عاشورا در حافظه تاریخی و فرهنگی ایرانیان، صرفاً یک واقعه تاریخی نیست، بلکه جریانی زنده و جاری در بطن زندگی اجتماعی، آیینی و هنری این سرزمین است؛ رویدادی که در طول قرن‌ها، الهام‌بخش طیف گسترده‌ای از هنرها بوده و در هر دوره‌ای با زبان و بیان خاص همان زمان بازآفرینی شده است؛ از تعزیه و پرده‌خوانی گرفته تا خوشنویسی، نقاشی قهوه‌خانه‌ای، گرافیک و در دهه‌های اخیر عکاسی، همگی کوشیده‌اند تا گوشه‌ای از مفاهیم عمیق این حماسه را روایت کنند؛ در این میان، عکاسی به‌عنوان رسانه‌ای مبتنی بر ثبت واقعیت، جایگاهی ویژه یافته و توانسته است هم آیین‌های مردمی را مستند کند و هم قرائت‌های هنرمندانه و مفهومی از عاشورا ارائه دهد.

گسترش آیین‌های سوگواری در اقصی نقاط ایران و تنوع چشمگیر سبک‌های عزاداری، بستری گسترده برای عکاسان فراهم آورده است تا جلوه‌های متنوعی از ارادت مردم به حضرت اباعبدالله الحسین(ع) را به تصویر بکشند؛ نخل‌گردانی در یزد، سنگ‌زنی در برخی مناطق، علم‌گردانی، تعزیه‌خوانی و دسته‌های سینه‌زنی هر یک واجد ویژگی‌های بصری خاصی هستند که می‌توانند موضوع آثار ماندگار قرار گیرند؛ با این حال، ثبت چنین صحنه‌هایی فقط به مهارت فنی محدود نمی‌شود و نیازمند درک عمیق از زیبایی‌شناسی آیینی و شناخت لایه‌های مفهومی عاشوراست.

ایکنا پیرامون این موضوع با رسول اولیازاده، عکاس پیشکسوت، گفت‌وگویی انجام داده است که در ادامه با آن همراه می‌شویم؛ اولیازاده از عکاسان باسابقه کشور در حوزه آیینی و مذهبی است که تجربه برگزاری نمایشگاه‌های متعدد عکس عاشورایی را در کارنامه دارد و سال‌ها در زمینه آموزش و داوری جشنواره‌های هنری نیز فعالیت کرده است؛ او با نگاهی پژوهش‌محور به عکاسی، تلاش کرده است پیوندی میان مستندسازی آیین‌های مردمی و بیان مفهومی در هنر عکاسی برقرار کند.

ایکنا – با توجه به جایگاه و سوابق شما در برگزاری نمایشگاه‌های متعدد عکس عاشورایی و اشراف عمیق بر لایه‌های پنهان و پیدای این حوزه، بسیار مایل هستم که بحث را با پرسشی بنیادین در خصوص ماهیت هنر عکاسی مذهبی آغاز کنم؛ اگر بخواهیم دقیق‌تر به موضوع نگاه کنیم، هنرهای تجسمی دیگر مانند نقاشی و گرافیک، به‌دلیل برخورداری از عنصر تخیل محض و توانایی بازآفرینی ذهنی، مرزهای واقعیت را به چالش می‌کشند، در حالی که عکاسی با چالش‌های فنی و محدودیت‌های لنز و دوربین روبروست؛ با توجه به این تفاوت ماهوی، شما ویژگی‌های منحصر‌به‌فرد عکس‌های عاشورایی را در تقابل با سایر هنرهای تجسمی چگونه ارزیابی می‌کنید و آیا معتقدید که عکاسی می‌تواند به همان اندازه نقاشی، در خلق مفاهیم انتزاعی و ذهنی از واقعه عاشورا موفق باشد یا خیر؟

هنر عکاسی در قیاس با رشته‌هایی نظیر نقاشی و گرافیک، از ماهیت وجودی متفاوتی برخوردار است که این تفاوت ناشی از پیوند ناگسستنی آن با واقعیت بیرونی است؛ در هنرهای نقاشی و گرافیک، هنرمند با تکیه بر ذهنیت، تخیل و ابزارهای دیجیتال یا سنتی، قادر است جهانی منحصر‌به‌فرد را خلق کند که هیچ وابستگی اجباری به عینیت خارجی نداشته و فقط براساس انگاره‌های درونی او شکل می‌گیرد؛ اما در عکاسی، هنرمند با واقعیتی مواجه است که باید از فیلتر لنز، دریچه دیافراگم و سرعت شاتر عبور کند؛ این بدین معنا نیست که عکاسی فاقد قدرت تخیل است، بلکه به این معناست که عکاس باید تخیل خود را در چارچوب محدودیت‌های فیزیکی و ابزاری به تصویر بکشد که این خود نوعی چالش خلاقانه است و عکاس باید بتواند با تسلط بر ابزار و شناخت دقیق از نور و کادربندی، واقعیت را به‌گونه‌ای بازتفسیر کند که گویی از فیلتر ذهن او گذشته است؛ بنابراین، عکاسی نه تنها محدود نیست، بلکه با استفاده از زبان واقعیت، به روایتی دست می‌یابد که گاهی تأثیرگذاری آن به دلیل «مستند بودن» بسیار فراتر از نقاشی است و می‌تواند مخاطب را با حقیقتی عریان و در عین حال هنرمندانه روبرو سازد.

ایکنا – در مسیر خلق آثار عاشورایی، عکاس همواره با دو رویکرد مواجه است؛ نخست عکاسی مستند که به ثبت آیین‌ها و مراسم عزاداری در کوچه و خیابان می‌پردازد و دوم عکاسی مفهومی یا چیدمانی که عکاس خود به طراحی صحنه و ایجاد فضا می‌پردازد؛ در رویکرد اول، عکاس با دشواری‌های ثبت لحظات گذرا و رعایت امانت در بیان حقیقت آیین‌ها روبروست، اما در رویکرد دوم، او خود حقیقت را در کارگاه شخصی‌اش می‌سازد؛ حال با توجه به اهمیت هر دو سبک، پرسش اینجاست که در جامعه امروز ایران، کدام یک از این دو رویکرد برای بازنمایی ابعاد عاشورا کارآمدتر است و عکاس چگونه می‌تواند با بهره‌گیری از هر دو، به تعادلی میان «سندیت تاریخی» و «بیان هنری» دست یابد تا هم رسالت انتقال پیام را به انجام برساند و هم مخاطب امروز را که ذائقه تصویری متفاوتی دارد، اقناع کند؟

در عکاسی مستند عاشورایی، عکاس بیش از آنکه یک خالق باشد، یک ناظر هوشمند و یک پژوهشگر بصری است که خود را در دل صحنه قرار می‌دهد؛ آیین‌هایی همچون سنگ‌زنی در دامغان، نخل‌گردانی در یزد یا علم‌گردانی در سایر مناطق، هر کدام دارای هارمونی، ریتم و ساختار بصری ویژه‌ای هستند که ثبت آن‌ها نیازمند درک عمیق عکاس از زیبایی‌شناسی آیینی است؛ در این بخش، عکاس باید بتواند با نگاهی نو و متفاوت، تکرار هر ساله مراسم را به گونه‌ای ثبت کند که مخاطب احساس تکرار نکند و زیبایی‌های پنهان در پس این عزاداری‌های سنتی را مشاهده کند؛ این امر نیازمند دانش بصری بالایی است که بتواند میان کثرت سوژه‌ها و وحدتِ مفهوم عاشورا، پیوندی استوار برقرار کند و لحظاتی را شکار کند که حامل معنای عمیق‌تری از یک گزارش تصویری ساده باشد، به‌گونه‌ای که بیننده با تماشای عکس، به درک درونی از رنج و شکوه واقعه دست یابد.

اما در عکاسی مفهومی یا چیدمانی، عکاس از بند زمان و مکان آزاد می‌شود و می‌تواند ذهنیت خود را بی‌واسطه به تصویر بکشد؛ در این نوع عکاسی، فرد نیازی به حضور در شلوغی‌های خیابان ندارد، بلکه در خلوت کارگاه خویش، صحنه‌ها را طراحی کرده، نورپردازی می‌کند و با چیدمان عناصر، مفهومی انتزاعی از عاشورا را متبلور می‌سازد؛ این رویکرد به عکاس اجازه می‌دهد تا بر بخش‌هایی از فلسفه عاشورا که شاید در مراسم عمومی قابل رویت نباشد، متمرکز شود و مفاهیمی نظیر عدالت، مظلومیت و آزادگی را در قالب ترکیب‌بندی‌های خاص بازنمایی کند؛ در واقع، این دو رویکرد نه در مقابل هم، بلکه در کنار هم قرار دارند؛ عکاسی مستند، حافظه تاریخی و هویت بصری جامعه را حفظ می‌کند و عکاسی مفهومی، ابعاد تفکری و فلسفی آن را گسترش می‌دهد؛ یک عکاس موفق در حوزه عاشورا، هنرمندی است که توانایی حرکت در هر دو مسیر را داشته باشد و بداند در کدام لحظه، مستندنگاری لازم است و در کدام لحظه، خلق صحنه راهگشا خواهد بود.

ایکنا – با در نظر گرفتن شرایط فعلی هنرهای تجسمی در ایران و چالش‌های اقتصادی که گریبان‌گیر هنرمندان این عرصه شده است، به نظر می‌رسد شکاف عمیقی میان پتانسیل‌های هنری موجود و آنچه که به عنوان خروجی نهایی به دست مخاطب می‌رسد، وجود دارد؛ از یک سو، عکاسان مستعدی داریم که به دلیل نبود امکانات، توانایی برگزاری نمایشگاه‌های فاخر و حرفه‌ای را ندارند و از سوی دیگر، ارگان‌های فرهنگی نیز آن‌گونه که باید در این زمینه سرمایه‌گذاری نمی‌کنند؛ به اعتقاد شما، برای برون‌رفت از این بن‌بست و ایجاد رونق در این حوزه، چه مدل تعاملی میان نهادهای متولی فرهنگ، هنرمندان و جامعه نقد و بررسی باید شکل گیرد تا هم آثار به درستی در معرض دید قرار گیرند و هم استانداردهای کیفی این هنر ارتقا یابد؟

مدیران فرهنگی و متولیان این حوزه وظیفه دارند که زیرساخت‌های لازم برای فعالیت عکاسان را تسهیل کنند؛ این حمایت تنها به معنای تأمین بودجه نیست، بلکه ایجاد بستری برای دسترسی آسان هنرمندان به فضاهای آیینی، تعزیه‌خوانی‌ها و مراسم‌های خاص در سراسر کشور است تا عکاس بتواند با آرامش خاطر و تمرکز بر جزئیات، به ثبت تصاویر بپردازد؛ اما چالش بزرگ‌تر، دیده شدن این آثار است؛ برگزاری یک نمایشگاه استاندارد با کیفیت چاپی و چیدمانی مطلوب، هزینه‌های سرسام‌آوری دارد که از توان یک هنرمند به تنهایی خارج است؛ لذا مشارکت بخش خصوصی و نهادهای فرهنگی به عنوان حامی و اسپانسر، نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت است تا آثار از فضای حافظه‌های دیجیتال خارج شده و در معرض تماشای عمومی قرار گیرند؛ در صورت تحقق این حمایت، می‌توان امیدوار بود که هنرمند با انگیزه بیشتری به خلق اثر بپردازد و مخاطب نیز با آثاری مواجه شود که ارزش‌های هنری بالایی دارند.

در عکاسی مستند عاشورایی، عکاس بیش از آنکه یک خالق باشد، یک ناظر هوشمند و یک پژوهشگر بصری است که خود را در دل صحنه قرار می‌دهد

حلقه مفقوده در این مسیر، حضور فعال و مؤثر منتقدان هنری باسواد و مطلع است که بتوانند با نقد علمی و دقیق آثار، سطح سواد بصری جامعه و حتی خود هنرمندان را ارتقا بخشند؛ متأسفانه نقد هنری در حوزه عکس‌های مذهبی کمتر دیده می‌شود و بسیاری از آثار بدون هیچ تحلیل یا بازخورد حرفه‌ای به دست فراموشی سپرده می‌شوند؛ یک منتقد خوب می‌تواند با بررسی مؤلفه‌های زیبایی‌شناسی، ترکیب‌بندی، نورپردازی و محتوا در عکس‌ها، عیار هنری آثار را مشخص کرده و به هنرمند در مسیر رشد و اصلاح نگاهش یاری رساند؛ وقتی نقد سازنده در فضای نمایشگاهی جریان داشته باشد، هنرمند ناچار است خود را به دانش روز مجهز کند و آثاری خلق کند که بتواند مخاطب امروز را اقناع کند؛ این تعامل مثلثی میان هنرمند، مدیر فرهنگی و منتقد، تنها راه نهادینه کردن یک جریان پویا و اثرگذار در عکاسی عاشورایی است.

ایکنا – نکته‌ای که در بحث‌های فرهنگی شما به چشم می‌خورد، تغییر پارادایم از سنت‌های بصری قدیمی همچون «پرده‌خوانی» و «آلبوم‌های عکس خانوادگی» به سمت فضای دیجیتال و بی‌هویت کنونی است؛ در گذشته مردم با مشاهده تابلوها و ورق زدن آلبوم‌ها، نوعی پیوند عاطفی و معنوی با تصاویر مذهبی برقرار می‌کردند، اما امروزه عکس‌ها در تبلت‌ها و گوشی‌ها دفن شده و به نوعی ناپایداری رسیده‌اند؛ با توجه به این دگردیسی اجتماعی، چگونه می‌توان آن «حضور فیزیکی» هنر در زندگی مردم را احیا کرد و آیا فکر می‌کنید بازگشت به شیوه‌هایی نظیر چاپ کتاب‌های نفیس، استفاده از پوسترها و نصب آثار هنری در منازل، می‌تواند بار دیگر آن فضای معنوی و ارتباط عمیق را در میان خانواده‌های ایرانی برقرار سازد یا خیر؟

با یک بحران از دست رفتن حافظه بصری روبرو هستیم؛ در دهه‌های گذشته، آلبوم‌های عکس در منازل ایرانیان، نه فقط یک وسیله سرگرمی، بلکه شناسنامه عاطفی خانواده بودند که در ایام خاص، ورق می‌خوردند و خاطرات را زنده می‌کردند؛ اما امروز عکس‌ها در گوشی‌های هوشمند حبس شده‌اند و با اولین خرابی یا تغییر دستگاه، نابود می‌شوند؛ این فقدان تصویر ملموس، به تضعیف خاطرات جمعی و پیوند ما با هویت بصری‌مان منجر شده است؛ ما نیازمند آن هستیم که این جریان را معکوس کنیم و هنر را دوباره به شکل فیزیکی به میان مردم ببریم؛ دقیقاً همان کاری که در سال‌های ابتدایی انقلاب با تکثیر پوسترهای مذهبی و نقاشی‌های هنرمندان انجام می‌شد و مردم با اشتیاق آن‌ها را در منازل نصب می‌کردند؛ این عمل، چیزی بیش از تزئین دیوار بود؛ آن پوسترها بخشی از ایمان و هویت خانواده‌ها شده بودند و هر بار نگاه کردن به آن‌ها، تداعی‌گر مفاهیم عاشورا در زندگی روزمره بود.

احیای این فرهنگ نیازمند عزمی جدی در تولید و توزیع آثار با کیفیت است؛ کتاب‌های عکس، پوسترهای فاخر و چاپ‌های باکیفیت از آثار هنرمندان عاشورایی، باید به‌گونه‌ای قیمت‌گذاری و توزیع شوند که در دسترس عموم مردم باشند، نه اینکه صرفاً در گالری‌های گران‌قیمت حبس شوند؛ وقتی اثر هنری در خانه‌ها حضور داشته باشد، خودبه‌خود با زندگی روزمره پیوند می‌خورد؛ همان‌طور که در قدیم، پرده‌خوانی و تعزیه به عنوان ابزارهایی برای انتقال پیام عاشورا به قشرهای مختلف جامعه عمل می‌کردند، امروز عکس‌های هنری می‌توانند همان نقش را ایفا کنند؛ عکاس می‌تواند با ثبت لحظات ناب، همان قصه را روایت کند که پیش‌تر نقال روی پرده می‌خواند؛ اگر بتوانیم این آثار را به شکل کالا‌های فرهنگی در دسترس و ارزان‌قیمت در اختیار مردم قرار دهیم، یقین دارم که بازگشت به آن پیوند عمیق معنوی ممکن خواهد بود و هنر عاشورایی دوباره جایگاه ازدست‌رفته خود را در دکوراسیون و قلب خانواده‌های ایرانی بازپس خواهد گرفت.

ایکنا – با توجه به اینکه در سال‌های اخیر شاهد گسترش چشمگیر شبکه‌های اجتماعی و پلتفرم‌های تصویری بوده‌ایم و بخش عمده‌ای از تولید و مصرف عکس به این فضاها منتقل شده است، این پرسش مطرح می‌شود که عکاسی عاشورایی در مواجهه با این بسترهای جدید چه وضعیتی پیدا کرده است؛ آیا این فضاها توانسته‌اند به دیده‌شدن بیشتر آثار کمک کنند یا برعکس، موجب سطحی‌نگری و کاهش عمق نگاه هنری شده‌اند؟ 

فضای مجازی از یک منظر فرصت بسیار بزرگی برای عکاسان عاشورایی فراهم کرده است، زیرا دیگر محدود به دیوارهای یک گالری یا جغرافیای یک شهر خاص نیستند و می‌توانند آثار خود را در معرض دید مخاطبانی از سراسر کشور و حتی جهان قرار دهند؛ این گستره وسیع مخاطب، امکان گفت‌وگو و تبادل نظر را افزایش داده و سبب شده است که نگاه‌های متنوع‌تری نسبت به آیین‌های عزاداری شکل بگیرد؛ با این حال، همین گستردگی با خطری جدی نیز همراه است و آن مصرف سریع و بی‌تأمل تصویر است که اجازه تعمق و درنگ را از مخاطب می‌گیرد؛ تصویری که باید ساعت‌ها درباره آن اندیشید، گاه در چند ثانیه دیده و فراموش می‌شود.

عکاس در این شرایط ناگزیر است میان جذابیت بصری و عمق مفهومی تعادل برقرار کند؛ اگر صرفاً به دنبال جلب لایک و بازدید باشد، ممکن است به دام اغراق‌های فرمی یا احساساتی‌سازی بیفتد که با شأن موضوع عاشورا سازگار نیست؛ اما اگر بتواند زبان بصری اصیل خود را حفظ کند و از امکانات رسانه‌های جدید برای معرفی درست اثر استفاده نماید، این فضا می‌تواند سکویی برای ارتقای سواد بصری جامعه باشد؛ بنابراین، مسئله اصلی نه خود رسانه، بلکه نوع استفاده ما از آن است. عکاس عاشورایی باید پیش از انتشار هر اثر، از خود بپرسد که آیا این تصویر در شأن مفهومی است که بازنمایی می‌کند یا خیر؛ رعایت حرمت سوژه، پرهیز از نگاه ابزاری به احساسات مردم و توجه به کرامت انسانی عزاداران، اصولی است که حتی در سریع‌ترین بسترهای رسانه‌ای نیز نباید نادیده گرفته شود؛ اگر این اصول رعایت شود، شبکه‌های اجتماعی می‌توانند به پلی میان هنرمند و مخاطب تبدیل شوند و زمینه گفت‌وگویی تازه درباره هنر عاشورایی فراهم آورند.

ایکنا – با توجه به تجربه شما در مواجهه با آیین‌های متنوع عزاداری در مناطق مختلف کشور، این پرسش مطرح است که تنوع اقلیمی و فرهنگی ایران تا چه اندازه می‌تواند به غنای بصری عکاسی عاشورایی کمک کند؛ آیا ثبت تفاوت‌های آیینی مانند نخل‌گردانی، سنگ‌زنی یا تعزیه در مناطق گوناگون، صرفاً یک گزارش مردم‌نگارانه است یا می‌تواند به خلق یک روایت ملی و حتی جهانی از فرهنگ عاشورا منجر شود؟ 

تنوع آیین‌های عزاداری در ایران یکی از بزرگترین سرمایه‌های بصری ماست؛ هر منطقه با توجه به پیشینه تاریخی، شرایط اقلیمی و فرهنگ بومی خود، شیوه‌ای خاص برای سوگواری برگزیده است که همین تفاوت‌ها، گنجینه‌ای از فرم، رنگ، حرکت و ریتم را در اختیار عکاس قرار می‌دهد؛ اگر این تنوع به‌درستی ثبت و تحلیل شود، می‌تواند چهره‌ای چندلایه و غنی از فرهنگ عاشورا ارائه دهد که فراتر از یک روایت تک‌بعدی است. با این حال، خطر کلیشه‌سازی همواره وجود دارد؛ اگر عکاس صرفاً به دنبال ثبت جلوه‌های ظاهری و جذاب باشد، ممکن است به تکرار تصاویری بپردازد که پیش‌تر بارها دیده شده‌اند؛ برای پرهیز از این امر، لازم است پیش از عکاسی، مطالعه و پژوهش صورت گیرد تا هنرمند بداند هر آیین چه ریشه‌ای دارد و چه مفهومی را منتقل می‌کند؛ در این صورت، تصویر او از سطح گزارش فراتر رفته و به یک روایت معناگرا تبدیل می‌شود.

فضای مجازی از یک منظر فرصت بسیار بزرگی برای عکاسان عاشورایی فراهم کرده است، زیرا دیگر محدود به دیوارهای یک گالری یا جغرافیای یک شهر خاص نیستند

این رویکرد می‌تواند به خلق یک روایت ملی از فرهنگ عاشورا منجر شود، زیرا نشان می‌دهد که با وجود تفاوت‌های ظاهری، همه این آیین‌ها در یک نقطه مشترک‌اند و آن عشق و ارادت به اهل‌بیت است؛ وقتی این وحدت در عین کثرت به تصویر کشیده شود، مخاطب داخلی و خارجی درمی‌یابد که عاشورا صرفاً یک رویداد تاریخی نیست، بلکه یک جریان فرهنگی زنده است که در بافت زندگی مردم جاری است. در نهایت، عکاس باید نگاه خود را از سطح به عمق هدایت کند؛ جزئیاتی مانند نگاه یک کودک در میان جمعیت، دستان پینه‌بسته پیرمردی که علم را حمل می‌کند یا اشک‌های آرام یک مادر، گاه گویاتر از صحنه‌های پرهیاهو هستند؛ این جزئیات‌اند که روح آیین را آشکار می‌کنند و تصویر را از یک ثبت ساده به یک اثر ماندگار تبدیل می‌سازند.

ایکنا – در حوزه آموزش عکاسی عاشورایی، این پرسش مطرح است که چه خلأهایی در نظام آموزشی ما وجود دارد؛ آیا دانشگاه‌ها و مراکز آموزشی توانسته‌اند به‌صورت تخصصی به این شاخه بپردازند یا آموزش‌ها بیشتر کلی و عمومی است همچنین برای تربیت نسلی از عکاسان که هم به مبانی نظری عاشورا آگاه باشند و هم از مهارت‌های فنی بالایی برخوردار باشند، چه برنامه‌ای باید طراحی شود؟

به نظر می‌رسد آموزش عکاسی در کشور ما عمدتاً بر جنبه‌های فنی و تکنیکی متمرکز است و کمتر به حوزه‌های موضوعی خاص مانند عکاسی آیینی پرداخته می‌شود؛ در حالی که عکاسی عاشورایی نیازمند ترکیبی از دانش فنی، شناخت تاریخی و درک عمیق مفاهیم دینی است؛ بدون این پشتوانه نظری، تصویر ممکن است از نظر تکنیکی بی‌نقص باشد، اما از نظر مفهومی تهی به نظر برسد. ضروری است کارگاه‌ها و دوره‌های تخصصی با حضور اساتید هنر و پژوهشگران حوزه تاریخ و فرهنگ عاشورا برگزار شود تا هنرجویان با لایه‌های مختلف این واقعه آشنا شوند؛ این آشنایی به آن‌ها کمک می‌کند تا هنگام عکاسی، صرفاً به دنبال یک قاب زیبا نباشند، بلکه به انتقال پیام نیز بیندیشند؛ چنین رویکردی می‌تواند نسلی متعهد و آگاه را پرورش دهد. درضمن توجه به نقد و بررسی آثار دانشجویان در فضایی علمی و محترمانه بسیار اهمیت دارد؛ دانشجو باید بیاموزد که اثرش قابل تحلیل و ارزیابی است و از بازخوردها برای رشد استفاده کند؛ این فرهنگ نقدپذیری، یکی از ارکان پیشرفت در هر شاخه هنری است و در عکاسی عاشورایی نیز باید جدی گرفته شود. اگر این بستر آموزشی به‌درستی فراهم شود، می‌توان امیدوار بود که در سال‌های آینده شاهد شکل‌گیری جریان‌های خلاق و نوآور در عکاسی عاشورایی باشیم؛ جریان‌هایی که هم ریشه در سنت دارند و هم با زبان معاصر سخن می‌گویند و می‌توانند مخاطب امروز را با مفاهیم عمیق عاشورا آشتی دهند.

ایکنا – یکی از مباحث مهم در عکاسی مذهبی، مسئله اخلاق حرفه‌ای است؛ با توجه به اینکه عکاس در مراسم عزاداری با احساسات عمیق مردم و لحظات شخصی و گاه بسیار تأثرانگیز مواجه می‌شود، مرز میان ثبت هنری و ورود به حریم خصوصی کجاست؟ 

اخلاق حرفه‌ای در عکاسی عاشورایی جایگاهی بنیادین دارد، زیرا سوژه‌ها نه بازیگران یک صحنه نمایشی، بلکه انسان‌هایی هستند که با تمام وجود در حال ابراز ایمان و احساسات خود هستند؛ عکاس باید پیش از هر چیز، شأن انسانی این افراد را در نظر گیرد و از هرگونه نگاه ابزاری یا بهره‌برداری احساسی پرهیز کند؛ تصویر نباید به بهای خدشه‌دار شدن کرامت فرد ثبت شود. در بسیاری از موارد، رعایت فاصله مناسب، استفاده از زاویه‌هایی که هویت فرد را آشکار نکند و یا کسب اجازه در شرایط خاص، می‌تواند به حفظ این حرمت کمک کند؛ همچنین عکاس باید از انتشار تصاویری که ممکن است موجب سوءتفاهم یا برداشت نادرست شود، خودداری نماید؛ مسئولیت اجتماعی هنرمند ایجاب می‌کند که پیامدهای انتشار هر تصویر را پیش‌بینی کند.

از سوی دیگر، ثبت لحظات ناب و صادقانه، اگر با نیت درست و نگاه محترمانه همراه باشد، می‌تواند به انتقال حقیقت مراسم کمک کند؛ مخاطب نیز زمانی با تصویر ارتباط برقرار می‌کند که احساس کند با یک نگاه صادق روبروست، نه با تصویری ساختگی یا تحریف‌شده؛ صداقت در نگاه، مهم‌ترین اصل اخلاقی در این حوزه است. بنابراین، عکاس عاشورایی باید هم هنرمند باشد و هم امانتدار؛ امانتدار لحظه‌هایی که دیگر تکرار نمی‌شوند و در عین حال بخشی از حافظه جمعی ما را شکل می‌دهند؛ اگر این امانتداری رعایت شود، اثر هنری نه تنها ارزش بصری، بلکه ارزش اخلاقی نیز خواهد داشت.

ایکنا – با توجه به تجربه برگزاری نمایشگاه‌های متعدد، این پرسش مطرح می‌شود که چیدمان و ارائه آثار عاشورایی در یک نمایشگاه تا چه اندازه در انتقال پیام مؤثر است؛ آیا صرف چاپ و نصب عکس کافی است یا طراحی مسیر حرکت مخاطب، نورپردازی و حتی انتخاب موسیقی می‌تواند در فهم بهتر آثار نقش داشته باشد؟

نمایشگاه تنها محلی برای آویختن عکس‌ها بر دیوار نیست، بلکه یک روایت فضایی است که باید با دقت طراحی شود؛ نحوه چیدمان آثار، ترتیب قرارگیری آن‌ها و فاصله میان قاب‌ها، همگی در شکل‌گیری تجربه مخاطب مؤثرند؛ اگر این عناصر به‌درستی مدیریت شوند، بازدیدکننده با یک داستان تصویری منسجم روبرو می‌شود، نه مجموعه‌ای پراکنده از تصاویر. نورپردازی نیز نقش تعیین‌کننده‌ای دارد؛ نوری که به‌درستی تنظیم شده باشد، می‌تواند بر جزئیات تصویر تأکید کند و حس و حال اثر را تقویت نماید؛ در مقابل، نور نامناسب ممکن است بخشی از ظرافت‌های بصری را از بین ببرد؛ بنابراین، توجه به استانداردهای حرفه‌ای در برگزاری نمایشگاه، نشانه احترام به اثر و مخاطب است. حتی طراحی بروشور، نوشتن توضیحات کوتاه و برگزاری نشست‌های نقد و بررسی در حاشیه نمایشگاه، می‌تواند به درک عمیق‌تر آثار کمک کند؛ مخاطب امروز علاقه‌مند است بداند هنرمند با چه نگاهی و با چه دغدغه‌ای به سراغ این سوژه رفته است؛ این اطلاعات مکمل تجربه بصری او خواهد بود. با این توضیح، نمایشگاه موفق آن است که پس از خروج مخاطب از سالن، تصویری یا مفهومی در ذهن او باقی بماند؛ اگر چیدمان و ارائه آثار بتواند چنین تأثیری ایجاد کند، می‌توان گفت که رسالت خود را به انجام رسانده است.

ایکنا – در افق آینده، عکاسی عاشورایی را چگونه می‌بینید؛ با توجه به پیشرفت فناوری‌هایی مانند هوش مصنوعی، دوربین‌های پیشرفته و حتی واقعیت مجازی، آیا این تحولات می‌توانند به تعمیق بیان هنری کمک کنند یا خطر فاصله گرفتن از اصالت و واقعیت را در پی دارند؟

فناوری همواره شمشیری دو لبه بوده است؛ از یک سو ابزارهای پیشرفته امکان ثبت جزئیات بیشتر، کار در شرایط نوری دشوار و خلق ترکیب‌بندی‌های دقیق‌تر را فراهم کرده‌اند؛ این امکانات می‌توانند به عکاس کمک کنند تا روایت کامل‌تری از آیین‌های عاشورایی ارائه دهد؛ از سوی دیگر، افراط در استفاده از جلوه‌های دیجیتال و دستکاری‌های بیش از حد، ممکن است به از دست رفتن حس واقعیت و صداقت تصویر بینجامد. هوش مصنوعی و ابزارهای ویرایش نوین، اگر در خدمت تقویت پیام باشند و نه جایگزین آن، می‌توانند مفید واقع شوند؛ اما باید مرزی روشن میان بازنمایی هنری و جعل واقعیت وجود داشته باشد؛ به‌ویژه در عکاسی مستند، حفظ اصالت تصویر یک اصل اساسی است که نباید قربانی جلوه‌های تکنولوژیک شود. واقعیت مجازی و نمایشگاه‌های تعاملی نیز می‌توانند تجربه‌ای تازه برای مخاطب ایجاد کنند و او را در فضای آیین قرار دهند؛ این تجربه‌ها، اگر با دقت طراحی شوند، می‌توانند به فهم عمیق‌تر مراسم کمک کنند؛ اما همچنان اصل بر آن است که محتوا بر فناوری تقدم داشته باشد.

در خاتمه، آینده عکاسی عاشورایی در تلفیق هوشمندانه سنت و فناوری رقم خواهد خورد؛ هنرمندی که ریشه در فرهنگ و تاریخ دارد و در عین حال از ابزارهای نوین به‌درستی بهره می‌گیرد، می‌تواند آثاری خلق کند که هم اصیل‌اند و هم معاصر؛ چنین آثاری قادر خواهند بود پیام عاشورا را به نسل‌های آینده نیز منتقل کنند.

انتهای پیام