داند.

او متون دینی را تاریخی نمی‌داند و معتقد است مگر می‌شود مطالب دینی را با روش تاریخی مطالعه کرد ولی البته او نمی‌گوید جای پایی در تاریخ ندارد و مثلا ذوالقرنین و اصحاب کهف در تاریخ نبوده‌اند. یا قرآن کریم خطاب به پیامبر(ص) فرمود به تو نگاه می‌کنند ولی تو را نمی‌بینند؛ یعنی این افراد پیامبر(ص) را هر روز می‌دیدند ولی برای آنها قابل فهم نبود که این آدم نبی است و می‌تواند از خانه خود به معراج برود. 

از این رو وقتی کربن از فراتاریخ حرف می‌زند نه اینکه فلان چیز در تاریخ نیست؛ اصحاب کهف در تاریخ هستند ولی خواب آن‌ها در تاریخ رخ نداده است و متون دینی مطالب تاریخی را به صورت فراتاریخی برای ما بیان می‌کنند.

دوره مدرنیته کمک زیادی به ما کرده است ولی باز همین دنیای مدرن یکسری چیزها را فهمیده است و خیلی‌ها را هم نفهمیده است. نقدی که او بر هرمنوتیک غربی دارد این است که وجه سلبی آن خوب است و کمک می‌کند تا ما قالب‌ها را بشکنیم و از رئالیسم و پوزتیویسم افراطی بیرون برویم اما در مورد نگاه صرف تاریخیِ غرب به متون مقدس نقد اساسی دارد.

انتهای پیام