رهبر شهید انقلاب طی سال‌های متمادی، بر ضرورت انس عمومی با قرآن، توسعه حفظ و قرائت قرآن کریم، تعمیق تدبر، فهم معارف قرآن و تبدیل آموزه‌های این کتاب آسمانی به گفتمان عمومی جامعه تأکید کردند؛ همه این مطالبات، حلقه‌هایی از یک زنجیره واحد است؛ زنجیره‌ای که مقصد نهایی آن، «زندگی با قرآن» و جاری شدن معارف وحی در متن حیات فردی و اجتماعی مردم است.

برای واکاوی ابعاد مختلف این نگاه، گفت‌وگویی با عبدالمجید طالب‌تاش؛ پژوهشگر قرآن و عضو هیئت علمی گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه آزاد کرج صورت گرفته که در ادامه آمده است.

ایکنا ـ نگاه قرآنی رهبر شهید آیت‌الله‌العظمی امام خامنه‌ای(ره) چه ویژگی‌ها و شاخصه‌هایی داشت؟

به باور من، نگاه امام شهید به قرآن، نگاهی ممتاز و کم‌نظیر بود؛ زیرا ایشان به قرآن، نگاهی راهبردی داشتند. مقصود از این نگاه آن است که قرآن را صرفاً ابزاری برای پیشرفت فرد یا جامعه نمی‌دانستند، بلکه آن را رکن اصلی و محور سبک زندگی اسلامی تلقی می‌کردند؛ حقیقتی که آثار و برکات آن بسیار فراتر از پیشرفت مادی و دنیوی است، هرچند پیشرفت و تعالی نیز یکی از ثمرات آن به شمار می‌آید.

ایشان معتقد بودند قرآن باید به متن زندگی مؤمنان، به‌ویژه عرصه حکمرانی دینی، وارد شود و به‌عنوان شاخصی بنیادین، معیار سنجش همه رفتارها، گفتار‌ها و برنامه‌های فردی و اجتماعی قرار گیرد؛ تا آنجا که سبک زندگی انسان مؤمن و جامعه ایمانی، مستقیماً از آموزه‌های قرآن الهام بگیرد.

ایکنا ـ بر اساس این نگاه، مؤمنان باید چه نوع ارتباطی با قرآن داشته باشند؟

از نگاه ایشان، هر مؤمن باید از لحظه بیدار شدن تا هنگام خواب، همواره همنشین و مأنوس با قرآن باشد. این انس می‌تواند مستقیم باشد؛ یعنی انسان در حال تلاوت، تدبر یا مطالعه تفسیر قرآن باشد و یا به‌صورت غیرمستقیم، با عمل به دستورات قرآن، زندگی خود را بر مدار این کتاب الهی تنظیم کند.

بر همین اساس، کارمند مؤمنی که در محیط اداری با درستکاری، امانت‌داری، تلاش خستگی‌ناپذیر و تقویت نظام دینی وظیفه خود را انجام می‌دهد، در حقیقت به قرآن عمل می‌کند. پدری که در محیط خانواده با گفت‌و‌گو، تربیت صحیح فرزندان و ایجاد فضایی سرشار از نشاط و آرامش، مسئولیت خود را ایفا می‌کند، در مسیر عمل به قرآن گام برمی‌دارد. مدیری که تقوا را معیار رفتار سازمانی خود قرار می‌دهد و مدیریتی شایسته ارائه می‌کند، و کارمندی که خداترسی در رفتار اداری او آشکار است، همگی در حال تحقق آموزه‌های قرآن در زندگی هستند.

در مجموع، ایشان علاقه‌مند بودند زندگی مؤمنان رنگ و بوی قرآن بگیرد؛ به گونه‌ای که هرگاه به جوانان، مدیران یا مجموعه‌های اداری جمهوری اسلامی نگاه می‌کنید، آموزه‌ها و ارزش‌های قرآنی در ذهن شما تداعی شود.

ایکنا ـ از نگاه شما، راهکار امام شهید برای گسترش فرهنگ قرآن چه بود؟

یکی از آرزو‌های بزرگ ایشان انس همگانی با قرآن بود. دوست داشتند قرائت و حفظ قرآن به یک فرهنگ عمومی تبدیل شود؛ به گونه‌ای که اگر از کوچه‌های یک روستا یا شهر عبور می‌کنید، نوای دلنشین تلاوت قرآن از خانه‌ها به گوش برسد.

این الگو را از سیره رسول خدا(ص) در مدینه الهام گرفته بودند؛ زیرا پیامبر اکرم(ص) اصحاب خود را چنان تربیت کرده و به تلاوت قرآن مشتاق ساخته بودند که صدای قرائت قرآن در کوچه‌های مدینه طنین‌انداز بود. هرگاه آیاتی نازل می‌شد، پیامبر(ص) آنها را برای اصحاب تلاوت می‌کردند؛ گروهی آن را تکرار می‌کردند، گروهی به حافظه می‌سپردند و گروهی نیز آن را می‌نوشتند.

امام شهید آرزو داشتند چنین فضایی در جمهوری اسلامی نیز شکل بگیرد. از همین رو، این دغدغه را در قالب مطالبه تربیت 10 میلیون حافظ قرآن، گسترش انس عمومی با قرآن و فراگیر شدن تلاوت، تا آنجا که فضای کوچه‌ها و خیابان‌ها با آوای قرآن معطر شود، بار‌ها مطرح کردند.

ایکنا ـ به نظر شما قرآن چه جایگاهی در زندگی امام شهید داشت؟

به اعتقاد من، ایشان با قرآن زندگی می‌کردند. کافی است شخصیت ایشان را در کنار آموزه‌های قرآن قرار دهید؛ خواهید دید که سلوک ایشان، تجسم عینی سلوک قرآنی بود و حقیقتاً شخصیتی سراسر قرآنی داشتند.

یکی از روشن‌ترین نشانه‌های این منش قرآنی، نحوه برخورد ایشان با مردم، مؤمنان، خانواده و اطرافیان بود. ایشان در مواجهه با دیگران، انسانی نرم‌خو، خوش‌برخورد و مهربان بودند. کافی است به نگاه‌های سرشار از محبت و لبخند‌های صمیمانه ایشان هنگام دیدار با جوانان مؤمن بنگرید تا جلوه‌ای از این اخلاق قرآنی را مشاهده کنید.

همچنین شیوه گفت‌وگوی ایشان با دانشجویان، کارگران، معلمان، شاعران، دانشگاهیان، تولیدکنندگان و دیگر اقشار جامعه، یا حتی نگاه پرمهرشان به فرزندان شهدا، همگی جلوه‌هایی از همان اخلاقی بود که قرآن انسان مؤمن را به آن فرا می‌خواند؛ اخلاقی که در رفتار و منش ایشان به‌روشنی تجلی یافته بود.

همه این رفتارها، جلوه‌هایی از اخلاق قرآنی ایشان بود. البته همین شخصیت مهربان، در برابر ظالمان عالم، به‌ویژه دو نماد ظلم جهانی یعنی آمریکا و رژیم صهیونیستی، کاملاً متفاوت ظاهر می‌شدند. ایشان نسبت به رفتار‌های ظالمانه آنان با صراحت، نفرت و انزجار خود را ابراز می‌کردند و در مواضعشان هیچ نشانی از مدارا یا عطوفت نسبت به این کانون‌های ظلم و فساد دیده نمی‌شد؛ همان رویکردی که قرآن درباره شخصیت رسول خدا(ص) و مؤمنان همراه ایشان ترسیم کرده است.

سیاست ایشان نیز دقیقاً بر مبنای همین نگاه قرآنی شکل گرفته بود. در عرصه حکمرانی، همه اهتمامشان بر ارائه الگویی از حکمرانی قرآنی استوار بود. آنچه امروز از ایشان با عنوان «گام دوم انقلاب» می‌شناسیم، در حقیقت طرحی مبتنی بر سیاست‌ها و معارف قرآن است. همچنین دیدگاه‌های ایشان درباره اقتصاد مقاومتی، حمایت از تولید داخلی، تکیه بر توان داخلی، تولید علم، میدان دادن به جوانان، جهاد تبیین، تقویت اعتماد به نفس، دشمن‌شناسی، پرهیز از برقراری روابط صمیمانه با دشمنان و دیگر موضوعات، همگی ریشه در آموزه‌ها و معارف قرآن داشت.

حتی در حوزه تلاوت قرآن نیز بر هویت و تولید داخلی تأکید ویژه‌ای داشتند. بار‌ها در دیدار‌های خود با قاریان، آنان را از تقلید در شیوه‌های تلاوت و فنون قرائت برحذر می‌داشتند و اصرار داشتند که قاریان ایرانی با تکیه بر توانایی‌های خود، سبک‌های تازه‌ای در تلاوت قرآن ابداع کنند. از همین منظر، نسبت به نوع پوشش قاریان نیز حساس بودند و توصیه می‌کردند به جای استفاده از پوشش عربی، با لباس ایرانی در محافل قرآنی حضور یابند و به تلاوت بپردازند.

ایکنا ـ چه توصیه‌هایی از ایشان به یاد دارید که بیانگر اهتمام ویژه‌شان به قرآن باشد؟

می‌دانید که ایشان در ماه مبارک رمضان، هر روز با یکی از گروه‌های اثرگذار جامعه دیدار داشتند؛ اما از سال‌ها پیش از رهبری و در تمام دوران رهبری، نخستین روز ماه مبارک رمضان را به دیدار با فعالان حوزه قرائت، آموزش و پژوهش قرآن اختصاص می‌دادند. بنده نیز در بیشتر این جلسات حضور داشتم.

تا آنجا که به خاطر دارم، هیچ‌گاه ندیدم این جلسات کمتر از سه ساعت به طول انجامد. نکته قابل توجه این بود که اولاً ایشان از آغاز تا پایان جلسه با دقت کامل حضور داشتند. ثانیاً با اشتیاق فراوان، همه برنامه‌ها را دنبال می‌کردند و در طول جلسه، نکات مختلفی را یادداشت می‌کردند. ثالثاً پس از هر تلاوت یا برنامه، معمولاً نکات تخصصی و فنی ارزشمندی را به قاریان یادآور می‌شدند که نشان‌دهنده تسلط عمیق ایشان بر مباحث قرائت و تلاوت قرآن بود.

تقریباً هر سال، در میان توصیه‌های ایشان، یک یا چند نکته تازه، راهبردی و در عین حال کاملاً کاربردی وجود داشت که می‌توانست مسیر فعالیت قاریان و فعالان قرآنی را روشن‌تر کند.

یکی از مهم‌ترین دیدگاه‌هایی که بار‌ها در این جلسات بر آن تأکید می‌کردند و متأسفانه همچنان مغفول مانده، مسئله «تولید علم بر پایه مرجعیت علمی قرآن» بود. ایشان تصریح می‌کردند که مخالفتی با علوم غربی ندارند و هرگز نمی‌گویند این علوم کنار گذاشته شود؛ اما بر این نکته تأکید داشتند که همه علوم، دارای مبانی و جهت‌گیری هستند و ما می‌توانیم و باید، به‌ویژه در علوم انسانی، این مبانی و جهت‌گیری‌ها را بر اساس آموزه‌های قرآن سامان دهیم.

متأسفانه جامعه دانشگاهی ما هنوز از این نگاه دقیق و عالمانه ایشان فاصله دارد و تاکنون نتوانسته‌ایم علوم را بر پایه مبانی و جهت‌گیری‌های قرآنی بازتولید کنیم. از سوی دیگر، برخی روشنفکران با طرح این گزاره که «علوم را نمی‌توان اسلامی کرد»، عملاً مسیر تحقق این ایده راهبردی و حرکت به سوی تمدن نوین اسلامی را با مانع مواجه کرده‌اند.

در حالی که این پرسش جدی مطرح است که چگونه می‌توان جامعه‌شناسی، روان‌شناسی یا اقتصاد را در دانشگاه‌های یک جامعه اسلامی تدریس کرد، اما نسبت به مبانی قرآنی این علوم بی‌تفاوت بود و همان الگو‌هایی را که از دانشگاه‌های غربی گرفته شده، بدون بازنگری و بومی‌سازی ارائه کرد و در عین حال مدعی شد که علم در همه جای دنیا یکسان است؟

به اعتقاد من، یکی از مهم‌ترین دیدگاه‌های مغفول‌مانده امام شهید، همین باور بود که دانشگاه‌های ما باید اصول و مبانی علوم را از قرآن استخراج کنند و حوزه‌های علمیه نیز در این مسیر نقش‌آفرین باشند. با این حال، دانشگاهیان و تا حدودی حوزه‌های علمیه و همچنین متولیان رشته‌های علوم قرآن و علوم دینی، یا این طرح را به‌درستی درک نکردند و یا آن‌گونه که شایسته بود به آن اهتمام نورزیدند.

از این‌رو، می‌توان گفت تاکنون برای تحقق این طرح حیات‌بخش، اقدام درخور و مؤثری صورت نگرفته است؛ هرچند خوشبختانه در سال‌های اخیر، برخی اقدامات پراکنده و ارزشمند در این زمینه آغاز شده است. البته خوشبختانه در برخی مراکز علمی، مانند جامعه‌المصطفی العالمیه و دانشگاه امام صادق(ع)، گام‌هایی در این مسیر برداشته شده است؛ اما همچنان تا تحقق آرمان بلند امام شهید برای دستیابی به تمدن نوین اسلامی، فاصله قابل توجهی داریم.

ایکنا ـ مهم‌ترین ویژگی امام شهید که بیش از همه با آموزه‌های قرآن پیوند داشت، از نگاه شما چیست؟

به اعتقاد من، ایمان راسخ و باور خلل‌ناپذیر ایشان به موفقیت جمهوری اسلامی، همراه با تأکید بر دو اصل اساسیِ صبر و پایداری در مسیر تحقق آرمان‌های انقلاب و مبارزه با شیاطین جن و انس، که لازمه آن دشمن‌شناسی بود، از برجسته‌ترین ویژگی‌های قرآنی آن امام شهید به شمار می‌رفت.

ایشان در تمام دوران زندگی خود، حتی برای لحظه‌ای، نسبت به مسیری که جمهوری اسلامی برگزیده بود و نیز مبارزه با استکبار برای دستیابی به اهداف نظام، دچار تردید یا تزلزل نشدند. این همان حقیقتی است که قرآن از آن با عنوان «ایمان راسخ» یاد می‌کند.

پیش از این، نمونه چنین ایمانی را در شخصیت امام خمینی(ره) مشاهده کرده بودیم و به لطف الهی، امروز نیز همین اطمینان و یقین به پیروزی و موفقیت را در شخصیت رهبر کنونی جامعه، حضرت آیت‌الله سیدمجتبی خامنه‌ای، می‌توان مشاهده کرد.

ایکنا ـ اگر بخواهید تنها یک پیام به فعالان قرآنی کشور بدهید، آن پیام چیست؟

به آنان عرض می‌کنم دانش قرآنی خود را بیش از پیش افزایش دهند تا ابتدا خود، زیبایی‌های ظاهری و معنوی قرآن و آموزه‌های زنده، روزآمد و حیات‌بخش آن را با همه وجود درک کنند و سپس برای انتقال این معارف و مؤلفه‌ها به جامعه اسلامی تلاش کنند.

ایکنا ـ برای اصحاب علوم قرآنی در دوره پس از شهادت امام شهید چه توصیه‌ای دارید؟

با توجه به شرایط جدید جامعه و جنگ نظامی و شناختی پیچیده‌ای که امروز با آمریکا و رژیم صهیونیستی با آن مواجه هستیم، جامعه ما بیش از هر زمان دیگری به آشنایی عمیق‌تر با آموزه‌های قرآن نیاز دارد.

این شرایط حساس و سرنوشت‌ساز، که بخشی از آن مرهون خون پاک امام شهید ماست، اقتضا می‌کند نگاه تازه‌ای به توانمندی و استقامت نظام جمهوری اسلامی و نیز روند افول قدرت آمریکا و رژیم صهیونیستی داشته باشیم؛ نگاهی که ریشه در اندیشه‌های بلند آن امام شهید دارد.

به نظر من، مأموریت فعالان قرآنی در این مقطع آن است که پیش از هر چیز، خود با نگاهی نو به آیات قرآن، به‌ویژه آیات مربوط به جهاد فی‌سبیل‌الله، بنگرند و درباره ضرورت فراهم آوردن مقدمات نصرت الهی از منظر قرآن، پژوهش و تولید علمی انجام دهند. مهم‌ترین این مقدمات نیز تقویت روحیه کار، تلاش، جهاد، مقاومت و شهادت‌طلبی در جامعه است.

پس از آن، این فهم نو از آیات و گزاره‌های قرآنی را به جامعه منتقل کنند تا بر اطمینان امت اسلامی نسبت به پیروزی بر استکبار افزوده شود و در کنار آن، با ترویج این نگاه، در تقویت تاب‌آوری، تقوا و پارسایی اجتماعی جامعه اسلامی نیز نقش‌آفرین باشند.

پس از جنگ دوازده‌روزه و نیز جنگ رمضان، هرگاه به آیات مربوط به غزوات بدر، خیبر، حنین، خندق، فتح مکه و دیگر نبرد‌های رسول خدا (ص) مراجعه می‌کنیم و آیات جهاد و شهادت را می‌خوانیم، احساس می‌کنیم این آیات ـ که شمار آنها به بیش از 500 آیه می‌رسد ـ گویی همین چند ماه پیش نازل شده‌اند.

این نکته، مسئله‌ای بسیار مهم و قابل تأمل است که متولیان امور قرآنی باید ابتدا خود به درک عمیق آن برسند و سپس این نگاه را در سطح جامعه تبیین و ترویج کنند.

انتهای پیام