به گزارش ایکنا، نشست علمی «نوآوری تفسیری سوره تغابن» از سلسله نشست‌های مدرسه «نوآوری‌های تفسیری قائد شهید(قدس الله نفسه الزكيه)»، ششم تیرماه از سوی پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن برگزار شد و در این نشست حجت‌الاسلام و المسلمین سیدمحمد سلطانی، قرآن‌پژوه و مدرس حوزه علمیه قم به ایراد سخن پرداخت.

متن سخنان وی به شرح زیر است: 

از منظر رهبر شهید در راستای تحقق آرمان‌های الهی و مقابله با کارشکنی‌های جریان نفاق و کفر آیات قرآن کریم همگی می‌توانند چراغ راهی برای جامعه باشند؛ ایشان سوره مباکه تغابن را در سال 1362 انتخاب کردند و  در 10 جلسه به تفسیر آن پرداختند. مخاطب این سوره هم جوانان مشتاق شنیدن پیام قرآن در آن عصر و دوران بوده‌اند. مخاطب این تفسیر کسانی نبوده‌اند که بخواهند ظرایف و لطایف تفسیری را کشف کنند یا دنبال حل اختلاف نظرهای تفسیری باشند بلکه دنبال این هستند که پیام قرآن را برای انسان عصر خود مطرح کنند.

این سوره را می‌توان به سه بخش تقسیم کرد؛ بخش اول، آیات اول تا چهارم که صفات خدا(ذاتی و فعلی) را بیان کرده است. بخش دوم، 5 تا 13 هست که لزوم ایمان به خدا و پیامبر(ص) و لزوم اطاعت از آنان را بیان کرده است و بخش سوم که آیات 14 تا 18 است و به چالش‌های مسیر ایمان پرداخته است، به خصوص دشمنی برخی همسران و فرزندان با همسر و پدر و ابتلائات مالی که می‌تواند انسان را به انحراف بکشاند، بیان کرده است. 

اگر سه بخش را در نظر بگیریم و به واژگانی چون آمنوا، فاحذروهم، واتقوا، و انفقوا و … بنگریم، دیدگاه رهبر شهید را بهتر درک خواهیم کرد. در این صورت هدف عام این سوره، ایمان، اطاعت از خدا و رسول و مقابله با چالش‌های مسیر ایمان است. 

مقایسه مبانی و آرای رهبری شهید با خاورشناسان

اگر بخواهیم بین تفسیر رهبر شهید و تفسیر قرآن مورخان به عنوان نماد جریان خاورشناسی دنیای معاصر مقایسه کنیم، اولین عامل مهم و اثرگذار بر فهم متفاوت، مبانی مختلف هر دو تفسیر است. مبنای اول جایگاه وحی است. در واقع، در نگاه رهبر شهید که فقیه و مفسر است، قرآن کلام خدا برای هدایت همه بشریت است نه صرفاً بشر سرزمین حجاز در چند قرن قبل.

در نگاه خاورشناسان، قرآن متنی بشری برای یک دوره و زمان خاص و برای حل مشکلات اعراب جزیره العرب در دوره متأخر باستان است لذا محدویت زمانی و مکانی دارد. در نگاه رهبری شهید، قرآن مانند خورشید که هر روز تابندگی و نورانیت دارد، کتابی پویا و زنده است که هر روز پیام تازه متناسب با نیازهای روز به انسان معاصر می‌دهد. رهبر شهید چون تجربه زیست در ایران اسلامی را داشتند، برای مشکلات ایران نسخه و راه حل  ارائه می‌کردند. 

مبنای دیگر، رویکرد به پیوستگی متن است؛ در نگاه سنتی تفسیری شیعه و حتی اهل سنت، قرآن متنی است که در زمان رسول الله(ص) نهایی شده است. در واقع چندلایه‌گی در متن قرآن نداریم که بگوییم بعد از پیامبر(ص) بر متن قرآن افزوده شده است ولی خاورشناسان این موضوع را نمی‌پذیرند و بر این باور هستند که قرآن، دست‌کاری شده و آیاتی به آن افزوده شده است که در مصحف صنعا می‌بینیم. 

قرآن؛ متنی دور از تحریف

براساس نسخه‌های کهنی که وجود دارد، نمی‌توان هیچکدام را به صورت قطعی به دوره رسول الله(ص) نسبت داد ولی با وجود همه نزاع‌هایی که بین فرق اسلامی وجود دارد، همه فرق اسلامی متفق‌القول هستند که متن قرآن دست‌کاری و تحریف(زیاده) نشده است. 

یکی از محل‌های اختلاف بین این دو تفسیر در واژه‌شناسی تغابن است؛ رهبری شهید با توجه به مخاطبان درصدد رفع گره‌های تفسیری نبوده‌اند و هدفشان اشراب مفاهیم و تفسیر قرآن در رگ‌های جامعه بوده است. ایشان در مورد تغابن معانی مختلفی بیان کرده و می‌گویند در تقابل بین مؤمن و کافر هر دو گروه دچار غبن می‌شوند زیرا کافر، شدیداً مغبون است که به خدا کافر شده است و مؤمن هم چون به درجات بالاتر راه نیافته، مغبون است. 

نکته جالب دیگر در مقایسه بین دو تفسیر این است که قرآن مورخان و تفسیر رهبری شهید هر دو تأکید دارند این سوره، یک موعظه است و با تمثیلات و مسائل اقناعی مخاطب را موعظه می‌کند و تلاش دارد تا در روح و جان مخاطب اثر بگذارد.

از منظر خاورشناسان، این سوره معجزه هست ولی قرآن تحت تأثیر آموز‌های سریانی این مطالب را بیان کرده و در نگاه رهبر شهید، این سوره، موعظه است اما نگاهشان با خیلی از مفسران و فقها متفاوت است لذا تصریح کرده‌اند این سوره یک غرض و هدف واحد ندارد، برخلاف چیزی که مثلاً علامه طباطبایی فرموده است. 

موعظه؛ محور سوره تغابن

رهبری شهید معتقدند که وحدت موضوعی در سوره تغابن وجود ندارد و انسجام آن به موعظه‌بودن آن است. همانطور که در موعظه، دنبال اثرگذاری بر مخاطب هستیم، در این سوره هم با موضوعات مختلف اقناعی و خطابی مواجهیم تا تأثیرگذار باشد.

به تعبیر استاد محمدتقی سبحانی سه سطح تفسیری وجود دارد؛ سطح استنباط که کشف پیام متن قرآن است، یعنی با تکیه بر متن پیام، آن را برداشت کنیم؛ سطح استنتاج یعنی پرسش‌هایی را از بیرون بر متن قرآن عرضه و نظر قرآن را استخراج کنیم و سطح سوم، سطح استطباق است، یعنی تطبیق پیام‌های دریافتی از قرآن با شرایط کنونی و اجرا و تحقق آن. 

براین اساس، نگاه‌های خاورشناسان به قرآن در همان سطح ابتدایی متوقف است، زیرا به باور آنان قرآن متنی مرده و مرتبط با 1400 سال قبل است؛ این مبنای غلط آنان، سبب چنین برداشت غلطی هم شده است. در تفسیر رهبر شهید، هر سه سطح یعنی هم کشف پیام قرآن، هم عرضه مسائل روز به قرآن و هم تطبیق وجود دارد تا نظام‌سازی و امت‌سازی صورت گیرد. 

ادعای بنده بعد از مطالعه تفسیر سوره تغابن رهبری شهید، این است که ما می‌توانیم در تمامی آیات، بحث تطبیق را ببینیم؛ مثلاً در همان ابتدا که بحث «له الملک» مطرح است، می‌فرمایند تنها و تنها خدا باید بر روی زمین حکومت داشته باشد و نظام سلطنتی مورروثی که فقط نسب افراد ملاک حقانیت است، ملک غاصبانه است. یا در مورد واژه تغابن می‌فرمایند هم مؤمنان به خاطر کوتاهی در انجام وظیفه در قیامت مغبون هستند و هم کافران که اساساً جهنمی هستند. 

انطباق آیات سوره تغابن بر شرایط جامعه از سوی رهبری شهید

رهبر شهید در ذیل برخی آیات به مسائل قبل از انقلاب هم پرداخته‌ و آورده‌اند: قبل از انقلاب، مستشاران نظامی آمریکا بر کشور ما مسلط بودند، پول مردم را غارت می‌کردند و یک تیمسار ما جرأت نداشت به یک استوار آنان بگوید بالای چشم تو ابروست. رهبر شهید تلاش کرده است تا تک تک آیات این سوره را بر جامعه و دغدغه‌های جامعه خود تطبیق دهد و درس لازم را بگیرد. 

مسئله دیگر در تفاوت بین نگاه خاورشناسان و رهبر شهید، بحث بینامتنیّت است؛ در نگاه استشراقی خاورشناسان بینامتنیت در مورد قرآن یک امر ضروری است؛ به این معنا که نویسنده این متن در ارتباط با متون قبل از خود بوده و از آنان تأثیر گرفته است ولی در نگاه رهبر شهید اصلاً بحث بینامتنیت در مورد قرآن مطرح نیست. 

ایشان تلاش کرده تا روایات را در تفسیر آیات به کمک بگیرند و بینامتنیّت از این منظر وجود دارد نه چیزی که در تفکر برخی خاورشناسان است که قرآن متنی متأثر از سریانی و متون گذشتگان است. 

انتهای پیام