«زبان»، بی‌گمان عظیم‌ترین و ژرف‌ترین بستر انتقال «فرهنگ» و «تمدن» هر جامعه‌ای است؛ همان مُعجزی است که میوه‌های اندیشه را از درختان ناپیدای ذهن به صحنه وجود می‌آورد و تاریکی‌های ناخودآگاه جمعی را به روشناییِ کلمات مبدل می‌سازد. این میراث ناملموس، نه تنها پلی برای ارتباط روزمره، که ظرفی زرین برای ذخیره و انتقال تجربه‌های تاریخی، باورهای دینی، آیین‌ها و هنرهای یک ملت است.

امروز نیز با وجود گردش روزگار و دگرگونی‌های بسیار، این زبان دیرینه‌پا، در گستره «ایران فرهنگی» – از کرانه‌های رودِ سِند تا دامنه‌های قفقاز و از فرات تا جیحون – همچنان گویش‌ورانی مشتاق دارد و طنین دلنشین آن در خانه‌های عاشقان شعر و ادب، پیوسته نوای جان‌افزایی می‌سراید.

اما در میان این همه ستایش از زبان، چه شورانگیزتر و چه ارزشمندتر، آنکه «امام و آقای شهید» انقلاب اسلامی، حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی خامنه‌ای، با نگاه عمیق و دلسوزانه خویش، «زبان فارسی» را آینه تمام‌نمای هویت ایرانی-اسلامی و رشته اتصال دین و فرهنگ این مرز و بوم دانستند. ایشان، که خود در وادی شعر، تخلص «امین» را برگزیدند، چنانکه بساطتِ عبارت و عمقِ معنا در سروده‌هایشان هویداست، در حقیقت «امین زبان و ادب فارسی» بودند؛ امانتداری که گنجینه‌های کهن این زبان را پاس می‌داشت و هر آینه و دمادم، آیندگان را به حراست از این ودیعه الهی فرا خواند.

رهبر فرزانه، حکیم و شهید ایران‌ زمین؛ بارها و بارها بر این نکته انگشت نهادند که «پاسداشت زبان فارسی» نه یک امر فرعی و حاشیه‌ای، بلکه فریضه‌ای دینی، انقلابی و ملی است؛ چراکه این زبان، راوی حماسه‌های ملی، مفسر معارف آسمانی و ناقل تجربه‌های زیسته صدها نسل از ایرانیان بوده است. پژوهشگران و ادیبان، ایشان را «امین زبان و ادب فارسی» لقب داده‌اند و این عنوان، گویای آن است که تمامی دغدغه‌های ایشان در این عرصه، از سرِ دلسوزی و تعهدی عارفانه به این گنجینه جاودانه بود.

اینک در روزگار بدرقه و وداع، که ملت سوگوار ایران، با دیده‌ای اشکبار و دلی پُردرد، پیکر مطهر «آقای شهید» خود را بدرقه می‌کنند، سخن از زبان فارسی و تأکیدات ایشان، معنایی دگر می‌یابد؛ گویی که در این وداع جان‌سوز، خودِ زبان فارسی نیز ماتمی دیگر را سوگوار است.

از همین روی و برای تأمل بیشتر و تبیینی عمیق‌تر بر منظر و جایگاهِ «زبان فارسی در منظومه فکری رهبر شهید ایران»، محمدجعفر محمدزاده؛ مدرس دانشگاه و رئیس پیشین شورای پاسداشت زبان و ادبیات فارسی رسانه ملی، سلسله یادداشت‌هایی را به نقش و جایگاه «رهبر شهید» ایران و توجه ویژه ایشان به زبان فارسی اختصاص داده است. این یادداشت‌ها که در خبرگزاری ایکنا منتشر می‌شود، کوششی است برای بازخوانی اندیشه‌های زبانی آن بزرگمرد تاریخ و ترسیم راهی که ایشان برای آیندگان در این عرصه ترسیم کردند. یادداشت‌هایی که شاید بتوانند قطره‌ای از دریای بیکران نگاهِ «امینِ زبان و ادب فارسی» را به ما بنمایانند.

محمدجعفر محمدزاده، مدرس دانشگاه و رئیس پیشین شورای پاسداشت زبان فارسی رسانه ملی در بخش نخست این یادداشت‌ها، «زبان» را یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های فرهنگ ملی دانست و درباره جایگاه آن سخن گفت. حال در بخش دوم به تأکید «امام شهید» ایران بر «ایرانیت» و «اسلامیت» زبان فارسی در هویت‌بخشی به ایران و ایرانیان سخن می‌گوید. در ادامه بخش دوم را از خاطر می‌گذرانیم.

یکی از ویژگی‌های برجسته در منظومه فکری و فرهنگی امام و «آقای شهید» ما؛ حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی خامنه‌ای، نفی تقابل میان «ایرانیت» و «اسلامیت» است. بر پایه این دیدگاه، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای معتقدند که «زبان فارسی»، مؤلفه‌ای است که می‌تواند پیوند میان ایران و اسلام را به‌خوبی نشان دهد و نقطه تجسم عینی این پیوند باشد.

می‌دانیم که «زبان فارسی» نخستین زبانی است که «قرآن کریم» به آن ترجمه شده است و نخستین تفسیرهای قرآن در سده‌های نخستین هجری نیز به قلم فارسی‌گویان نگاشته شده است.

از سوی دیگر، هر اندازه اسلام از غرب آسیا به سوی شرق گسترش یافته، این گسترش، مرهون تلاش ایرانیان و زبان فارسی بوده است. به همین دلیل، زبان فارسی را «زبان دوم جهان اسلام» نامیده‌اند و اطلاق این عنوان، بیش از هر چیز، به سبب تولید انبوه محتوای دینی و اسلامی به زبان فارسی و نیز جایگاه این زبان در گستره وسیعی از شمال چین تا قلب اروپا است؛ گستره‌ای که دین اسلام، در بخش قابل توجهی از آن، به‌واسطه زبان فارسی گسترش یافته است.

در این نگاه، «زبان فارسی» ظرفی است که دو مؤلفه «دین» و «ملیت» را در خود جمع کرده و آن‌ها را به وحدتی تاریخی رسانده است. «ادبیات فارسی» به‌عنوان تجلی این پیوند، هم حامل معارف دینی است و هم تجربه زیسته ملی ایرانیان را بازتاب می‌دهد.

از سوی دیگر، در شرایطی که نظام سلطه، پروژه جهانی‌سازی فرهنگی را دنبال می‌کند، «زبان فارسی» به سدی در برابر این جریان تبدیل شده است. در فرایند جهانی‌سازی فرهنگی، زبان‌های ملی اغلب با چالش‌های جدی روبه‌رو شده‌اند. در چنین بستری، «امام شهید» امت ایرانی و اسلامی کشورمان، «زبان فارسی» را ابزار و امکانی برای صیانت از «استقلال فرهنگی» معرفی می‌کنند و توجه به آن را فریضه‌ای دینی و انقلابی می‌دانند.

این رویکرد، که در آن یک رهبر دینی، جایگاه زبان را تا سطح یک فریضه دینی و انقلابی ارتقا می‌دهد، در حقیقت، «زبان» را به سطحی راهبردی در مواجهه با سلطه فرهنگی ارتقا می‌بخشد. هنگامی که رهبری با جایگاه دینی خود، چنین سخنی را بیان می‌کنند، باید توجه داشت که مفاهیمی همچون «فریضه» و «تکلیف» در ادبیات دینی، با تعابیر و توصیه‌های معمول تفاوت دارد.

اگر جایگاه دینی و رهبری «آقای شهید» ایران را در نظر بگیریم، روشن می‌شود که طرح موضوع «زبان ملی» با چنین ادبیاتی، از اهمیت و منزلت والای این موضوع در منظومه فکری ایشان حکایت دارد. بر همین اساس، آیت‌الله العظمی سیدعلی خامنه‌ای، توجه به «زبان فارسی» را وظیفه‌ای دینی، انقلابی و ملی می‌دانند و بارها نسبت به «تضعیف زبان ملی» هشدار داده‌اند.

ایشان، «تضعیف زبان ملی» را معادل «تضعیف فرهنگ ملی» می‌دانند و با صراحت بیان کرده‌اند که «فاسد شدن زبان، به فاسد شدن فرهنگ یک ملت می‌انجامد.» این گزاره، رابطه‌ای مستقیم میان کیفیت زبان و سلامت فرهنگی برقرار می‌کند و بر ضرورت پاسداشت آگاهانه «زبان ملی» تأکید دارد.

«امام و آقای شهید» ایران اسلامی و انقلابی؛ بر این باورند که هرچه «زبان ملی»، ریشه‌دارتر باشد، «فرهنگ» آن ملت نیز ریشه‌دارتر، اصیل‌تر و عمیق‌تر خواهد بود و تجسم «هویت فرهنگی» هر ملت را در «زبان ملی» آن ملت می‌دانند. این «زبان ملی»، زبان مشترک ملتی است که یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های فرهنگی و دینی آن، دین مبین اسلام است.

از این‌ رو «زبان فارسی»، در نگاه آیت‌الله العظمی سیدعلی خامنه‌ای، هیچ‌گونه مُباینت، افتراق یا فاصله‌ای میان «هویت ملی» و «هویت دینی» ایجاد نمی‌کند. از منظر ایشان، «زبان فارسی» همان خدمتی را به دین اسلام کرده است که زبان عربی، به‌عنوان زبان وحی، انجام داده است؛ بلکه حتی در برخی مناطق جهان، خدمتی که زبان فارسی به گسترش و تعمیق معارف اسلامی کرده، از نقش زبان عربی نیز گسترده‌تر بوده است. چنان‌که در بخش‌هایی از آسیای میانه، شمال چین و سرزمین‌های شرق دور، اسلام از طریق زبان فارسی به مردم آن مناطق معرفی شده و جمعیت گسترده‌ای از مسلمانان جهان، معارف اسلامی را نخستین‌بار با زبان فارسی آموخته‌اند.

در همین‌جا این بحث را به پایان می‌برم تا در فرصتی دیگر، به ابعاد دیگری از نگاه آیت‌الله شهید سید علی خامنه‌ای به زبان فارسی بپردازم.

انتهای پیام