به گزارش ایکنا، سال 1402 مستند تصویری در چهار قسمت با عنوان «ضیاء‌الدین» از رسانه ملی پخش شد که دربردارنده مقاطع حساسی از زندگی رهبر شهید انقلاب؛ حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای(ره) بود. عنوان این مستند از نام مورد علاقه رهبر شهید یعنی، «ضیاء‌الدین» گرفته شده است. 

نخستین قسمت این مجموعه با ترسیم فضای اجتماعی، سیاسی و اقتصادی ایران هم‌زمان با آغاز جنگ جهانی دوم آغاز می‌شود؛ دورانی که کشور از پیامد‌های جنگ جهانی بی‌نصیب نمانده بود. در چنین فضایی، در خانواده‌ای روحانی و مذهبی در مشهد، کودکی دیده به جهان می‌گشاید که سال‌ها بعد به یکی از تأثیرگذارترین شخصیت‌های تاریخ معاصر ایران تبدیل می‌شود.

محل جلسات قرائت قرآن سیدمحمد عرب زعفرانی در یکی از اتاق‌های مشرف به صحن کهنه حرم مطهر رضوی بود، اما در ماه مبارک رمضان به ایوان روبه‌روی ایوان حصیرباف‌های مسجد گوهرشاد منتقل می‌شد. نظم، انضباط و آداب ویژه ورود و خروج از جمله ویژگی‌های این جلسات بود؛ محافلی که نقش مهمی در شکل‌گیری شخصیت قرآنی رهبر شهید ایفا کرد.

استعداد ذاتی در کنار سال‌ها حضور در این جلسات، موجب می‌شود رهبر شهید در فن تلاوت قرآن به جایگاهی ممتاز دست یابند؛ تا آنجا که در مراسم استقبال از آیت‌الله کاشانی و نیز آیت‌الله نورالدین حسینی شیرازی، تلاوت قرآن بر عهده ایشان قرار بگیرد.

اوج این روایت، ماجرای درخواست ایشان از یکی از دوستان خود به نام «سیدجعفر قمی» است که قصد سفر به مصر را داشته است. رهبر شهید از وی می‌خواهند هنگام بازگشت، مجموعه کامل نوار‌های تلاوت «شیخ مصطفی اسماعیل» را با خود به مشهد بیاورد؛ قاری نامدار مصری که رهبر شهید از نخستین معرفان او به جامعه قرآنی ایران بودند و همواره از وی با عنوان «اکبرالقراء» یاد می‌کردند.

قسمت دوم مستند با مقطعی از زندگی رهبر شهید آغاز می‌شود که به دلیل ضعف شدید بینایی پدر بزرگوارشان، ناچار می‌شوند، بخشی از درس و بحث حوزه را کنار بگذارند و مسئولیت پرستاری و رسیدگی به ایشان را بر عهده بگیرند.

همین دوران، سرآغاز فصل تازه‌ای از فعالیت‌های قرآنی رهبر شهید می‌شود. ایشان در ۲۶ سالگی برای اقامه نماز جماعت به مسجد امام حسن مجتبی(ع) مشهد دعوت می‌شوند و در کنار نماز، جلسات کوتاه تفسیر قرآن را نیز برگزار می‌کنند، این شیوه نو در ارائه مفاهیم قرآنی، به سرعت با استقبال گسترده نمازگزاران روبه‌رو شده و الگویی برای دیگر مساجد شهر قرار می‌گیرد. 

در این قسمت، «حسین فتاحی»، «حاج‌علی شمقدری» و «محمد آصفی» با مرور خاطرات آن روزها، از جلسات تفسیر رهبر شهید در مسجد امام حسن مجتبی(ع) سخن می‌گویند. به گفته آنان، بخش مهمی از این تفاسیر به آیاتی اختصاص داشت که مفاهیمی همچون مبارزه با کفر، طاغوت و ظلم را تبیین می‌کرد؛ موضوعی که به‌تدریج حساسیت ساواک را برانگیخت و ادامه این جلسات را با محدودیت روبه‌رو ساخت.

با افزایش فشار‌های ساواک، جلسات تفسیر قرآن با همت مرحوم «مهدی والی‌نیاپور» به مکانی مخفی منتقل می‌شود. این جلسات به دور از چشم مأموران برگزار و بر روی نوار‌های کاست ضبط می‌شود تا در اختیار علاقه‌مندان قرار گیرد. اقدامی که نه‌تنها مانع گسترش اندیشه‌های قرآنی رهبر شهید نشد، بلکه موجب شد، نوار‌های تفسیر ایشان دست‌به‌دست میان مخاطبان بگردد و دامنه انتشار این معارف، گسترده‌تر از گذشته شود.

 

قسمت سوم مستند «ضیاءالدین» به مقطعی از زندگی رهبر شهید انقلاب می‌پردازد که در پی تشدید فشار‌های ساواک، از ادامه حضور ایشان در مسجد امام حسن مجتبی(ع) جلوگیری می‌شود و فعالیت‌های قرآنی خود را به مسجد کرامت منتقل می‌کنند. همان‌گونه که در قسمت دوم نیز به آن اشاره می‌شود، منشأ این حساسیت، شیوه تفسیر آیاتی از قرآن بود که با نگاهی روشنگرانه، به موضوعاتی همچون سرگذشت بنی‌اسرائیل، مبارزه با ظلم و مقابله با استکبار می‌پرداخت و از منظر رژیم پهلوی، تنها یک تفسیر دینی به شمار نمی‌رفت.

با وجود این جابه‌جایی، رهبر شهید هرگز اجازه ندادند پیوند مسجد امام حسن مجتبی(ع) با جلسات تفسیر قرآن گسسته شود. از آنجا که حساسیت ساواک بیش از محتوای جلسات، متوجه حضور شخص ایشان در آن مسجد بود، حجت‌الاسلام والمسلمین «محسن قرائتی» را برای ادامه این جلسات برگزیدند تا جریان تفسیر قرآن در آن مسجد همچنان تداوم یابد.

مستند در ادامه، به رویکرد متفاوت رهبر شهید در جلسات تفسیر مسجد کرامت می‌پردازد؛ رویکردی که در آن، مفاهیم قرآن تنها در چارچوب مباحث نظری و تاریخی باقی نمی‌ماند، بلکه با مسائل روز جامعه و تحولات معاصر ایران پیوند می‌خورد. ایشان می‌کوشیدند آموزه‌های قرآن را با مصادیق عینی و نیاز‌های زمانه تطبیق دهند و مخاطبان را به درکی اجتماعی و مسئولانه از آیات الهی برسانند.

 

قسمت پایانی مجموعه مستند «ضیاءالدین» به فراز‌های مبارزاتی رهبر شهید انقلاب اختصاص دارد؛ دورانی که استمرار جلسات تفسیر قرآن در مسجد کرامت و مواضع صریح و روشنگرانه ایشان علیه رژیم پهلوی، حساسیت ساواک را بیش از پیش برانگیخته و زمینه تعقیب، بازداشت و زندانی شدن ایشان را فراهم می‌کند. 

 

یکی از بخش‌های دینی این قسمت، روایت حضور قرآنی رهبر شهید در زندان است. مستند نشان می‌دهد که ایشان حتی در فضای محدود و سخت زندان نیز از خدمت به قرآن فاصله نگرفته و از هر فرصت برای آموزش قرائت، حفظ و تفسیر قرآن به زندانیان بهره می‌برند؛ رویکردی که گواه آن است که قرآن، در همه شرایط، محور اندیشه، تربیت و کُنش اجتماعی ایشان بود.

مستند در پایان، مروری کوتاه بر حمایت‌ها و پیگیری‌های رهبر شهید از فعالیت‌های قرآنی، چه در دوران ریاست‌جمهوری و چه در سال‌های رهبری، دارد و نشان می‌دهد که نگاه ایشان به قرآن، صرفاً نگاهی آیینی یا مناسکی نبوده، بلکه آن را بنیادی‌ترین منبع هدایت، اندیشه و تحول جامعه اسلامی می‌دانستند. از منظر ایشان، هر حرکت بزرگ و ماندگار، زمانی به مقصد خواهد رسید که بر پایه معارف وحیانی استوار باشد؛ چراکه قرآن، نقشه راهی روشن برای ساختن انسان، جامعه و تمدن اسلامی پیش روی امت قرار می‌دهد.