- تبدیل مفاهیم نظری مقاومت به تجربه زیسته توسط بانوان در جنگ رمضان
- برگزاری محفل انس با قرآن به یاد قائد شهید امت در سمنان
- «خط القعر»؛ روایت مستند ریشههای تاریخی جنگ ایران و عراق در سینماتک
- پس از تشییع؛ آزمون مسئولیت سیاسی
- تلاوت حسین پورکویر از سوره «آلعمران»
- اولین گروه خادمان موکبهای البرزی راهی نجف اشرف شدند
سطحینگری و اکتفا به جنبههای عاطفی؛ مهمترین آسیب آیینهای عزاداری
آیینهای عزاداری اهل بیت(ع) بهویژه مراسم سوگواری حضرت اباعبدالله الحسین(ع) از ماندگارترین و اثرگذارترین جلوههای فرهنگ دینی و هویت مذهبی جامعه اسلامی به شمار میروند؛ آیینهایی که در طول قرنها علاوه بر زنده نگه داشتن یاد و پیام عاشورا، نقش مهمی در انتقال معارف دینی، تقویت همبستگی اجتماعی و ترویج ارزشهای اخلاقی و انسانی ایفا […]
آیینهای عزاداری اهل بیت(ع) بهویژه مراسم سوگواری حضرت اباعبدالله الحسین(ع) از ماندگارترین و اثرگذارترین جلوههای فرهنگ دینی و هویت مذهبی جامعه اسلامی به شمار میروند؛ آیینهایی که در طول قرنها علاوه بر زنده نگه داشتن یاد و پیام عاشورا، نقش مهمی در انتقال معارف دینی، تقویت همبستگی اجتماعی و ترویج ارزشهای اخلاقی و انسانی ایفا کردهاند. پویایی این سنتهای ریشهدار در کنار گستردگی مخاطبان و تنوع شیوههای برگزاری موجب شده است که همواره با تحولات فرهنگی و اجتماعی همراه باشند و در هر دوره جلوههای تازهای به خود بگیرند.
با این حال، همانگونه که هر پدیده فرهنگی در معرض تحول، نوآوری و تغییر قرار دارد، آیینهای عزاداری نیز از آسیبها و چالشهایی مصون نیستند. غلبه نگاه صرفا احساسی بر ابعاد معرفتی، ورود برخی رفتارها و نمادهای فاقد پشتوانه دینی، تأثیرپذیری از فضای رسانهای و شبکههای اجتماعی، کمرنگ شدن برنامهریزی فرهنگی و گاه فاصله گرفتن برخی شیوههای عزاداری از اهداف اصیل نهضت عاشورا از جمله موضوعاتی است که در سالهای اخیر بیش از گذشته مورد توجه اندیشمندان، علما و پژوهشگران قرار گرفته است.
در همین راستا، کتاب «آیینها و آسیبها ویژه آئینهای تکریم اهل بیت(ع)» با نگاهی پژوهشی به بررسی آسیبهای آیینهای تکریم اهل بیت(ع) پرداخته و تلاش کرده است با ارائه معیارهای علمی، فرهنگی و دینی راهکارهایی برای حفظ اصالت و ارتقای کیفیت این آیینها ارائه دهد. در گفتوگوی پیش رو، نویسنده این اثر با تبیین مهمترین آسیبهای آیینهای عزاداری، نقش هیئتهای مذهبی، مداحان، روحانیون، رسانهها و متولیان فرهنگی را در صیانت از این میراث ارزشمند دینی بررسی کرده و بر ضرورت پیوند هرچه بیشتر شور حسینی با شعور و معرفت دینی تأکید میکند. این گفتوگو تلاشی است برای واکاوی چالشهای امروز آیینهای مذهبی و ارائه نگاهی عمیقتر به راههای حفظ اصالت و اثربخشی این سنت ماندگار.
ایکنا در راستای بررسی چالشها وآسیبهای آئین مختلف تکریم اهل بیت(ع) و نیز واکاوی زوایای مختلف کتاب «آیینها و آسیبها ویژه آئینهای تکریم اهل بیت(ع)» به گفتوگو با حجتالاسلام حجتالله بیات، عضو هیئت علمی دانشگاه قرآن و حدیث پرداخته که مشروح آن را در ادامه میخوانیم.
ایکنا ـ چه انگیزهای باعث شد کتاب «آیینها و آسیبها ویژه آئینهای تکریم اهل بیت(ع)» را تألیف کنید؟
با توجه به اینکه مناسک و آیینهای مرتبط با تکریم اهل بیت(ع) در اعیاد، مناسبتهای شادی و نیز مراسم سوگواری و بزرگداشت شهادت ایشان از مهمترین عناصر فرهنگی جامعه ما به شمار میروند و با سبک زندگی مردم پیوندی عمیق دارند، طبیعی است که این سرمایه ارزشمند فرهنگی و اجتماعی نیز همانند سایر سرمایههای اجتماعی ممکن است با آسیبها و چالشهایی مواجه شود.
از همین رو، تلاش شد با نگاهی جامع به تمامی آیینهای تکریم اهل بیت(ع) در همه مناسبتها و نسبت به همه ائمه اطهار(ع) این موضوع از منظر فرهنگی مورد بررسی قرار گیرد. در این پژوهش صرفا به توصیف رفتارها و مناسک پرداخته نشده، بلکه ریشههای شکلگیری آنها نیز مورد توجه قرار گرفته است؛ زیرا هر آیین جلوه و نمود مجموعهای از باورها و ارزشهایی است که در میان افراد جامعه وجود دارد. از اینرو، بخشی از آسیبها به منشأ این آیینها یعنی باورها و ارزشها بازمیگردد؛ به گونهای که باورهای نادرست یا ارزشهای غیر واقعی میتوانند به شکلگیری رفتارها و مناسک ناصحیح منجر شوند.
انگیزه اصلی از تألیف این کتاب ارائه نگاهی جامع به آیینهای تکریم اهل بیت(ع) بود. از اینرو، پژوهش تنها به شخصیت نورانی حضرت سیدالشهدا(ع) یا صرفا به آیینهای عزاداری محدود نشد، بلکه همه جلوههای تکریم اهل بیت عصمت و طهارت(ع) در مناسبتهای مختلف مورد مطالعه قرار گرفت. هدف نهایی نیز پیشگیری از آسیبها، اصلاح کاستیها و ارتقای کیفیت آیینهای تکریم اهل بیت(ع) بود؛ امری که مستلزم انجام یک آسیبشناسی جامع و عمیق است.
ایکنا ـ مهمترین آسیبی که امروز آیینهای مذهبی را تهدید میکند، چیست؟
در کتاب «آیینها و آسیبها» که به بررسی آیینهای تکریم اهل بیت(ع) اختصاص دارد، آسیبهای این حوزه بهصورت مفصل و در سطوح مختلف تبیین شدهاند. بخشی از این آسیبها، اعتقادی هستند، بخشی به حوزه اخلاق مربوط میشوند، گروهی جنبههای هنجاری دارند و دستهای دیگر نیز به نمادها، محصولات فرهنگی و عناصر بهکاررفته در آیینهای تکریم بازمیگردند. اگر بخواهیم همه این مباحث را در یک جمله خلاصه کنیم، میتوان گفت مهمترین آسیب، سطحینگری و اکتفا به جنبههای احساسی و عاطفی آیینهای تکریم اهل بیت(ع) است.
آیینهای تکریم اهل بیت(ع) همواره بر دو رکن اساسی استوار بودهاند؛ نخست، بعد عاطفی و احساسی و دوم، بعد عقلانی، معرفتی و شناختی. این دو بعد در کنار یکدیگر معنا پیدا میکنند. برای نمونه، در آیینهای ماههای محرم و صفر بهویژه مراسم مرتبط با حضرت امام حسین(ع) مجموعهای از احساس، عاطفه، عقلانیت، معرفت و عرفان در هم تنیده شده است. از اینرو، اگر این آیینها تنها به جنبههای احساسی و عاطفی محدود شوند، هرچند این بعد جایگاه ارزشمند و ضروری خود را دارد، اما بهتنهایی نمیتواند انسان را به هدف متعالی این مراسم رهنمون سازد.
غفلت از ابعاد عقلانی، معرفتی و آموزههای عمیق سیره اهل بیت(ع) میتواند زمینهساز آسیبهای دیگری نیز باشد؛ از جمله برخورد مقطعی و مناسبتمحور با فرهنگ اهل بیت(ع) یا بروز برخی انحرافها در شیوه برگزاری آیینها. بر همین اساس، هرچه آیینهای مذهبی بیش از پیش بر پایه معرفت، شناخت و عقلانیت طراحی اجرا و ترویج شوند، امکان پیشگیری از آسیبها و انحرافاتی که بر اثر غلبه صرف احساسات و عواطف پدید میآیند، افزایش خواهد یافت و مسیر اصلاح و ارتقای این آیینها هموارتر میشود.
ایکنا ـ مرز بین سنت اصیل و خرافه را چگونه تشخیص میدهید؟
این پرسش موضوعی بسیار دقیق، مهم و کاربردی را مطرح میکند. در آموزههای دینی اصل تکریم و تعظیم اهل بیت(ع) به عنوان یک وظیفه دینی مورد تأکید قرار گرفته و در مقابل، هرگونه رفتاری که موجب وهن دین یا بیاحترامی به اهل بیت(ع) شود، مردود و غیرقابل قبول است. بنابراین، اصل تکریم و تعظیم کاملا روشن است، اما مسئله اساسی این است که این تکریم باید با چه معیارها و چارچوبهایی محقق شود. پاسخ این پرسش به ماهیت فرهنگی آیینهای تکریم بازمیگردد. فرهنگ پدیدهای پویا، زنده و در حال تحول است و همواره با رویشها و نوآوریهای جدید همراه میشود. به همین دلیل، بسیاری از رفتارها، نمادها، اشعار، کتیبهها، ابزارها، محصولات فرهنگی و حتی شیوههای برگزاری آیینهای مذهبی که امروز شاهد آن هستیم، الزاما در عصر ائمه اطهار(ع) وجود نداشتهاند. هر سال نیز شاهد شکلگیری جلوههای تازهای در آیینهای مذهبی هستیم که نشاندهنده همین پویایی فرهنگی است.
با این حال، هر نوآوری را نمیتوان به صرف جدید بودن، معتبر یا نامعتبر دانست. موضوع مهم آن است که منشأ این تحولات فرهنگی چیست و آیا این نوآوریها با حقیقت دین، اهداف اهل بیت(ع) و فلسفه آیینهای تکریم سازگار هستند یا خیر. گاهی ممکن است رفتاری با نیت تکریم اهل بیت(ع) انجام شود، اما در عمل به دلیل ناآگاهی یا بیدقتی نتیجهای معکوس داشته و حتی به وهن دین بینجامد. از این رو، لازم است همه رفتارها و نمادهای جدید بر اساس معیارهای مشخص مورد ارزیابی قرار گیرند. در مقالهای با عنوان «معیارهای مشروعیت آیینهای تکریم» که در سال ۱۳۹۹ در مجله افق تبلیغ منتشر شده است، ۱۰ معیار برای تشخیص مشروعیت این آیینها ارائه شده و علاقهمندان میتوانند برای مطالعه تفصیلی به آن مراجعه کنند.
البته به طور کلی میتوان گفت هر آنچه در آیینهای تکریم رخ میدهد، باید در راستای تحقق هدف اصلی این آیینها یعنی تعظیم و تکریم اهل بیت(ع) باشد و با شأن، جایگاه، اهداف و آموزههای ایشان هماهنگی داشته باشد. در طول تاریخ نیز جوامع مختلف شیوههای متفاوتی برای ابراز ارادت و عزاداری داشتهاند. برای نمونه، در برخی مناطق عزاداری با گلمالی در برخی دیگر با شیوههای خاص سینهزنی، زنجیرزنی، حمل کتیبهها، استفاده از اشعار، پرچمها، نمادها و دیگر آیینهای مرسوم انجام میشود. این تفاوتها مادامی که با اصول شرعی، عقلانی و عرف پذیرفتهشده جامعه تعارضی نداشته باشند، میتوانند در قالب تنوع فرهنگی آیینهای مذهبی قابل پذیرش باشند.
در مقابل، اگر رفتاری نه مستند دینی داشته باشد، نه بر پایه عقل و نه بر اساس مبانی علمی شکل گرفته باشد و صرفا بر اساس توهم، تخیل یا باورهای بیاساس رواج یافته باشد، در اینجا مرز میان واقعیت و خرافه آشکار میشود. خرافه رفتاری است که فاقد هرگونه پشتوانه معتبر دینی، عقلی و علمی باشد و تنها بر پایه تصورات نادرست شکل گرفته باشد. از سوی دیگر، صرف نوآوری به معنای بدعت یا ممنوعیت نیست. هر رفتار یا نماد جدیدی باید با معیارهای مشروعیت سنجیده شود. اگر نوآوری با عقل، دین، علم، عرف جامعه و هنجارهای پذیرفتهشده منافاتی نداشته باشد، آلوده به گناه و معصیت نباشد و منع صریحی از سوی شرع درباره آن وجود نداشته باشد، اصل استفاده از آن در آیینهای تکریم مانعی نخواهد داشت.
در نهایت، مهمترین معیار آن است که همه آیینهای تکریم بر اساس دستورات شرعی، آموزههای دینی و دیدگاههای مراجع معظم تقلید سامان یابند. هرچه این آیینها بیشتر بر پایه معرفت، عقلانیت و چارچوبهای معتبر دینی شکل بگیرند، هم از آسیبها و انحرافات مصون خواهند ماند و هم بهتر میتوانند رسالت اصلی خود یعنی تعظیم و تکریم اهل بیت(ع) را محقق کنند.
ایکنا ـ نقش مداحان، روحانیون و برگزارکنندگان مراسم را در اصلاح آسیبهای آیینهای مذهبی چگونه ارزیابی میکنید؟
بدون تردید در آیینهای تکریم اهل بیت(ع) عوامل انسانی نقش تعیینکنندهای در شکلگیری، هدایت، توسعه و استمرار این مراسم دارند. در میان این عوامل مداحان، روحانیون، برگزارکنندگان هیئتها و دستاندرکاران مراسم از مهمترین گروههای مرجع به شمار میروند و از این رو، نقش آنان در پیشگیری از آسیبها یا گسترش آنها بسیار اثرگذار است. روحانیون از طریق سخنرانی، تبیین معارف دینی و پاسخگویی به پرسشهای مخاطبان و مداحان نیز از طریق نوحهخوانی، مرثیهسرایی، ایجاد شور و انتقال پیامهای عاطفی نقش مهمی در شکلدهی به نگرش و رفتار مخاطبان دارند. همچنین، متولیان هیئتها و برگزارکنندگان مراسم نیز با تعیین اهداف، سیاستگذاری، برنامهریزی و نحوه اجرای آیینها در جهتدهی به این مراسم تأثیر مستقیم دارند.
از آنجا که این افراد به عنوان گروههای مرجع شناخته میشوند، آنچه در سخنرانیها، اشعار، نوحهها، سبک مداحی و دیگر برنامههای آیینهای مذهبی ارائه میشود، تنها یک اجرای آیینی نیست، بلکه نوعی آموزش و انتقال فرهنگ و ارزشها به مخاطبان، بهویژه نسل جوان، محسوب میشود. از اینرو، محتوای سخنان، تحلیلها، اشعار و شیوههای اجرا باید با دقت فراوان انتخاب شود تا با مبانی دینی و اهداف اهل بیت(ع) هماهنگ باشد. علاوه بر محتوا، نمادها و محصولات فرهنگی مورد استفاده در آیینها نیز نیازمند آسیبشناسی هستند. برای نمونه، استفاده از تمثالها و تصاویر منتسب به اهل بیت(ع)، عَلَمها، پرچمها، کتیبهها و دیگر نمادهای مذهبی باید از منظر دینی و فرهنگی مورد بررسی قرار گیرد.
درباره برخی از این موارد از جمله تمثالهای منسوب به اهل بیت(ع)، این پرسش مطرح است که آیا اساسا پشتوانه معتبر و قابل استنادی دارند یا خیر. هنگامی که برای یک شخصیت مقدس تصاویر متعدد و متفاوتی وجود دارد، همین امر نشان میدهد که این تصاویر مستند تاریخی و واقعی ندارند و چهبسا در برخی موارد، اغراض و اهدافی نیز در تولید و ترویج آنها دخیل بوده باشد. از این منظر، این موضوع نیز یکی از عرصههای مهم آسیبشناسی آیینهای مذهبی به شمار میرود.
همچنین، برخی از تعابیر، اشعار یا تحلیلهایی که گاه از سوی مداحان یا حتی سخنرانان در مراسم مذهبی مطرح میشود، نیازمند دقت و مراقبت بیشتری است؛ زیرا این افراد مرجع فکری و فرهنگی بخش قابل توجهی از جامعه بهویژه جوانان هستند و سخنان آنان در شکلگیری باورها و نگرشهای مخاطبان تأثیر مستقیم دارد. در مجموع، مداحان، روحانیون و برگزارکنندگان آیینهای مذهبی نقشی اساسی در ارتقای کیفیت این مراسم دارند. آنان میتوانند با تکیه بر معرفت دینی، محتوای صحیح، انتخاب نمادهای مناسب و رعایت چارچوبهای شرعی، زمینه اصلاح، پیشگیری و کاهش آسیبها را فراهم کنند؛ همانگونه که در صورت بیتوجهی به این اصول ممکن است ناخواسته در گسترش برخی آسیبها و انحرافات فرهنگی نیز مؤثر باشند.
ایکنا ـ چرا با وجود تذکرات علما و مراجع تقلید، برخی آسیبها همچنان در آیینهای مذهبی تکرار میشوند؟
به نظر میرسد یکی از مهمترین دلایل این مسئله آن است که گاهی صرفا به بیان ممنوعیتها و تذکرها اکتفا میشود، در حالی که تبیین ریشهها، دلایل و چرایی این توصیهها به اندازه کافی صورت نمیگیرد. اگر علما، فقها و مراجع معظم تقلید علاوه بر بیان احکام، فلسفه و حکمت این توصیهها را نیز بهصورت مستدل و اقناعکننده برای مخاطبان تبیین کنند، پذیرش آنها به مراتب بیشتر خواهد شد. واقعیت این است که اغلب افرادی که در آیینهای مذهبی حضور دارند، با نیت ارادت، تکریم و تعظیم اهل بیت(ع) وارد این عرصه میشوند و هیچگاه قصد توهین، وهن دین یا خدشهدار کردن ارزشهای دینی را ندارند، اما اگر برای آنان روشن شود که برخی رفتارها هرچند با نیت خیر انجام میشود، ممکن است در عمل نتیجهای معکوس داشته و به وهن دین یا آسیب به فرهنگ اهلبیت(ع) بینجامد، طبیعتا نسبت به اصلاح آن رفتارها آمادگی بیشتری خواهند داشت.
از سوی دیگر، متولیان هیئتها، مداحان و برگزارکنندگان مراسم نیز باید این مسئله را با حساسیت بیشتری دنبال کنند. یکی از عوامل مهم تداوم برخی آسیبها، عوامزدگی و غلبه نگاه صرفا احساسی و عاطفی بر آیینهای مذهبی است. گاهی برای پررنگتر کردن فضای عاطفی مراسم از برخی تعابیر، اشعار، روضهها یا شیوههای اجرایی استفاده میشود که ممکن است از نظر معرفتی و دینی استحکام لازم را نداشته باشند یا حتی زمینهساز برخی آسیبها شوند. همانگونه که پیشتر نیز اشاره شد، آیینهای تکریم اهل بیت(ع) باید بر دو پایه احساس و معرفت استوار باشند. احساس، دل انسان را متوجه اهل بیت(ع) میکند و او را تحت تأثیر قرار میدهد، اما برای استمرار این مسیر انسان به چراغی روشنتر یعنی معرفت و عقلانیت، نیاز دارد. برای مثال، آگاهی از مظلومیت حضرت امام حسین(ع) و تأثر از آن آغاز راه است؛ اما این احساس زمانی به نتیجه مطلوب میرسد که با شناخت اهداف، پیامها و سبک زندگی آن حضرت همراه شود و مسیر زندگی انسان را روشن کند.
عامل دیگری که امروز اهمیت ویژهای یافته، تغییر شرایط اجتماعی و گسترش رسانههاست. در گذشته، بسیاری از آیینها در محدوده یک روستا، شهر یا هیئت برگزار میشد و بازتاب آن محدود بود، اما امروز با توسعه رسانهها و فضای مجازی کوچکترین رفتار یا تصویر میتواند در سطح جهانی منتشر شود و میلیونها نفر آن را مشاهده کنند. در چنین شرایطی برخی رفتارهایی که شاید در گذشته تنها در یک محیط محدود دیده میشد، اکنون میتواند به نمادی از فرهنگ شیعه در نگاه افکار عمومی جهان تبدیل شود. برای نمونه، اگر رفتارهایی مانند قمهزنی یا برخی اعمال آسیبزا در رسانههای بینالمللی بازتاب گسترده پیدا کند، ممکن است تصویری خشن، غیر عقلانی و غیر منطقی از فرهنگ دینی و پیروان اهل بیت(ع) در ذهن مخاطبان جهان ایجاد شود؛ در حالی که این تصویر با حقیقت مکتب اهل بیت(ع) فاصله فراوان دارد. از همین رو، لازم است دستاندرکاران هیئتها، مداحان و برگزارکنندگان مراسم پیامدهای رسانهای و اجتماعی رفتارهای خود را نیز مورد توجه قرار دهند.
قرآن کریم نیز بر ضرورت پرهیز از رفتارها و حتی تعابیری که زمینه سوء استفاده دشمنان را فراهم میکند، تأکید دارد. برای نمونه، مسلمانان در صدر اسلام از واژه «راعنا» برای خطاب به پیامبر اکرم(ص) استفاده میکردند، اما هنگامی که منافقان این واژه را دستاویزی برای تمسخر و سوءاستفاده قرار دادند، آیه قرآن نازل شد و مؤمنان را از بهکار بردن آن نهی کرد و دستور داد از تعبیر دیگری استفاده کنند. این نمونه نشان میدهد که حتی اگر اصل یک رفتار یا واژه نیت نادرستی نداشته باشد، هنگامی که به ابزاری برای تحریف، سوء برداشت یا سوء استفاده دشمن تبدیل شود، لازم است در آن بازنگری صورت گیرد. بر همین اساس، هرچه تبیینهای علمی و معرفتی علما و مراجع روشنتر باشد و متولیان آیینهای مذهبی نیز نسبت به آثار و پیامدهای رفتارهای خود آگاهتر عمل کنند، زمینه اصلاح آسیبها و ارتقای کیفیت آیینهای تکریم اهل بیت(ع) بیش از پیش فراهم خواهد شد.
ایکنا ـ نقش رسانهها و فضای مجازی را در ترویج یا اصلاح آسیبهای آیینهای مذهبی چگونه ارزیابی میکنید؟
به اعتقاد بنده نقش رسانهها و فضای مجازی در این زمینه حتی از متولیان مستقیم آیینهای مذهبی نیز گستردهتر و اثرگذارتر است؛ زیرا این رسانهها هستند که آیینها را بازنمایی، تکثیر و به مخاطبان گسترده منتقل میکنند. از این رو، رسانهها میتوانند هم در اصلاح و پیشگیری از آسیبها نقشآفرین باشند و هم در صورت عملکرد نادرست به گسترش همان آسیبها دامن بزنند. یکی از مهمترین ویژگیهای رسانهها قدرت آنها در انتخاب، تقطیع و بازنشر بخشهایی از یک مراسم است. هنگامی که فردی در متن یک آیین حضور دارد، مجموعه اجزا، فضای مراسم، اهداف و زمینههای آن را به صورت یکپارچه مشاهده میکند و بر همان اساس به برداشت میرسد اما زمانی که تنها بخشی از یک سخنرانی، مداحی یا مراسم از بستر اصلی خود جدا شده و در فضای مجازی منتشر میشود، مخاطبی که در آن فضا حضور نداشته، تنها همان بخش محدود را مشاهده میکند و ممکن است برداشت نادرستی از کل مراسم داشته باشد. از همین رو، نحوه بازنمایی آیینهای مذهبی در رسانهها اهمیت بسیار زیادی دارد.
امروزه نیز شرایط رسانهای با گذشته تفاوت اساسی پیدا کرده است. دیگر رسانه تنها به نهادهای رسمی و سازمانی مانند صدا و سیما، محدود نیست. اکنون هر فردی که به یک تلفن همراه و فضای مجازی دسترسی دارد، خود به یک رسانه تبدیل شده است. هر شخص میتواند بخشی از یک مراسم را تصویربرداری، منتشر و در مدت کوتاهی آن را در سطح گسترده تکثیر کند. این ویژگی قدرت رسانهها را چندین برابر کرده و مسئولیت کاربران و تولیدکنندگان محتوا را نیز افزایش داده است. بر همین اساس، ارتقای سواد رسانهای برای همه مخاطبان، برگزارکنندگان آیینهای مذهبی، تولیدکنندگان محتوا و فعالان رسانهای یک ضرورت جدی است. همه کسانی که به نوعی در تولید، انتشار و بازنشر محتوای مرتبط با آیینهای مذهبی نقش دارند، باید نسبت به آثار و پیامدهای اقدامات خود آگاه باشند و بدانند که هر تصویر، فیلم یا روایت میتواند در شکلدهی به نگاه مخاطبان نسبت به فرهنگ اهل بیت(ع) تأثیرگذار باشد.
در عین حال، رسانهها ظرفیت بسیار بزرگی برای معرفی صحیح، ترویج و توسعه آیینهای اصیل و ارزشمند دارند. اگر این ظرفیت به درستی مدیریت شود، میتواند نقش مؤثری در ارتقای معرفت دینی، اصلاح آسیبها، پیشگیری از انحرافات و تقویت فرهنگ تکریم اهل بیت(ع) ایفا کند. در مقابل، اگر بدون دقت بخشی از یک آیین به شکلی نادرست یا خارج از بستر واقعی آن بازنمایی شود، ممکن است موجب سوءبرداشت، بدآموزی یا حتی وهن دین شود. از این رو، همه دستاندرکاران آیینهای مذهبی و فعالان رسانهای باید با حساسیت و دقت بیشتری عمل کنند تا آیینهایی که با نیت خالصانه و برای تعظیم و تکریم اهل بیت(ع) برگزار میشوند، نهتنها دچار آسیب نشوند، بلکه به بهترین شکل ممکن معرف فرهنگ اصیل دینی باشند و زمینه سوء استفاده یا ایجاد تصویری نادرست از این فرهنگ را فراهم نکنند. به همین دلیل، میتوان گفت رسانهها امروز نقشی بیبدیل و تعیینکننده در حفظ، اصلاح و ارتقای آیینهای تکریم اهل بیت(ع) بر عهده دارند.
ایکنا ـ به نظر شما مهمترین مسئولیت هیئتهای مذهبی در حفظ اصالت آیینها چیست؟
هیئتهای مذهبی و متولیان آنها مدیریت و هدایت آیینهای تکریم اهل بیت(ع) را بر عهده دارند و از این رو، مسئولیت بسیار مهمی در حفظ اصالت، کیفیت و سلامت این مراسم بر دوش آنان است. از فضاسازی محیط و انتخاب برنامهها گرفته تا دعوت از سخنرانان، مداحان و استفاده از نمادها و محصولات فرهنگی همگی در چارچوب تصمیمها و سیاستگذاریهای مدیران هیئتها شکل میگیرد. بهویژه در ماههای محرم و صفر که اوج ابراز ارادت به ساحت مقدس اهل بیت(ع) است و این آیینها نهتنها بخشی جداییناپذیر از فرهنگ مردم ایران، بلکه پدیدهای فراملی در میان مسلمانان به شمار میآیند، اهمیت این مسئولیت دوچندان میشود.
به نظر میرسد متولیان هیئتها باید ارتباط مستمر و مؤثری با علما، مراجع معظم تقلید و صاحبنظران حوزه فرهنگ و معارف دینی داشته باشند تا بتوانند پیش از آغاز مناسبتهای مذهبی، با بهرهگیری از خرد جمعی درباره محتوای برنامهها، شیوه اجرا و عناصر فرهنگی مورد استفاده، برنامهریزی دقیق و سنجیدهای انجام دهند. هرچه این برنامهریزی علمیتر و مبتنی بر مشورت باشد، احتمال بروز آسیبها و انحرافات نیز کاهش خواهد یافت. البته باید این واقعیت را نیز پذیرفت که فرهنگ پدیدهای پویا و در حال تحول است. اگر در حوزه آیینهای مذهبی تولید فرهنگی صحیح، خلاقانه و متناسب با نیازهای روز صورت نگیرد، دیگران با ایدهها، نوآوریها و الگوهای مورد نظر خود این خلأ را پر خواهند کرد.
از سوی دیگر، نسل جوان نیز به طور طبیعی به دنبال تنوع، نوآوری و شیوههای تازه در برگزاری مراسم است. بنابراین، یکی از مهمترین وظایف هیئتها آن است که میان نوآوری و تنوع فرهنگی از یک سو و پایبندی به چارچوبهای شرعی، دینی و فرهنگی از سوی دیگر تعادل برقرار کنند؛ به گونهای که آیینها هم جذاب و اثرگذار باشند و هم اصالت خود را حفظ کنند. در همین زمینه، تجربه برخی هیئتها نشان میدهد که میتوان بدون استفاده از برخی ابزارهای مرسوم مانند طبل یا حتی زنجیر مراسمی جذاب، پرشور و اثرگذار برگزار کرد. این تفاوتها بیش از هر چیز به نگاه، ایده و شیوه مدیریت متولیان هیئتها بازمیگردد. هیئتهایی که با مطالعه، برنامهریزی، حساسیت و آیندهنگری فعالیت میکنند، معمولاً در حفظ اصالت آیینها و پیشگیری از آسیبها موفقتر هستند.
در مقابل، اگر برگزاری مراسم بدون برنامهریزی صرفا بر پایه احساسات و بدون معیارهای روشن انجام شود و تصمیمها در روزهای پایانی و بدون هماهنگی اتخاذ شوند، با توجه به پیچیدگی و پویایی فرهنگ، احتمال بروز آسیبها و انحرافات افزایش خواهد یافت. از این رو، مهمترین مسئولیت هیئتهای مذهبی را میتوان در برنامهریزی دقیق، درایت، همفکری، بهرهگیری از نظر کارشناسان و مراقبت مستمر از اصالت آیینها دانست. حتی انتخاب سخنران، مداح، اشعار، کتیبهها، فضاسازی محیط، نمادها و ابزارهای مورد استفاده در مراسم همگی بازتاب نوع نگاه و اندیشه متولیان هیئت است. به همین دلیل، تفاوتی که امروز میان هیئتهای مذهبی در شیوه برگزاری و کیفیت برنامهها مشاهده میشود، تا حد زیادی ریشه در نگرش، مدیریت و میزان دقت دستاندرکاران آنها دارد.
انتهای پیام
این مطلب بدون برچسب می باشد.
- دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط تیم مدیریت در وب منتشر خواهد شد.
- پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
- پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.