این روزها هر زمان سخن از عفاف و حجاب به میان می‌آید، ذهن بسیاری از ما ناخودآگاه به سمت زنان می‌رود؛ گویی این موضوع تنها به پوشش بانوان مربوط است. این در حالی است که اگر با دقت بیشتری به آیات قرآن کریم رجوع کنیم، درمی‌یابیم که نگاه قرآن به مسئله عفاف، بسیار عمیق‌تر و جامع‌تر از آن چیزی است که گاهی در فضای عمومی مطرح می‌شود.

قرآن کریم در آیات ۳۰ و ۳۱ سوره نور، ابتدا می‌فرماید: «قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ…» و بلافاصله پس از آن می‌فرماید: «وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ…». این تقدم و تأخر، حامل پیامی روشن است؛ قرآن، مسئولیت اخلاقی را از مرد آغاز می‌کند و سپس زن را نیز در همان مسیر مخاطب قرار می‌دهد. در نگاه قرآن، عفاف نه امری زنانه است و نه مردانه؛ بلکه فضیلتی انسانی است که همه اعضای جامعه در تحقق آن نقش دارند.

عفاف؛ فراتر از یک پوشش

گاهی عفاف و حجاب به جای یکدیگر به کار می‌روند، در حالی که این دو، هرچند به هم پیوسته‌اند اما یک معنا ندارند. حجاب یکی از جلوه‌های عفاف است، اما عفاف تنها در نوع پوشش خلاصه نمی‌شود. عفاف، پیش از آنکه در ظاهر انسان دیده شود در نگاه، اندیشه، سخن گفتن، رفتار و حتی شیوه تعامل با دیگران شکل می‌گیرد. به همین دلیل است که قرآن، پیش از بیان احکام مربوط به پوشش، از حفظ پاکدامنی سخن می‌گوید. گویی می‌خواهد به ما بیاموزد که اگر نگاه اصلاح نشود، تغییر ظاهر به تنهایی نمی‌تواند جامعه‌ای سالم بسازد.

مولانا چه زیبا این حقیقت را در یک بیت کوتاه بیان می‌کند:

از نظرگاه است ای مغز وجود

اختلاف مؤمن و گبر و یهود

نکته مهم دیگر این است که گاهی در جامعه، همه انتظارها از زنان است؛ اما کمتر از این سخن گفته می‌شود که مردان نیز باید در گفتار، رفتار، نگاه و حتی نوع حضور اجتماعی خود، حدود الهی را رعایت کنند. اگر به سیره پیامبر اکرم(ص) و اهل‌بیت(ع) نگاه کنیم، می‌بینیم که اساس روابط اجتماعی در اسلام بر احترام متقابل، کرامت انسان و پاکدامنی هر دو سوی رابطه استوار شده است  و اگر این بخش از آیات قرآن بیشتر مورد توجه قرار گیرد، بسیاری از سوءتفاهم‌ها نیز برطرف خواهد شد. قرآن نمی‌خواهد همه بار مسئولیت را بر دوش یک گروه بگذارد؛ بلکه از زن و مرد می‌خواهد در کنار یکدیگر، برای ساختن جامعه‌ای سالم تلاش کنند.

آنجا که ارزش انسان را در صفای دل و پاکی باطن می‌بیند، نه فقط در ظاهر. این همان نگاهی است که در تعالیم اسلامی نیز بارها بر آن تأکید شده است؛ اینکه ظاهر آراسته زمانی ارزشمند است که با پاکی درون همراه باشد.

عفاف؛ ضامن آرامش خانواده و امنیت جامعه

از طرفی باید به این مسئله آگاه باشیم که اگر عفاف را تنها در پوشش خلاصه کنیم، بخش مهمی از پیام قرآن را نادیده گرفته‌ایم. عفاف در منطق قرآن، سبکی از زندگی است؛ شیوه‌ای از زیستن که در آن انسان، هم حرمت خود را حفظ می‌کند و هم به کرامت دیگران احترام می‌گذارد. به همین دلیل، آثار آن تنها به زندگی فردی محدود نمی‌شود، بلکه آرامش خانواده و سلامت جامعه را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.

امروز هم می‌بینیم که بسیاری از آسیب‌های اجتماعی، از گسست روابط خانوادگی گرفته تا بی‌اعتمادی و ناامنی روانی، ریشه در کم‌رنگ شدن اخلاق در روابط انسانی دارد. بی‌تردید، نمی‌توان همه این مسائل را تنها به موضوع حجاب نسبت داد، اما نمی‌توان نقش عفاف را نیز در کاهش این آسیب‌ها نادیده گرفت. وقتی زن و مرد هر دو خود را موظف بدانند که نگاه، رفتار، گفتار و ارتباطاتشان بر پایه احترام و تقوا باشد، زمینه بسیاری از سوءتفاهم‌ها، آسیب‌ها و لغزش‌ها از بین خواهد رفت.

قرآن نیز دقیقاً با همین نگاه، مسئولیت را میان زن و مرد تقسیم کرده است؛ نه آن را بر دوش یک جنس گذاشته و نه دیگری را از این مسئولیت معاف کرده است. شاید اگر این نگاه قرآنی بیشتر برای نسل جوان تبیین شود، بسیاری از برداشت‌های نادرست نیز اصلاح خواهد شد.

همچنین باید متذکر شد که زندگی امروز با گذشته تفاوت‌های فراوانی دارد. اگر روزگاری ارتباطات تنها به محیط خانواده، محل کار یا اجتماع محدود بود، امروز فضای مجازی به بخش مهمی از زندگی ما تبدیل شده است. از همین رو، مفهوم «غض بصر» نیز تنها به نگاه در کوچه و خیابان محدود نمی‌شود؛ بلکه آنچه در تلفن همراه می‌بینیم، آنچه منتشر می‌کنیم، آنچه بازنشر می‌دهیم و حتی نوع حضور ما در فضای مجازی نیز بخشی از مسئولیت اخلاقی ماست.

به جرأت می‌توان گفت که عفاف در دنیای امروز، بیش از گذشته به یک انتخاب آگاهانه تبدیل شده است. انتخاب اینکه چه محتوایی را ببینیم، چه سخنی بگوییم، چگونه با دیگران گفت‌وگو کنیم و حرمت انسان‌ها را در فضای حقیقی و مجازی چگونه پاس بداریم. راه عفاف نیز از همین خودسازی آغاز می‌شود؛ از آنجا که انسان، پیش از آنکه دیگران را مخاطب قرار دهد، خود را مخاطب آیات الهی بداند.

از مطالبه دیگران تا اصلاح خود

یکی دیگر از آسیب‌هایی که گاهی در مواجهه با موضوع عفاف دیده می‌شود، این است که هر یک از ما، بیش از آنکه به مسئولیت خود بیندیشیم، در پی یادآوری تکلیف دیگران هستیم. مرد از زن انتظار دارد و زن از مرد؛ خانواده از جامعه مطالبه می‌کند و جامعه از خانواده. حال آنکه قرآن، پیش از هر چیز، هر فرد را با مسئولیت شخصی‌اش روبه‌رو می‌کند.

اگر مردان، آیات مربوط به غض بصر را خطاب مستقیم به خود بدانند و زنان نیز توصیه‌های الهی درباره حفظ عفاف و پوشش را از سر ایمان و کرامت بپذیرند، بسیاری از چالش‌هایی که امروز درباره این موضوع وجود دارد، رنگ دیگری به خود خواهد گرفت. فرهنگ، بیش از آنکه با اجبار ساخته شود، با باور و رفتار شکل می‌گیرد و این همان مسیری است که قرآن کریم پیش روی انسان قرار داده است. این نگاه، ما را به مسئولیت فردی دعوت می‌کند؛ اینکه هرکس از خود آغاز کند و اصلاح جامعه را در اصلاح رفتار خویش جست‌وجو کند.

در نهایت شاید وقت آن رسیده باشد که در بازخوانی مفهوم عفاف، بار دیگر به خود قرآن رجوع کنیم. قرآن، پیش از آنکه از پوشش سخن بگوید، از نگاه سخن می‌گوید؛ پیش از آنکه زنان را خطاب قرار دهد، مردان را مخاطب می‌سازد و پیش از آنکه به ظاهر بپردازد، دل و جان انسان را محل تربیت می‌داند.

جامعه‌ای که مردانش حرمت زنان را پاس بدارند و زنانش کرامت خویش را سرمایه‌ای الهی بدانند، جامعه‌ای است که امنیت اخلاقی، آرامش روانی و استحکام خانواده در آن فرصت بیشتری برای رشد خواهد داشت. این همان تصویری است که قرآن کریم از جامعه مؤمن ترسیم می‌کند؛ جامعه‌ای که در آن، مسئولیت اخلاقی میان همه اعضا تقسیم شده است و هیچ‌کس خود را بیرون از این دایره نمی‌بیند.

معصومه آقایی؛ مدیرکل دفتر امور بانوان و خانواده استانداری البرز

انتهای پیام