به گزارش خبرنگار ایکنا از اصفهان، حجت‌الاسلام جعفر شانظری، عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان در دومین نشست از سلسله‌نشست‌های «دوشنبه‌های قرآنی؛ درنگی کوتاه در کلام وحی» که امروز، ۲۲ تیرماه با موضوع «تدبر در مفهوم قرآنی اولوالالباب» در کتاب‌فروشی جهاددانشگاهی واحد اصفهان برگزار شد، با اشاره به اشعاری منسوب به امیرالمؤمنین علی(ع) اظهار کرد: در این اشعار آمده است که همه انسان‌ها از نظر ساختار آفرینش همانند یکدیگرند؛ همه فرزندان حضرت آدم(ع) و حضرت حوا(س) هستند و از ریشه‌ای مشترک پدید آمده‌اند. بنابراین، اگر کسی بخواهد به اصل و نسب جسمانی خود افتخار کند، نهایت افتخار او این است که از خاک آفریده شده است.

وی افزود: امیرالمؤمنین(ع) در ادامه این اشعار، معیار واقعی برتری انسان را علم و دانایی معرفی می‌کنند و می‌فرمایند فضیلت حقیقی از آن اهل علم است؛ زیرا علم چراغ هدایت انسان محسوب می‌شود و دانشمندان علاوه بر آنکه خود راه را می‌شناسند، دیگران را نیز به مسیر هدایت راهنمایی می‌کنند.

عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان بیان کرد: ارزش انسان را نه جسم او تعیین می‌کند و نه جایگاه اجتماعی و مادی‌اش، بلکه ارزش حقیقی هر انسان به میزان دانایی، مهارت، معرفت و فضیلتی است که در وجود خود پرورش داده است.

وی ادامه داد: از همین رو، در ادامه این اشعار آمده است که دشمنان اهل علم جاهلان هستند؛ زیرا جهل در برابر علم قرار دارد و انسان باید برای کسب دانش قیام کند و هیچ‌چیز را جایگزین آن نسازد.

شانظری با بیان اینکه آثار علم، حیات حقیقی انسان را استمرار می‌بخشد، اضافه کرد: جسم انسان روزی به خاک بازمی‌گردد، اما علم و اندیشه او باقی می‌ماند؛ همان‌گونه که پس از گذشت بیش از هزار سال، دانشمندانی همچون ابن‌سینا همچنان در جهان علم زنده‌اند و آثار آنان منشأ هدایت و پیشرفت بشر است.

وی با اشاره به رسالت جهاددانشگاهی اظهار کرد: فلسفه شکل‌گیری این نهاد نیز بر پایه جهاد در عرصه علم و دانش است و فعالیت‌های آن در حقیقت، تحقق عملی دعوت امیرالمؤمنین(ع) به قیام برای علم‌آموزی و گسترش دانایی در جامعه به‌شمار می‌رود.

«لب»؛ حقیقت وجود انسان و گوهر خرد

این استاد دانشگاه سپس با اشاره به مباحث مطرح‌شده در جلسه پیشین درباره مفهوم «لب» در قرآن گفت: «لُب» به معنای مغز، هسته و حقیقت هر چیز است؛ همان‌گونه که هسته حقیقت میوه را در خود جای داده و زمینه شکوفایی آن را فراهم می‌کند، حقیقت وجود انسان نیز در عقل، خردورزی و قدرت اندیشیدن او نهفته است.

وی افزود: قرآن کریم از صاحبان این گوهر با عنوان «اولوالالباب» یاد می‌کند؛ کسانی که حقیقت وجودشان در عقل و خرد متجلی شده است و زندگی خود را براساس تفکر و تعقل سامان می‌دهند.

شانظری با استناد به تفسیر علامه طباطبایی(ره) ذیل آیه «فَبَشِّرْ عِبَادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ» ادامه داد: علامه معتقد است تعبیر «عبادی» در این آیات، نشانه شرافت ویژه این گروه است؛ زیرا هرگاه خداوند بندگان را به خود نسبت می‌دهد، در حقیقت مقام و منزلت آنان را بیان می‌کند.

وی تصریح کرد: خداوند در آغاز آفرینش انسان نیز با تعبیر «وَنَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِي» همین کرامت را بیان کرده؛ یعنی انسان تنها موجودی نیست که از عناصر مادی آفریده شده، بلکه بهره‌ای از حقیقت الهی در وجود او قرار داده شده و همین حقیقت منشأ کرامت انسان است.

علم و خرد؛ پاسخ الهی به پرسش فرشتگان

عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان با اشاره به داستان آفرینش حضرت آدم(ع) در قرآن گفت: هنگامی که خداوند از آفرینش خلیفه خود روی زمین خبر داد، فرشتگان با مشاهده ویژگی‌های عالم ماده، این پرسش را مطرح کردند که آیا موجودی آفریده خواهد شد که در زمین فساد و خونریزی کند؟

وی اضافه کرد: فرشتگان این برداشت را براساس شهود خود از ویژگی‌های جهان مادی مطرح کردند؛ زیرا عالم ماده عرصه تزاحم و تضاد است و طبیعی بود که چنین پرسشی برای آنان شکل بگیرد، اما خداوند در پاسخ فرمود: «إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ»؛ یعنی حقیقتی در وجود انسان قرار داده شده که فرشتگان از آن آگاه نبودند.

شانظری ادامه داد: این حقیقت همان علم، عقل و استعداد شناخت است که در ادامه آیات با تعلیم اسماء به حضرت آدم(ع) آشکار می‌شود. به تعبیر قرآن، گوهر وجود انسان دانایی و خردورزی است و همین ویژگی او را شایسته مقام خلافت الهی می‌کند.

وی تأکید کرد: اگر انسان این گوهر الهی را شکوفا کند، از مرتبه موجودی مادی فراتر می‌رود و به مقام خلیفةاللهی دست می‌یابد؛ اما اگر از عقل و علم بهره نگیرد، کرامت انسانی خود را از دست خواهد داد.

اولوالالباب؛ جویندگان حقیقت و بهترین انتخاب

عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان با تبیین مفهوم «فَیَتَّبِعونَ أحْسَنَه» در تفسیر المیزان بیان کرد: از نگاه علامه طباطبایی(ره)، انسان براساس فطرت الهی خود، حقیقت‌جو و کمال‌طلب آفریده شده است؛ همان‌گونه که همواره زیباترین منظره، کامل‌ترین اثر و بهترین انتخاب را برمی‌گزیند، در عرصه اندیشه نیز به دنبال برترین سخن و نزدیک‌ترین راه به حقیقت است.

وی افزود: منظور از «أحْسَنَ الْقَول» صرفاً سخنی زیبا یا خوش‌آهنگ نیست، بلکه سخنی است که انسان را دقیق‌تر و مطمئن‌تر به حقیقت و واقعیت نزدیک کند.

شانظری گفت: اولوالالباب به صرف شنیدن سخنی یا دیدن صحنه‌ای قضاوت نمی‌کنند، بلکه با دقت، تأمل، بررسی و مقایسه، حقیقت را به دست می‌آورند و سپس تصمیم می‌گیرند؛ زیرا داوری عجولانه، نتیجه پیروی از پیش‌فرض‌های ذهنی و هوای نفس و نه ثمره عقل و خرد است. 

وی ادامه داد: در فرهنگ قرآنی، حق همان واقعیت است و هر سخن یا اندیشه‌ای که با واقع منطبق باشد، حق به‌شمار می‌آید. ازاین‌رو، خردمندان همواره در جست‌وجوی حقیقت‌اند و بهترین سخن را آن می‌دانند که آنان را به حق نزدیک‌تر کند.

عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان با اشاره به ویژگی‌های اولوالالباب در تفسیر المیزان گفت: علامه طباطبایی(ره) برای این گروه چهار ویژگی اساسی برمی‌شمارد؛ ایمان به خدا، بازگشت و توجه دائمی به سوی او، پیروی از بهترین سخن و یاد همیشگی پروردگار؛ ویژگی‌هایی که در پرتو آن، انسان به مقام خردورزی حقیقی و حیات قرآنی دست می‌یابد.

ذکر حقیقی؛ حضوری دائمی در محضر خداوند

وی با تبیین یکی دیگر از ویژگی‌های اولوالالباب، به مفهوم «ذکر» در قرآن پرداخت و اظهار کرد: قرآن خردمندان را کسانی معرفی می‌کند که همواره به یاد خدا هستند، اما این یاد فقط به ذکر زبانی محدود نمی‌شود، بلکه مراتبی دارد و حقیقت آن در حضور دائمی خداوند در زندگی انسان جلوه‌گر می‌شود.

شانظری با اشاره به دیدگاه برخی عارفان اسلامی گفت: گاه ذکر فقط در حد الفاظ و لقلقه زبان باقی می‌ماند؛ در حالی‌که قلب و رفتار انسان بهره‌ای از آن ندارد. چنین ذکری نمی‌تواند انسان را به حقیقت نزدیک کند و فقط به تکرار واژه‌ها محدود می‌شود.

وی افزود: گاهی نیز انسان از نام خدا برای رسیدن به منافع شخصی یا دنیوی استفاده می‌کند؛ عبادت را فقط برای دستیابی به پاداش یا رهایی از عذاب انجام می‌دهد یا حتی از مفاهیم دینی برای توجیه رفتارهای خود بهره می‌گیرد. این نیز مرتبه‌ای نازل از ذکر است و با حقیقت یاد خدا فاصله دارد.

این استاد دانشگاه با اشاره به نمونه‌هایی از سوءاستفاده ابزاری از دین در تاریخ اسلام بیان کرد: برخی حاکمان با استناد به مفاهیم دینی، رفتار و تصمیمات خود را به مشیت الهی نسبت می‌دادند تا حکومت و عملکرد خود را مشروع جلوه دهند، در حالی‌که این بهره‌گیری ابزاری از دین، با حقیقت ذکر و بندگی فاصله‌ای عمیق دارد.

وی اضافه کرد: ذکر حقیقی، ذکر عارفان و بندگان خالص خداست؛ یعنی انسان در همه شئون زندگی، خود را در محضر پروردگار ببیند و تمام وجودش جلوه‌ای از یاد خدا باشد. چنین ذکری انسان را از غفلت می‌رهاند و او را به حقیقت نزدیک می‌کند.

دین با عقل و فطرت شناخته می‌شود

شانظری سپس با اشاره به آیه «لا إِکْراهَ فِی الدِّینِ» گفت: گاهی این آیه فقط به نبود اجبار در پذیرش دین تفسیر می‌شود، در حالی‌که ادامه آیه فلسفه این مسئله را روشن کرده ؛ زیرا قرآن می‌فرماید: «قَدْ تَبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّ»؛ یعنی راه هدایت از گمراهی آشکار شده است.

وی افزود: از نگاه قرآن، دین حقیقت را برای انسان تبیین می‌کند و راه درست و نادرست را نشان می‌دهد. پس از این مرحله، انتخاب برعهده خود انسان است و اگر عقل و فطرت او سالم باشد، به‌طور طبیعی مسیر حق را برمی‌گزیند.

عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان تصریح کرد: اگر انسان مسیر نادرست را انتخاب می‌کند، یا از سر ناآگاهی و جهل است یا تحت تأثیر هوای نفس قرار گرفته؛ زیرا عقل و فطرت سالم همواره انسان را به سوی حقیقت، عدالت و خیر هدایت می‌کند.

وی با بیان اینکه دین با سرشت انسان هماهنگ است، گفت: هیچ آموزه اصیل دینی را نمی‌توان یافت که با عقل و فطرت انسان ناسازگار باشد. انسان ذاتاً عدالت، صداقت، زیبایی، محبت و حقیقت را دوست دارد و همه این ارزش‌ها در متن آموزه‌های دینی قرار گرفته است.

دین‌گریزی جوانان؛ گزاره‌ای نادرست از منظر قرآن

شانظری با نقد تعبیر رایج «جوانان از دین گریزان‌اند»، اظهار کرد: این جمله از منظر معرفت قرآنی، گزاره‌ای نادرست و حتی متناقض است؛ زیرا اگر دین را همان حقیقت، عدالت، صداقت، آرامش و کرامت انسانی بدانیم و از سوی دیگر، فطرت انسان را حقیقت‌طلب و کمال‌جو معرفی کنیم، دیگر نمی‌توان گفت انسان از دین می‌گریزد.

وی ادامه داد: جوانان به‌طور طبیعی در جست‌وجوی بهترین‌ها، عدالت، آرامش، آزادی حقیقی و معنویت هستند و این همان چیزی است که دین اصیل به آنان عرضه می‌کند.

این استاد دانشگاه اضافه کرد: اگر گاهی از دین‌گریزی سخن گفته می‌شود، باید بررسی کرد که آیا برداشت ما از دین صحیح است یا شناخت ما از حقیقت انسان دچار اشکال شده؛ زیرا انسان برخوردار از فطرت سالم هیچ‌گاه از حقیقت گریزان نیست.

تفکر در آفرینش؛ راه رسیدن به معرفت

وی با استناد به آیات پایانی سوره آل‌عمران، اندیشیدن در نظام آفرینش را از مهم‌ترین ویژگی‌های اولوالالباب دانست و گفت: قرآن انسان را به تأمل در آفرینش آسمان‌ها، زمین و شگفتی‌های وجود انسان دعوت می‌کند تا از رهگذر این اندیشه، عظمت خالق را دریابد.

شانظری افزود: پیچیدگی و نظم شگفت‌انگیز خلقت انسان، از جمله هماهنگی دقیق اعضای بدن و نظام ادراک، نشانه‌هایی روشن از حکمت الهی است و هرچه دانش بشر پیشرفت می‌کند، ابعاد تازه‌ای از این عظمت آشکار می‌شود.

وی با اشاره به اشعار مولوی درباره سیر تکامل انسان بیان کرد: مولوی با زبانی شاعرانه، مسیر حرکت انسان از مراتب پایین‌تر آفرینش تا رسیدن به مقام عقل و معرفت را ترسیم می‌کند و نشان می‌دهد که حقیقت انسان در عقل و روح الهی او متجلی است، نه در جنبه‌های مادی وجودش.

عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان تأکید کرد: انسان همواره به اصل و منشأ وجودی خود گرایش دارد و میل او به حقیقت، زیبایی و کمال، در همین حقیقت الهی ریشه دارد که در سرشت او به ودیعه نهاده شده است.

تربیت عقلانی؛ محور هدایت و هدف بعثت انبیا

وی با تأکید بر اینکه پیام مشترک آیات مربوط به اولوالالباب، دعوت انسان به تربیت عقلانی است، اظهار کرد: قرآن کریم در پی آن است که انسان را به رشد عقل، قدرت تحلیل، مقایسه، سنجش و انتخاب آگاهانه برساند؛ زیرا سعادت حقیقی انسان در گرو شکوفایی عقل و خرد است.

شانظری افزود: تربیت عقلانی فقط به افزایش اطلاعات محدود نمی‌شود، بلکه به معنای پرورش قدرت فهم، تجزیه و تحلیل، پرسشگری و تشخیص درست از نادرست است. انسانی که از کودکی با چرایی‌ها زندگی کند و به اندیشیدن عادت داده شود، قدرت انتخاب صحیح را نیز به دست خواهد آورد.

وی با اشاره به آیه «کُلٌّ یَعْمَلُ عَلَى شَاکِلَتِهِ» گفت: شخصیت انسان در پرتو همین فرآیند تربیتی شکل می‌گیرد و هر اندازه عقل و معرفت او رشد یابد، انتخاب‌ها و رفتارهایش نیز عقلانی‌تر خواهد شد.

این استاد دانشگاه ادامه داد: تربیت عقلانی به انسان می‌آموزد تا جایگاه خود را در عالم هستی بشناسد، نسبت خود را با خدا، دیگران و جهان پیرامون درک کند و براساس این شناخت تصمیم بگیرد.

گفت‌وگو؛ ابزار تعامل انسان‌های خردمند

وی با بیان اینکه هر موجودی برای حفظ حیات خود ابزاری در اختیار دارد، بیان کرد: ابزار تعامل انسان با دیگران، برخلاف سایر موجودات، زور و غلبه نیست، بلکه عقل و گفت‌وگوست.

شانظری افزود: هنگامی که روابط انسانی بر پایه خرد شکل بگیرد، افراد به جای تحمیل نظر خود، با گفت‌وگو، استدلال و شنیدن دیدگاه‌های یکدیگر به تصمیم مشترک می‌رسند؛ اما هرگاه عقل کنار گذاشته شود، سلطه‌طلبی، زورگویی و رفتارهای غریزی جای آن را خواهد گرفت.

وی ادامه داد: قرآن نیز میان این دو شیوه زیستن تفاوت قائل است؛ از یک سو زندگی‌ای که انسان در آن فقط از غرایز خود پیروی می‌کند و از سوی دیگر، حیات طیبه که بر پایه عقل، ایمان، اخلاق و کرامت انسانی استوار است.

این استاد دانشگاه با اشاره به مفهوم حیات طیبه در قرآن تصریح کرد: حیات طیبه همان زندگی انسانی و عقلانی است؛ زندگی‌ای که روابط اجتماعی در آن بر پایه اخلاق، عدالت، محبت، حقوق متقابل و کرامت انسان‌ها شکل می‌گیرد.

وی اضافه کرد: تربیت عقلانی زمینه‌ساز تقویت فرهنگ عدالت، قسط، همدلی، تعاون و احترام متقابل در جامعه است و انسان را به سوی باورهای درست و رفتارهای مسئولانه هدایت می‌کند.

شانظری افزود: هر اندازه جامعه از عقلانیت، اخلاق و گفت‌وگو فاصله بگیرد، از حیات طیبه نیز دور خواهد شد و به همان اندازه، زمینه بروز خشونت، سلطه‌جویی و آسیب‌های اجتماعی فراهم می‌شود.

وی با بیان اینکه رابطه خداوند با بندگان بر پایه محبت است، گفت: قرآن کریم این رابطه را با تعبیر «یُحِبُّهُمْ وَیُحِبُّونَهُ» توصیف می‌کند؛ از این‌رو جامعه مطلوب قرآنی نیز باید براساس محبت، همدلی و کرامت انسانی بنا شود.

جامعه مهدوی؛ جلوه کامل حیات طیبه

عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان اظهار کرد: اگرچه در زندگی امروز جلوه‌هایی از عقلانیت، اخلاق و ارزش‌های انسانی وجود دارد، اما جامعه آرمانی قرآن هنوز به‌صورت کامل تحقق نیافته است و تجلی کامل حیات طیبه در عصر ظهور حضرت ولی‌عصر(عج) محقق خواهد شد.

وی ادامه داد: جامعه مهدوی، جامعه‌ای است که در آن عدالت، عقلانیت، محبت، کرامت انسانی و هدایت الهی در بالاترین سطح خود تحقق می‌یابد و انسان‌ها براساس معیارهای قرآنی زندگی می‌کنند.

شانظری در پایان، با قرائت ابیاتی از امام خمینی(ره) در وصف شوق بندگی، قرب الهی و دلدادگی به ساحت پروردگار، ابراز امیدواری کرد که حاضران با تمسک به قرآن کریم و معارف اهل‌ بیت(ع)، در مسیر رشد علمی، معرفتی و اخلاقی بیش از پیش موفق باشند.

انتهای پیام