به گزارش خبرنگار ایکنا از اصفهان، آخرین نشست از سلسله‌‌نشست‌های برخط «فراسوی رنج؛ تحلیل مدیریت راهبردی و جهاد تبیین در گفتمان عاشورایی حضرت زینب(س)» با موضوع «استعاره مفهومی رنج در گفتمان زینبی؛ تحلیل ما رأیت إلّا جمیلاً»، عصر امروز، ۱۳ تیرماه، به همت معاونت پژوهش مرکز مدیریت حوزه علمیه خواهران استان اصفهان و با همکاری پژوهشکده الهیات و خانواده دفتر تبلیغات اسلامی اصفهان برگزار شد.

در این نشست، میناسادات حسینی، استاد حوزه و پژوهشگر به تبیین جایگاه رنج در واقعه عاشورا و نحوه مواجهه حضرت زینب(س) با مصائب کربلا پرداخت و با بیان اینکه رنج یکی از تجربه‌های مشترک و همیشگی انسان‌هاست، اظهار کرد: انسان‌ها در طول زندگی خود با انواع رنج‌های فردی و اجتماعی مواجه می‌شوند؛ اما آنچه جایگاه افراد را از یکدیگر متمایز می‌کند، نوع مواجهه آنان با رنج است، نه صرفاً نوع یا شدت رنجی که تجربه می‌کنند.

وی افزود: برخی افراد در برابر رنج، آن را انکار می‌کنند، از آن می‌گریزند، دچار خشم نسبت به تقدیر الهی می‌شوند یا دیگران را مقصر می‌دانند. در سطحی دیگر، ممکن است فرد صرفاً به تحمل رنج بسنده کند، اما در نگاه دینی و به‌ویژه در الگوی زینبی، رنج می‌تواند به فرصتی برای تعالی، رشد و دستیابی به مقامات معنوی تبدیل شود.

این استاد حوزه با بیان اینکه اوج مصائب و رنج‌ها در صحنه عاشورا و کربلا جلوه‌گر شد، گفت: حضرت زینب(س) در سخت‌ترین شرایط، پس از مشاهده شهادت امام حسین(ع)، یاران و خاندان ایشان، در برابر ابن‌زیاد فرمودند: «ما رأیتُ إلّا جمیلاً.» این عبارت نشان می‌دهد که حضرت زینب(س) صحنه رنج را نه صرفاً مصیبت، بلکه در افقی متعالی و الهی مشاهده کرده‌اند.

رنج در نگاه زینبی؛ از فشار درونی تا گشایش معنوی

وی با اشاره به ضرورت عبور از خوانش صرفاً عاطفی از جمله «ما رأیتُ إلّا جمیلاً» تصریح کرد: این عبارت نیازمند فهمی عمیق‌تر و معرفتی است. برای رسیدن به این فهم، می‌توان از رویکرد میان‌رشته‌ای و به‌ویژه نظریه استعاره مفهومی بهره گرفت؛ زیرا استعاره مفهومی فقط آرایه‌ای ادبی نیست، بلکه روشی برای فهم فرآیندهای شناختی و نحوه شکل‌گیری معنا در ذهن و زبان انسان است.

حسینی توضیح داد: در استعاره ادبی، معمولاً چیزی به چیز دیگر تشبیه می‌شود و وجه شباهتی میان آن دو وجود دارد، اما در استعاره مفهومی، مسئله اصلی فرآیند عمیق‌شدن فهم و چگونگی مفهوم‌سازی امور انتزاعی از طریق مفاهیم عینی و حسی است. بر همین اساس، بررسی استعاره مفهومی رنج در گفتمان حضرت زینب(س) می‌تواند ساختار شناختی مواجهه ایشان با مصیبت را روشن کند.

وی با اشاره به اقسام استعاره مفهومی، از جمله استعاره‌های ساختاری، جهتی و وجودی بیان کرد: برای نمونه، وقتی گفته می‌شود وقت طلاست، زمان که مفهومی انتزاعی است، از طریق چیزی محسوس و ارزشمند مانند طلا فهم می‌شود. همچنین، وقتی گفته می‌شود مقام حضرت زینب(س) بالاست، از جهتی مکانی برای بیان مفهومی معنوی استفاده شده است.

این پژوهشگر به واژه‌های معادل رنج در متون دینی اشاره کرد و گفت: در منابع دینی واژه‌هایی مانند کرب، بلا، حزن، همّ، غم، عزا و نصب برای بیان ساحت‌های مختلف رنج به‌کار رفته‌اند. در این بحث، دو واژه کرب و بلا اهمیت ویژه‌ای دارند؛ زیرا در روایات مربوط به سرزمین کربلا نیز این دو مفهوم به‌صورت برجسته مطرح شده‌اند.

وی افزود: در روایات آمده است که امیرالمؤمنین(ع) هنگام عبور از سرزمین کربلا فرمودند اینجا سرزمین کرب و بلاست. همچنین، امام حسین(ع) هنگام رسیدن به این سرزمین، به نام و معنای آن اشاره کردند. از این‌رو، تحلیل استعاره‌های مفهومی این دو واژه می‌تواند ارتباط عمیق‌تری میان نام کربلا، حقیقت رنج و عبارت زینبی «ما رأیتُ إلّا جمیلاً» برقرار کند.

حسینی درباره مفهوم کرب گفت: کرب در لغت به معنای حزن، اندوه و تنگی شدید درونی است؛ حالتی که قلب انسان را در فشار قرار می‌دهد. در برابر آن، مفهوم فرج قرار دارد که به معنای گشایش و رهایی است. براساس این معنا می‌توان گفت، در استعاره مفهومی کرب، رنج، ظرفی تنگ و محدود تصویر می‌شود که انسان را در تنگنا قرار می‌دهد.

وی ادامه داد: در این استعاره، قلب انسان گرفتار مانند مکانی تنگ تصور می‌شود و فشار بیرونی به فشار روانی و درونی نشت می‌یابد. به همین دلیل، کرب فقط رویدادی بیرونی نیست، بلکه حالتی درونی است که جان انسان را در تنگنا قرار می‌دهد. با این حال، پرسش اصلی این است که حضرت زینب(س) چگونه در چنین شرایطی و در اوج فشارهای درونی و بیرونی، جز زیبایی ندیدند.

این پژوهشگر با اشاره به مفهوم بلا نیز اظهار کرد: بلا در زبان عربی هم به معنای مصیبت و سختی به‌کار می‌رود و هم به معنای آزمون. حتی در بعضی از کاربردها، این واژه برای چیزی به‌کار می‌رود که در اثر گذر از سختی و فرسایش، ارزشمندتر می‌شود؛ مانند فرشی که با پا خوردن و گذر زمان، اصالت و قیمت بیشتری پیدا می‌کند.

وی اضافه کرد: بر این اساس، بلا را می‌توان نه صرفاً به معنای رنج و مصیبت، بلکه آزمونی دانست که ظرفیت‌های پنهان انسان را آشکار می‌کند. در نگاه حضرت زینب(س)، رنج عاشورا در سطح ظاهر، مصیبتی عظیم است؛ اما در سطحی عمیق‌تر، میدان ظهور حقیقت، ایمان، عبودیت و زیبایی الهی است.

حسینی تأکید کرد: تحلیل عبارت «ما رأیتُ إلّا جمیلاً» از منظر استعاره مفهومی می‌تواند الگوی حضرت زینب(س) را از سطح تصویری صرفاً احساسی فراتر ببرد و آن را به الگویی معرفتی، فرهنگی و اجتماعی برای مواجهه با رنج تبدیل کند؛ الگویی که در آن رنج اگر در افق توحیدی فهم شود، می‌تواند زمینه‌ساز مقاومت، رشد و گشایش معنوی باشد.

وی با تبیین نسبت میان رنج، بلا و جمال الهی گفت: در نگاه دینی، بلا برای مؤمن می‌تواند همچون هدیه‌ای الهی فهم شود؛ هدیه‌ای که از سوی خداوند به بنده‌ای داده می‌شود که ظرفیت و اهلیت دریافت آن را دارد.

این پژوهشگر با بیان اینکه در استعاره «بلا هدیه است»، خداوند هدیه‌دهنده و مؤمن دریافت‌کننده هدیه است، اظهار کرد: همان‌گونه که هدیه پس از دریافت، به شخص هدیه‌گیرنده اختصاص پیدا می‌کند، بلا نیز در این معنا، امری اختصاصی و متناسب با ظرفیت وجودی مؤمن است. در این نگاه، بلا نشانه غضب نیست، بلکه جلوه‌ای از محبت خداوند به بنده مؤمن به‌شمار می‌آید.

وی ادامه داد: البته بلا در نسبت با کافر می‌تواند معنای عذاب و غضب الهی داشته باشد، اما در نسبت با مؤمن، از آنجا که بنده دارای اهلیت و ظرفیت ایمانی است، بلا می‌تواند از منظر محبت و کرامت الهی تحلیل شود. بر همین اساس، در مواجهه با بلا نباید صرفاً به سختی، شدت یا طولانی‌بودن آن توجه کرد، بلکه باید دید چه کسی این بلا را عطا کرده و چه نسبتی میان بنده و خداوند در آن آشکار شده است.

حسینی با اشاره به کانون‌های توجه در استعاره «بلا هدیه است»، تصریح کرد: در هدیه، آنچه در متن و مرکز توجه قرار می‌گیرد، هدیه‌دهنده و محبت اوست، نه صرفاً خود هدیه. اگر انسان فقط به ظاهر هدیه مشغول شود و از هدیه‌دهنده غفلت کند، در حقیقت به حاشیه توجه کرده و اصل معنا را از دست داده است.

وی افزود: در موضوع بلا نیز چنین است؛ آنچه باید در متن قرار گیرد، اراده و محبت الهی است و خود بلا با همه سختی‌های ظاهری‌اش، در پس‌زمینه قرار می‌گیرد. حضرت زینب(س) در عبارت «ما رأیتُ إلّا جمیلاً» دقیقاً به هدیه‌دهنده توجه دارند، نه به ظاهر سخت و رنج‌آور حادثه. از همین رو، با وجود شدت مصائب، آنچه در نگاه ایشان برجسته می‌شود، اراده، حکمت و جمال الهی است.

این پژوهشگر با بیان اینکه نگاه انسان به هدیه می‌تواند دو گونه باشد، گفت: گاهی نگاه انسان به هدیه، مبادله‌ای و منفعت‌طلبانه است و فقط به خود هدیه توجه دارد؛ اما گاهی نگاه، ارتباطی و معرفتی است. در نگاه دوم، هدیه نشانه رابطه‌ای عمیق میان هدیه‌دهنده و هدیه‌گیرنده است. بلا نیز در نسبت با مؤمن، نشانه رابطه خاص خداوند با بنده و ظرفیت او برای دریافت محبت و تربیت الهی است.

وی به تحلیل عبارت «ما رأیتُ إلّا جمیلاً» پرداخت و اضافه کرد: این جمله در موقعیتی بیان شد که حضرت زینب(س) پس از مشاهده حوادث عاشورا و تحمل رنج اسارت، در برابر ابن‌زیاد قرار گرفتند؛ کسی که می‌کوشید حادثه کربلا را شکست اهل‌ بیت(ع) جلوه دهد. اما حضرت زینب(س) با این پاسخ، تمام معنایی را که او قصد القای آن را داشت، خنثی کردند.

حسینی افزود: درباره معنای «جمیلاً» دو وجه مهم مطرح شده؛ یک وجه آن است که جمیل وصف خداوند باشد، همان‌گونه که در روایت آمده است: «إنّ الله جمیل و یحبّ الجمال.» در این صورت، معنای سخن حضرت آن است که در پس همه حوادث، جز خدا و فعل زیبای الهی را ندیده‌اند. وجه دیگر آن است که زیبایی‌های کربلا، حسی و ظاهری نبود، بلکه زیبایی‌های معنوی، ملکوتی و برخاسته از مقام رضا، عبودیت، وفاداری و کمال انسانی بود.

وی تصریح کرد: در این نگاه، رنج می‌تواند آینه‌ای برای تجلی صفات الهی باشد. حضرت زینب(س) با این بیان، زیبایی را از سطح ظاهر به باطن منتقل کردند و نشان دادند که اگر انسان با نگاه توحیدی به حادثه بنگرد، در دل رنج نیز می‌تواند جلوه جمال الهی را مشاهده کند.

این استاد حوزه با مقایسه دو مفهوم کرب و بلا گفت: کرب بیشتر ناظر به فشار، تنگی و گرفتگی درونی است، اما بلا به آزمون، فرسایش، ابتلا و رویدادی بیرونی اشاره دارد. کرب حالتی درونی و روانی است که انسان را در تنگنا قرار می‌دهد، اما بلا می‌تواند فرآیندی تربیتی باشد که در طول زمان ظرفیت‌های پنهان انسان را آشکار می‌کند.

وی افزود: در استعاره کرب، انسان با ظرفی تنگ و فشرده مواجه است؛ اما در استعاره بلا، با هدیه‌ای الهی روبه‌روست. هنگامی که انسان از سطح ظاهر رنج عبور و به نسبت خود با خداوند توجه کند، این بلا می‌تواند از سطح مصیبت به سطح جمال منتقل شود. در این مسیر، انسان از پرسش درباره چیستی رنج به پرسش درباره چرایی آن و نسبت خود با خداوند می‌رسد.

حسینی با بیان تحلیلی سه‌مرحله‌ای از مواجهه با رنج گفت: در مرحله نخست، بلا فشاری بر قلب انسان وارد می‌کند و انسان ممکن است فقط بگوید: «چه مصیبتی.» در مرحله دوم، اگر نگاه معرفتی داشته باشد، کرب را بازتعریف می‌کند و آن را در نسبت با خداوند می‌فهمد. در مرحله سوم، انسان می‌تواند در دل همان رنج، جمال الهی را مشاهده کند و به جای انفعال، کنشگری فعالانه داشته باشد.

وی با اشاره به نقش حضرت زینب(س) پس از عاشورا اظهار کرد: حضرت زینب(س) در دل اسارت، با سلاح سخن و روایتگری، پیام قیام امام حسین(ع) را به جهانیان رساندند. اگر امام حسین(ع) با شهادت و جان‌فشانی خود بقای دین الهی را تضمین کردند، حضرت زینب(س) با تبیین و روایت صحیح واقعه عاشورا، میدان نبرد را از یک صحنه محدود تاریخی به میدانی فراگیر و ماندگار تبدیل کردند.

این پژوهشگر ادامه داد: کنش امام حسین(ع) در کربلا، شهادت و ایثار بود و کنش حضرت زینب(س)، سخن‌گفتن، روشنگری و معنادادن به واقعه. این دو نقش در امتداد یکدیگر قرار دارند و هویت شیعی نیز در پرتو همین قیام و روایت ماندگار شده است.

وی در جمع‌بندی سخنان خود تأکید کرد: در نگاه مؤمنانه، رنج و زیبایی دو امر کاملاً جدا از هم نیستند، بلکه می‌توانند دو روی یک سکه باشند. چنین نگاهی توان مقاومت و کنشگری انسان را افزایش می‌دهد، چشم‌اندازی توحیدی نسبت به حوادث ایجاد می‌کند و مانع گرفتارشدن انسان در ظاهر تلخ رویدادها می‌شود.

انتهای پیام