رهبر شهید انقلاب اسلامی از جمله چهره‌هایی است که شخصیت او نه در یک بعد، بلکه در منظومه‌ای از ویژگی‌های فکری، اخلاقی و مدیریتی قابل تحلیل است، منظومه‌ای که طی دهه‌ها در بستر تحولات پرشتاب کشور شکل گرفته است.

یکی از برجسته‌ترین ابعاد شخصیتی ایشان، نگاه راهبردی و آینده‌نگر است. در تصمیم‌گیری‌های کلان، همواره تلاش شده است افق‌های بلندمدت بر ملاحظات کوتاه‌مدت غلبه داشته باشد. این رویکرد باعث شده بسیاری از تحلیل‌گران، او را در زمره رهبرانی بدانند که «زمان» را نه صرفاً به‌عنوان لحظه، بلکه به‌عنوان مسیر می‌فهمند.

در کنار این نگاه راهبردی، تسلط عمیق بر مبانی فکری و دینی نیز یکی از پایه‌های اصلی شخصیت ایشان است. این تسلط نه صرفاً در سطح نظری، بلکه در پیوند با واقعیت‌های اجتماعی و سیاسی بروز یافته و موجب شده تصمیم‌گیری‌ها بر پایه ترکیبی از اصول و واقعیت‌ها شکل گیرد.

از همین‌رو خبرنگار ایکنا به گفت‌و‌گو با حجت‌الاسلام والمسلمین محمدمهدی تسخیری، معاون بین‌الملل دانشگاه ادیان و مذاهب پرداخت که مشروح این گفت‌و‌گو را در ادامه می‌خوانیم:

ایکنا – چارچوب فکری رهبر شهید چگونه منظومه‌ای به‌هم‌پیوسته بود؟

به‌مناسبتِ این ضایعه عظیم، می‌توان اندیشه کلان رهبر شهید را در چهار محور به‌هم‌تنیده تبیین کرد که نخست عدالت‌محوری، دوم مشارکت مردمی و مردم‌سالاری دینی، سوم امّت‌گرایی و نگاه فراملی به آرمان انقلاب و چهارم تربیت معنوی و تعبّد به‌عنوان شرط بنیادین تحقق عدالت می‌شود.

راهبرد‌های کلان ایشان در رهبری امت، به‌روشنی در سیره و بیانات ماندگارشان متجلی است. از نگاه ایشان، رهبری صرفاً مدیریت سیاسی نیست؛ بلکه هدایت امتی است برای ساختن جامعه‌ای مؤمن، عادل، مقاوم و مشارکت‌جو. بر این اساس، می‌توان مهم‌ترین راهبرد‌های ایشان را در طول دوران حاکمیت خویش تا لحظه شهادت، چنین برشمرد. حفظ هویت دینی و انقلابی جامعه، تعمیق عدالت اجتماعی، توسعه مشارکت مردم در تصمیم‌سازی و پیشبرد امور، تقویت وحدت امّت اسلامی، فراتر از قومیت و مرزها، مقابله با نظم سلطه و استکبار و پرورش معنویت، اخلاق و روح تعبّد در مدیران و جوانان.

این مؤلفه‌ها در نگاه ایشان اجزای جدایی‌ناپذیر یک منظومه واحد بودند؛ نه اموری مستقل از یکدیگر.

ایکنا – پیوند راهبردی عدالت و مشارکت در اندیشه رهبر شهید چگونه بود؟

عدالت بدون مشارکت، پایدار نمی‌ماند و مشارکت بدون عدالت، اعتماد عمومی را فرسوده می‌سازد. در اندیشه امام شهید، این دو رکن چنان به‌هم گره خورده‌اند که هر یک پشتوانه دیگری به‌شمار می‌رود. نخست اگر عدالت، مشارکت را کنار زند، به بخشنامه‌ای اداری تبدیل می‌شود، نه به فرهنگی فراگیر، مردم خود را در تحقق آن ذی‌نفع و مسئول نمی‌دانند، با تغییر مدیران یا فشار‌های سیاسی، سست و متزلزل می‌شود و امکان نظارت عمومی و اصلاح اجتماعی کاهش می‌یابد.

اگر مشارکت بی‌عدالتی را به همراه آورد، مردم احساس تبعیض می‌کنند و سرمایه اجتماعی تحلیل می‌رود، اعتماد به نظام کاهش یافته و مشارکت، رنگ نمایشی به خود می‌گیرد و شکاف طبقاتی گسترش می‌یابد و انگیزه حضور مؤثر، کاسته می‌شود.

پس عدالت مردمی و مردم عدالت‌خواه، هدف این راهبرد پیوندی است؛ یعنی عدالت باید به فرهنگ عمومی بدل شود تا مردم خود حامل و ناظر آن باشند. این همان حقیقت قرآنی «لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ» است؛ که قسط باید از سوی مردم برپا شود، نه اینکه صرفاً از بالا تحمیل شود.

از منظر امام شهید، عدالت فقط به توزیع اقتصادی محدود نمی‌شود؛ بلکه شامل عدالت آموزشی، قضایی، فرصتی، مسئولیتی و حتی برخورداری از محیط سالم و امن اجتماعی است. در این معنا، عدالت یعنی تبعیض‌زدایی، فرصت برابر، مبارزه با رانت، حمایت از محرومان و اصلاح ساختار‌های ظالمانه.

ایشان توسعه‌ای را که از عدالت جدا شود، ناقص و حتی خطرناک می‌دانستند؛ چنانکه در روایت آمده است: «العدل اساس الملک».

ایکنا – درخصوص نقش بی‌بدیل تربیت معنوی در تحقق عدالت از منظر رهبر شهید توضیح دهید.

از منظر رهبر شهید جامعه‌ای که صرفاً قانون‌مدار باشد، لزوما جامعه‌ای عادل نیست؛ چراکه ممکن است قوانینی منظم داشته باشد، اما از روحیه‌ انصاف، پرهیز از ریا و حساسیت نسبت به حقوق دیگران تهی باشد. از این‌رو، عدالت فقط محصول سازوکار اداری نیست؛ بلکه محصول تربیت درونی انسان‌هاست.

انسانی که خدا را حاضر و ناظر بداند، به معاد باور داشته و درون خویش را با تقوا ساخته باشد، در مسئولیت، قضاوت، اقتصاد و روابط اجتماعی به عدل رفتار خواهد کرد. بر این اساس، تعبّد و معنویت، پشتوانه‌ اخلاقی عدالت به‌شمار می‌روند. توصیه‌های مکرّر ایشان در بیانیه‌های حجِّ ابراهیمی، احیای شب‌های قدر، ارزش‌گذاری به اعتکاف، تأکید پیوسته بر دعا و تزکیه‌ نفس جوانان، همگی نه عبادتی فردی، بلکه راهبردی برای تربیت اجتماعی است؛ چراکه عدالت باید به دست مردمی متعهد و در جامعه‌ای مؤمن و مسئول، محقّق شود.

اگر جامعه‌ای خداخواه نباشد، روح تعبّد در آن نماند، مسئولانش تقوا نداشته باشند و مردمش عدالت‌خواه تربیت نشوند، در بحران‌ها به‌جای مراعات یکدیگر به احتکار و بی‌انصافی روی می‌آورند و عدالت، تنها به شعار و ادعایی بی‌پشتوانه بدل می‌شود.

ایکنا – آیا در دیدگاه رهبر شهید مفهوم امّت اسلامی؛ فراتر از یک اصطلاح تاریخی است؟

در اندیشه‌ سیاسی امام شهید، مفهوم «امت اسلامی» صرفا یک اصطلاح فقهی یا تاریخی نیست، بلکه پارادایمی برای حکمرانی جهانی و ضرورتی برای عبور از بحران‌های معاصر به‌شمار می‌رود. در این چارچوب، امّت اسلامی نه یک تشکّل محدود مذهبی، بلکه جبهه‌ای فراگیر در برابر تک‌قطبی‌گری و نظام سلطه تعریف می‌شود.

راهبرد ایشان برای تحقق این آرمان فراملی، در سه لایه‌ بنیادین قابل تبیین است.

نخست گذار از ملت‌محوری به امت‌محوری؛ مرزهای ملی در دنیای امروز، اگر در تقابل با هویت اسلامی معنا شوند، به ابزاری برای تفرقه و نفوذ استکبار بدل می‌شوند. ایشان با تکیه بر آیه‌ شریفه‌ «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ»، پیوند اخوّت را فراتر از جغرافیا و در گستره‌ ایمان جستجو می‌کردند و بر این باور بودند که امّت اسلامی باید با تکیه بر وجدان جمعی، هویتی منحصربه‌فرد در برابر فرهنگ سلطه داشته باشد.

دوم استقلال ساختاری و خودکفایی است؛ امتی که از قدرت اقتصادی و علمی بی‌بهره باشد، تنها یک امّتِ مذهبی تئوریک خواهد بود، نه یک امّت سیاسی و اثرگذار.

راهبرد امام شهید، گذار از وابستگی به نظم موجود و ایجاد نظمی جایگزین، از طریق اقتصاد مقاومتی و پیشرفت‌های فناورانه بود؛ تا امّت بتواند از موضع قدرت با جهان گفتگو کند، نه از موضع نیاز و تبعیت. روح تمدن‌نوین اسلامی در «بیانیه‌ گام دوم» به‌خوبی گویای این حقیقت است.

سوم تشکیل جبهه‌ مقاومت و پیوند تقوا و اقدام فعال است؛ باور راسخ رهبر شهید بر آن بود که امّت اسلامی نباید در سکوت و انزوا بسر برد؛ بلکه باید با ایجاد شبکه‌ای از همکاری میان گروه‌های مظلوم در سراسر جهان از فلسطین، لبنان و یمن تا عراق، ایران، پاکستان و دیگر نقاط، یک قدرت بازدارنده ایجاد کند. این همان ندای قرآنی «وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَىٰ وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ» است.

حمایت کم‌نظیر ایشان از علم، فناوری، نوآوری، شرکت‌های دانش‌بنیان و دانشمندان جوان، نشان می‌دهد که مقاومت در نگاهشان صرفاً یک اقدام نظامی نیست، بلکه فرهنگی زیستی شامل مقاومت فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و علمی است. هدف نهایی، ایجاد سد دفاعی در برابر جریان استکبار است؛ سدی که مرزهایش نه جغرافیا، بلکه مرزهای «حق و باطل» است.

ایکنا – تحقق امت اسلامی از منظر امام شهید مستلزم چه مولفه‌هایی است؟

در یک نگاه کلان، تحقق امت اسلامی از منظر امام شهید، مستلزم معادله‌ای سه‌وجهی است. وحدت فکری و عقیدتی با رعایتِ اصول شهروندی و خودکفایی ساختاری و کنشگری مؤثر در جبهه‌ مقاومت.

ایشان معتقد بودند اگر امت اسلامی بتواند از پیله‌ ملی‌گرایی محدود و وابستگی به نظام سلطه خارج شود، نقش پیشران تاریخ را ایفا خواهد کرد و به‌جای پیروی از قوانین تحمیل‌شده از سوی قدرت‌های بزرگ، خود به تدوین قوانینی عادلانه برای جهان معاصر خواهد پرداخت. این، همان آرمانی است که در آن، امّت اسلامی نه عنصری مزاحم، بلکه نجات‌دهنده و اصلاح‌گر در عرصه‌ سیاست بین‌الملل ظهور می‌کند تا زمینه‌ساز تدریجی طلوع عصر ظهور باشد.

انتهای پیام