آیین‌های جمعی صرفاً یک فعل فیزیکی نیستند، بلکه مکانیسم‌هایی هستند که یک جامعه را حول یک محور مشترک بازتعریف و متبلور می‌کنند. حضور میلیونی مردم در تشییع پیکر «قائد شهید»، یکی از آن لحظات نادری است که در اصطلاح امیل دورکیم، «جوشش جمعی» رخ می‌دهد؛ لحظه‌ای که در آن، تک‌تک افراد از حصار فردیت خود خارج شده و با پیوستن به جریانی سیال و پرشور، به یک ما مقتدر و واحد تبدیل می‌شوند.

احیای سرمایه اجتماعی در آیینه وداع

یکی از مهم‌ترین کارکردهای تشییع‌های بزرگ در ایران، بازتولید سرمایه اجتماعی است. وقتی مردم با هر سلیقه و گرایشی در خیابان‌ها حاضر می‌شوند تا با رهبر شهیدشان وداع کنند، درواقع دارند اعتماد نهادینه و همبستگی ارگانیک خود را به نمایش می‌گذارند. این حضور، پاسخی است به هجمه‌هایی که سعی دارند جامعه را قطبی و گسسته نشان دهند. تشییع مردمی، نشان داد که علی‌رغم تنوع سلایق، یک هسته مرکزی از ارزش‌های مشترک در ذهنیت ایرانیان وجود دارد که حول مفهوم شهادت و قائد تجلی می‌یابد.

جامعه‌شناسی سیاسی به ما می‌آموزد که سیاست بدون پشتوانه اخلاقی و قدسی، امری خشک و ناپایدار است. در نگاه مردم ایران، رهبر شهید تنها یک کارگزار سیاسی نبود؛ ایشان پیونددهنده‌ امر سیاسی با امر قدسی بود. تکریم این شخصیت در قالب یک آیین باشکوه، درواقع تکریم آن نظامی از ارزش‌هاست که ایشان نمایندگی می‌کردند. مردم با حضور خود، آن منظومه فکری را که قائد شهید برایش زیست و به پایش جان دادند، در حافظه جمعی جامعه حک می‌کنند. این یک مناسک گذر است؛ گذری از فیزیک یک حضور به متافیزیک یک آرمان.

نقش عاملیت مردمی و کنش خودجوش

یکی از ویژگی‌های متمایز این تشییع، نقش پررنگ عاملیت مردمی است. برخلاف برخی تحلیل‌های تقلیل‌گرایانه که حضور مردم را صرفاً معلول مدیریت دولتی می‌دانند، مشاهده میدانی از این آیین نشان می‌دهد که این خلق و خوی ایرانی است که در لحظات بحرانی، با تکیه بر خودجوشی و شبکه‌های غیررسمی (هیئت‌ها، مساجد و گروه‌های محلی)، به میدان می‌آید. این حضور، پیامی روشن به ناظران بیرونی است: «مردم این سرزمین، صاحب اصلی گفتمان حاکم بر کشورشان هستند و نسبت به آن تعلق خاطر بنیادین دارند.»

در اندیشه فردا؛ تداوم یا گسست؟

یک پرسش این است که چگونه می‌توان این انرژی متراکم جمعی را به یک سرمایه توسعه‌بخش تبدیل کرد؟ آیین تشییع، نقطه پایان نیست؛ بلکه نقطه عزیمت است. جامعه‌ای که در سوگ بزرگان خود، چنین وحدتی را به نمایش می‌گذارد، پتانسیل عظیمی برای گذار از دشواری‌ها دارد. اگر این همبستگی در قالب مشارکت‌های اجتماعی پایدار و نظارت فعال مردمی نهادینه شود، شهادت این قائد، بیش از دوران حیاتش، به پیشران تحرک ملی و تمدن‌سازی تبدیل خواهد شد.

تشییع باشکوه رهبر شهید، نمایش قدرت نرم یک ملت است. جامعه‌ای که برای بزرگان خود این‌گونه می‌گرید و در تجلیل آنان این‌چنین حماسه می‌آفریند، جامعه‌ای زنده است. این حضور، فراتر از یک سوگواری، تجدید بیعتی است با میراث فکری قائد شهید؛ میراثی که بر پایه‌های عدالت، عقلانیت و کرامت انسانی بنا شده و مردم، با حضورشان، آن را به‌عنوان هویت امروز و فردای ایران تأیید کردند.

انتهای پیام