حجت‌الاسلام علی‌اکبر ایمانی، معاون فرهنگی و اجتماعی دانشگاه خوارزمی در گفت‌وگو با ایکنا از البرز با تأکید بر اینکه بیانیه گام دوم انقلاب سندی راهبردی برای حرکت تمدنی جمهوری اسلامی ایران است، اظهار کرد: اگر بخواهیم بیانیه گام دوم را در یک جمله تعریف کنیم، باید بگوییم این سند، بیانیه ورود انقلاب اسلامی به مرحله تمدن‌سازی است. انقلاب اسلامی در چهار دهه نخست، موفق شد نظام سیاسی مبتنی بر مردم‌سالاری دینی را تثبیت کند، امنیت ملی را حفظ کند، استقلال کشور را ارتقا دهد و در بسیاری از حوزه‌های علمی و فناوری به دستاوردهای قابل توجهی برسد؛ اما رهبر معظم انقلاب در گام دوم از افقی سخن می‌گویند که بسیار فراتر از حفظ وضع موجود است. ایشان از ساخت آینده سخن می‌گویند؛ آینده‌ای که در آن جمهوری اسلامی باید به یک مرجع تمدنی تبدیل شود.

ایمانی با اشاره به اینکه در ادبیات علوم اجتماعی، اغلب توسعه با تمدن اشتباه گرفته می‌شود، تصریح کرد: تمدن با توسعه تفاوت ماهوی دارد. ممکن است کشوری از نظر فناوری، اقتصاد یا صنعت پیشرفته باشد، اما از منظر تمدنی دچار بحران هویت، فروپاشی خانواده، تنهایی انسان، افول اخلاق و بی‌عدالتی باشد. تجربه تمدن مدرن غرب دقیقاً همین واقعیت را پیش روی ما قرار داده است. جهان امروز در اوج پیشرفت تکنولوژیک، با عمیق‌ترین بحران‌های معنایی و اخلاقی مواجه است. بنابراین انقلاب اسلامی زمانی از تمدن سخن می‌گوید که میان پیشرفت مادی و تعالی معنوی تعادل برقرار شود.

وی ادامه داد: تمدن نوین اسلامی در نگاه رهبر معظم انقلاب، نه بازگشت به گذشته است و نه تقلید از الگوهای مسلط جهانی؛ بلکه خلق الگویی است که علم، اخلاق، عدالت، آزادی، معنویت و کرامت انسانی را در کنار یکدیگر معنا کند. اگر این مؤلفه‌ها از یکدیگر جدا شوند، آنچه شکل می‌گیرد ممکن است توسعه باشد، اما تمدن نخواهد بود.

معاون فرهنگی و اجتماعی دانشگاه خوارزمی با تأکید بر اینکه امید در بیانیه گام دوم یک مفهوم روان‌شناختی نیست، بلکه یک اصل راهبردی است، توضیح داد: امیدی که رهبر انقلاب از آن سخن می‌گویند، خوش‌بینی ساده‌لوحانه نیست؛ امیدی مبتنی بر تجربه تاریخی است. ملتی که توانسته است در چهار دهه گذشته با وجود جنگ، تحریم، فشارهای سیاسی، ترور نخبگان و جنگ شناختی، مسیر پیشرفت خود را ادامه دهد، دلیلی برای ناامیدی ندارد. امید در گام دوم، موتور محرک تمدن‌سازی است؛ زیرا هیچ جامعه‌ای با احساس شکست، تمدن نمی‌سازد.

این مسئول بیان کرد: امروز یکی از مهم‌ترین پروژه‌های نظام سلطه، مدیریت ادراک ملت‌هاست. دشمنان جمهوری اسلامی بیش از آنکه به دنبال تخریب زیرساخت‌های فیزیکی باشند، درصدد تخریب سرمایه روانی جامعه هستند. ناامید کردن جوان ایرانی، در حقیقت متوقف کردن حرکت تمدنی انقلاب اسلامی است. به همین دلیل، امید در گام دوم یک فضیلت اخلاقی صرف نیست، بلکه یک ضرورت راهبردی برای آینده کشور است.

ایمانی با اشاره به جایگاه دانشگاه در فرآیند تمدن‌سازی ابراز کرد: تمدن‌ها ابتدا در ذهن‌ها متولد می‌شوند و سپس در خیابان‌ها و شهرها ظهور پیدا می‌کنند. اگر دانشگاه به محل انتقال محفوظات علمی تبدیل شود، هرگز قادر به ساخت تمدن نخواهد بود. دانشگاه باید محل تولید ایده، نظریه، گفتمان و انسان باشد. تمدن اسلامی بیش از آنکه به ساختمان نیاز داشته باشد، به اندیشه نیاز دارد.

این مسئول بیان کرد: در نگاه تمدنی، دانشگاه کارخانه تولید نیروی انسانی نیست؛ دانشگاه محل تربیت انسان تمدن‌ساز است. میان متخصص و انسان تمدن‌ساز تفاوت وجود دارد. ممکن است فردی متخصص برجسته‌ای باشد، اما هیچ مسئولیتی نسبت به جامعه احساس نکند. تمدن زمانی شکل می‌گیرد که علم با مسئولیت اجتماعی، اخلاق، هویت دینی و روحیه خدمت پیوند بخورد.

معاون فرهنگی و اجتماعی دانشگاه خوارزمی با بیان اینکه یکی از عرصه‌های اصلی تحقق گام دوم، تحول در علوم انسانی است، گفت: بخش قابل توجهی از علوم انسانی موجود، بر مبانی معرفتی تمدن مدرن غرب استوار است؛ تمدنی که انسان را موجودی منفعت‌طلب تعریف می‌کند. در حالی که در اندیشه اسلامی، انسان دارای ساحتی الهی، اخلاقی و اجتماعی است. اگر مبانی انسان‌شناختی تغییر کند، طبیعتاً الگوهای اقتصاد، سیاست، فرهنگ و آموزش نیز تغییر خواهد کرد.

وی افزود: تحول در علوم انسانی به معنای نفی علم نیست؛ بلکه به معنای بازاندیشی در مبانی، غایات و کارکردهای علم است. دانشگاه‌های ما باید به جای مصرف‌کننده نظریه‌های وارداتی، به تولیدکننده نظریه تبدیل شوند. این همان نقطه‌ای است که گام دوم انقلاب بر آن تأکید دارد.

ایمانی در بخش دیگری از سخنان خود، با نقد نگاه تقلیل‌گرایانه به پیشرفت گفت: برخی تصور می‌کنند اگر اقتصاد اصلاح شود، همه مسائل جامعه حل خواهد شد. بدون تردید اقتصاد اهمیت بنیادین دارد، اما تجربه تاریخی نشان داده است که اقتصاد بدون فرهنگ، عدالت و اخلاق، نه تنها تمدن نمی‌سازد، بلکه زمینه فروپاشی اجتماعی را نیز فراهم می‌کند. بسیاری از بحران‌های جهان امروز، محصول همین نگاه اقتصادمحور است.

وی ادامه داد: فرهنگ، نرم‌افزار تمدن است. اگر فرهنگ دچار اختلال شود، پیشرفته‌ترین زیرساخت‌های اقتصادی نیز نمی‌توانند جامعه را به سعادت برسانند. از این رو، دانشگاه‌ها، نهادهای فرهنگی و مراکز علمی باید بیش از گذشته به تولید سرمایه فرهنگی و سرمایه اجتماعی بپردازند. آینده انقلاب اسلامی در گرو کیفیت سرمایه انسانی آن است، نه حجم سرمایه اقتصادی.

ایمانی با نگاهی فلسفی به جایگاه انقلاب اسلامی در جهان معاصر تأکید کرد: بزرگ‌ترین خطا آن است که انقلاب اسلامی را در چارچوب جغرافیای سیاسی ایران تحلیل کنیم. انقلاب اسلامی آغاز یک تاریخ جدید در اندیشه سیاسی جهان اسلام بود؛ تاریخی که می‌خواهد نسبت دین، عقلانیت، آزادی، عدالت و پیشرفت را دوباره تعریف کند. بیانیه گام دوم نیز ادامه همین مسیر است. این بیانیه از ما نمی‌خواهد گذشته را تکرار کنیم؛ بلکه از ما می‌خواهد آینده را بر پایه تجربه گذشته بسازیم. آینده‌ای که در آن ایران اسلامی نه تنها کشوری پیشرفته، بلکه الهام‌بخش شکل‌گیری تمدنی باشد که بتواند به پرسش‌های انسان معاصر درباره عدالت، معنویت، هویت و کرامت انسانی پاسخ دهد.

ایمانی در ادامه با تأکید بر اینکه تحقق تمدن نوین اسلامی پیش از آنکه به منابع اقتصادی وابسته باشد، به کیفیت سرمایه انسانی وابسته است، اظهار کرد: بزرگ‌ترین سرمایه هر تمدنی نه نفت، نه فناوری و نه قدرت نظامی، بلکه انسان‌هایی هستند که توانایی خلق ایده، تولید دانش، مدیریت اجتماعی و ساختن آینده را داشته باشند. به همین دلیل، رهبر معظم انقلاب در بیانیه گام دوم، بیش از هر قشر دیگری با جوانان سخن می‌گویند؛ زیرا آینده هر تمدن را نسل جوان آن رقم می‌زند.

این مسئول توضیح داد: در ادبیات رایج توسعه، معمولاً از سرمایه مالی و سرمایه فیزیکی سخن گفته می‌شود، اما در منطق انقلاب اسلامی، سرمایه انسانی و سرمایه فرهنگی بر همه این مؤلفه‌ها تقدم دارند. تمدن زمانی شکل می‌گیرد که انسان‌هایی برخوردار از ایمان، عقلانیت، تخصص، اخلاق و مسئولیت‌پذیری اجتماعی در کنار یکدیگر قرار گیرند. اگر چنین انسانی تربیت نشود، حتی پیشرفته‌ترین ساختارهای اقتصادی نیز قادر به حفظ هویت و انسجام جامعه نخواهند بود.

معاون فرهنگی و اجتماعی دانشگاه خوارزمی با اشاره به اینکه دانشگاه امروز در قلب تحولات تمدنی جهان قرار دارد، تصریح کرد: در گذشته تصور می‌شد دانشگاه نهادی آموزشی است که وظیفه آن تربیت نیروی متخصص برای بازار کار است، اما امروز نقش دانشگاه بسیار فراتر از این تعریف سنتی است. دانشگاه، محل تولید روایت، نظریه، سبک زندگی، الگوهای حکمرانی و حتی شکل‌دهنده به افکار عمومی است. به همین دلیل، هر کشوری که در دانشگاه‌های خود مرجعیت علمی و فکری ایجاد کند، در آینده از مرجعیت تمدنی نیز برخوردار خواهد شد.

وی ادامه داد: دانشگاه در گام دوم انقلاب باید سه مأموریت هم‌زمان را دنبال کند؛ نخست، تولید علم مرجع و حل مسئله؛ دوم، تربیت انسان متعهد و مسئول و سوم، تولید گفتمان تمدنی. اگر یکی از این اضلاع حذف شود، دانشگاه از ایفای رسالت تاریخی خود بازخواهد ماند. دانشگاهی که مقاله تولید کند، اما نتواند به مسائل جامعه پاسخ دهد، دانشگاه تمدن‌ساز نیست. همان‌گونه که دانشگاهی که دغدغه فرهنگی داشته باشد، اما از مرزهای علم عقب بماند، نیز نمی‌تواند در ساخت آینده نقش‌آفرین باشد.

ایمانی با اشاره به نسبت میان بیانیه گام دوم و الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت گفت: برخی تصور می‌کنند این دو سند از یکدیگر مستقل هستند، در حالی که میان آن‌ها رابطه‌ای ارگانیک وجود دارد. اگر بیانیه گام دوم را بتوان منشور حرکت تمدنی انقلاب اسلامی دانست، الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت را باید نقشه اجرایی این حرکت تلقی کرد. یکی افق را ترسیم می‌کند و دیگری مسیر رسیدن به آن افق را.

این مسئول توضیح داد: در الگوهای رایج توسعه، شاخص‌های اقتصادی معمولاً معیار اصلی موفقیت هستند، اما در الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت، عدالت، معنویت، خانواده، هویت فرهنگی، علم، اخلاق، مشارکت اجتماعی و کرامت انسان نیز به همان اندازه اهمیت دارند. این تفاوت، تفاوت در روش نیست؛ بلکه تفاوت در مبانی انسان‌شناختی و جهان‌بینی است.

معاون فرهنگی و اجتماعی دانشگاه خوارزمی با بیان اینکه نبردهای آینده بیش از آنکه نظامی باشند، شناختی خواهند بود، گفت: امروز قدرت‌های جهانی بیش از آنکه برای اشغال سرزمین‌ها تلاش کنند، برای تسخیر ذهن‌ها برنامه‌ریزی می‌کنند. جنگ شناختی یعنی تغییر ادراک، تغییر اولویت‌ها، تغییر امید و تغییر هویت یک ملت. اگر ذهن جامعه تسخیر شود، دیگر نیازی به اشغال جغرافیا نیست.

وی ادامه داد: به همین دلیل، جهاد تبیین که رهبر معظم انقلاب بر آن تأکید دارند، صرفاً یک فعالیت تبلیغاتی نیست؛ بلکه یک ضرورت تمدنی است. در جنگ شناختی، آن کشوری پیروز خواهد بود که بتواند روایت معتبرتر، عقلانی‌تر و اقناع‌کننده‌تری از خود و آینده‌اش ارائه کند. دانشگاه‌ها، رسانه‌ها، نخبگان و مراکز فرهنگی، مهم‌ترین بازیگران این میدان هستند.

ایمانی تأکید کرد: جهاد تبیین به معنای تکرار شعارها نیست. نسل امروز، نسلی پرسشگر است و پاسخ‌های سطحی او را اقناع نمی‌کند. اگر می‌خواهیم نسل جوان با آرمان‌های انقلاب اسلامی ارتباط برقرار کند، باید با زبان علم، استدلال، گفت‌وگو و تحلیل سخن بگوییم. هر اندازه کیفیت گفت‌وگوی نخبگانی افزایش یابد، سرمایه اجتماعی نظام نیز تقویت خواهد شد.

وی در بخش دیگری از سخنان خود، به تحولات فناورانه جهان اشاره کرد و گفت: جهان در آستانه ورود به مرحله‌ای جدید از تحول تمدنی قرار دارد؛ مرحله‌ای که فناوری‌هایی مانند هوش مصنوعی، زیست‌فناوری، رایانش کوانتومی و کلان‌داده‌ها بسیاری از معادلات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی را دگرگون خواهند کرد. اگر دانشگاه‌های ما تنها مصرف‌کننده این فناوری‌ها باشند، در آینده وابستگی جدیدی شکل خواهد گرفت. اما اگر بتوانیم در تولید دانش و فناوری نقش‌آفرین باشیم، این تحولات می‌توانند به فرصتی برای تقویت مرجعیت علمی جمهوری اسلامی تبدیل شوند.

وی افزود: فناوری به خودی خود نه تهدید است و نه فرصت؛ این جهان‌بینی حاکم بر فناوری است که آینده آن را تعیین می‌کند. تمدن نوین اسلامی باید بتواند میان اخلاق و فناوری، میان پیشرفت و کرامت انسانی، و میان نوآوری و مسئولیت اجتماعی توازن برقرار کند. اگر این پیوند برقرار نشود، حتی پیشرفته‌ترین فناوری‌ها نیز ممکن است به ابزاری برای سلطه و نابرابری تبدیل شوند.

ایمانی با اشاره به ظرفیت‌های دانشگاه خوارزمی ابراز کرد: دانشگاه خوارزمی به عنوان قدیمی‌ترین مرکز آموزش عالی کشور، میراثی ارزشمند در حوزه علم و فرهنگ در اختیار دارد. این پیشینه تاریخی، مسئولیت دانشگاه را دوچندان می‌کند. امروز وظیفه ما تنها تربیت دانش‌آموخته نیست؛ بلکه باید نسلی را تربیت کنیم که علاوه بر تخصص، از هویت فرهنگی، روحیه گفت‌وگو، مسئولیت اجتماعی، خلاقیت و قدرت حل مسئله برخوردار باشد.

وی تصریح کرد: معاونت فرهنگی و اجتماعی دانشگاه، خود را تنها برگزارکننده برنامه‌های مناسبتی نمی‌داند. مأموریت اصلی ما، ایجاد زیست‌بوم فرهنگی برای رشد شخصیت علمی و اجتماعی دانشجویان است. فرهنگ زمانی اثرگذار خواهد بود که در تار و پود آموزش، پژوهش، فعالیت‌های دانشجویی و ارتباط دانشگاه با جامعه جریان پیدا کند. اگر فرهنگ از متن دانشگاه حذف شود، علم نیز به تدریج از رسالت انسانی خود فاصله خواهد گرفت. 

این مسئول در پایان تأکید کرد: گام دوم انقلاب، دعوت به ساختن آینده است؛ آینده‌ای که در آن دانشگاه‌ها کانون تولید اندیشه، جوانان محور تحول، علم ابزار اقتدار، فرهنگ زیربنای پیشرفت، عدالت معیار حکمرانی و معنویت روح حاکم بر جامعه باشد. تحقق چنین افقی، نیازمند هم‌افزایی همه ظرفیت‌های کشور است؛ از استاد و دانشجو گرفته تا مدیر، پژوهشگر، فعال فرهنگی و سیاست‌گذار. اگر این هم‌افزایی شکل بگیرد، الگوی تمدنی انقلاب اسلامی نه در حد یک نظریه، بلکه به مثابه تجربه‌ای عینی در برابر دیدگان جهان قرار خواهد گرفت و جمهوری اسلامی ایران خواهد توانست سهمی ماندگار در شکل‌دهی به آینده تمدن بشری ایفا کند.

انتهای پیام