به گزارش ایکنا از استان مرکزی، این استان به واسطه پیشینه تاریخی، حضور تعزیه‌خوانان نامدار، وجود تکایا و فضاهای آیینی کهن و نیز شکل‌گیری برخی از خاص‌ترین شیوه‌های سوگواری، جایگاهی ویژه در تاریخ عزاداری‌های ایران دارد.

از تعزیه سیار بازار اراک و تعزیه‌های ترکی مناطق شمالی استان گرفته تا آیین‌های کهنی همچون علم‌گردانی هزاوه، چغچغه‌زنی انجدان و مجالس تعزیه مبتنی بر زندگی امامزادگان مدفون در منطقه، همگی بخشی از میراث معنوی ارزشمندی هستند که طی قرن‌ها در این خطه شکل گرفته و تداوم یافته‌اند.

اهمیت این میراث تا آنجاست که نام بسیاری از تعزیه‌خوانان، شاعران، نسخه‌نویسان و حتی رجال فرهنگی و سیاسی برخاسته از استان مرکزی در تاریخ آیین‌های عاشورایی ایران ثبت شده است؛ چهره‌هایی که هر یک به نوعی در شکل‌گیری و اعتلای فرهنگ سوگواری شیعی نقش‌آفرین بوده‌اند. 

اسناد تاریخی برجای‌مانده از دوره قاجار نیز نشان می‌دهد که تعزیه و آیین‌های عزاداری در منطقه عراق عجم، نام تاریخی این محدوده، از رونق و جایگاه ویژه‌ای برخوردار بوده است.

در همین راستا، اسماعیل مجللی‌نسب، پژوهشگر هنرهای آیینی استان مرکزی، در گفت‌وگو با ایسنا به تشریح بخشی از پیشینه آیین‌های عاشورایی، جایگاه تعزیه در استان مرکزی و برخی رسوم منحصر به فرد سوگواری در این منطقه پرداخت.

تعزیه سیار بازار، میراثی کم‌نظیر از هویت مذهبی و حافظه جمعی مردم اراک

وی با اشاره به پیشینه تعزیه سیار بازار اراک گفت: این آیین مذهبی ـ نمایشی که تا دهه ۴۰ خورشیدی از مهم‌ترین جلوه‌های فرهنگ عاشورایی در منطقه مرکزی ایران به شمار می‌رفت، نه تنها کارکردی آیینی و مذهبی داشت، بلکه بخشی از هویت تاریخی، اجتماعی و فرهنگی شهر اراک را شکل می‌داد و امروز نیز احیای آن با استقبال چشمگیر مردم همراه شده است.

وی اظهار کرد: در میان گونه‌های مختلف تعزیه در ایران، تعزیه سیار بازار اراک از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است و می‌توان آن را یکی از شاخص‌ترین جلوه‌های هویت مذهبی این شهر دانست. بررسی روزنامه‌های محلی، یادداشت‌ها، اسناد مکتوب، تصاویر تاریخی و روایت‌های شفاهی نشان می‌دهد که این آیین در دهه‌های گذشته نه تنها یک مراسم عزاداری، بلکه بخشی از شناسنامه فرهنگی شهر اراک بوده است.

وی افزود: هرچند تاکنون سند مشخص و معتبری درباره زمان دقیق شکل‌گیری تعزیه سیار اراک یا بنیان‌گذاران آن به دست نیامده، اما شواهد موجود نشان می‌دهد این آیین دست‌کم تا دهه‌های ۳۰ و ۴۰ خورشیدی با شکوه فراوان در بازار تاریخی اراک برگزار می‌شده است. عکس‌ها و تصاویر باقی‌مانده از آن دوران و همچنین روایت‌های شفاهی نسل‌های گذشته، از حضور گسترده مردم و اجرای منظم این آیین در شش روز پایانی دهه نخست محرم حکایت دارد.

مجللی‌نسب ادامه داد: یکی از نکات مشترکی که در تمامی منابع پژوهشی درباره تعزیه سیار اراک مشاهده می‌شود، اجرای آن از ششم تا یازدهم محرم توسط دو گروه مشهور «قلعه» و «حصار» است. این دو گروه هر ساله با یکدیگر رقابت می‌کردند و همین رقابت موجب ارتقای کیفیت اجراها می‌شد. حتی در برخی مقاطع، حساسیت‌های موجود میان دو گروه به حدی می‌رسید که شرکت یک تعزیه‌خوان در گروه رقیب، به منزله از دست دادن اعتبار و امتیازات اجتماعی او تلقی می‌شد.

وی با بیان اینکه رقابت میان این دو گروه موجب جذب بهترین تعزیه‌خوانان منطقه شده بود، گفت: براساس برخی روایت‌ها، تعزیه‌خوانان خوش‌صدا و صاحب‌نام از شهرهای اطراف اراک و حتی مناطقی همچون خوانسار برای حضور در مجالس تعزیه بازار دعوت می‌شدند. 

این پژوهشگر هنرهای آیینی استان مرکزی درباره ساختار اجرایی این آیین اظهار کرد: تعزیه سیار اراک از نظر شیوه اجرا نیز تفاوت‌های قابل توجهی با بسیاری از تعزیه‌های رایج کشور داشت. در این شیوه، هر مجلس تعزیه به بخش‌های مختلف تقسیم می‌شد و نقش‌های اصلی میان چندین تعزیه‌خوان توزیع می‌شد. برای نمونه در مجلس شهادت حضرت عباس(ع)، ممکن بود بیش از ۱۵ تعزیه‌خوان در قالب نقش حضرت عباس(ع) ایفای نقش کنند و هر بخش از مجلس را فردی متفاوت بخواند. همین تنوع موجب می‌شد مخاطبان بدون احساس خستگی تا پایان مراسم همراه اجرا باقی بمانند.

وی افزود: در واقع تماشاگران در محل‌های مشخص مستقر می‌شدند و گروه‌های تعزیه‌خوان با حرکت در طول بازار، بخش‌های مختلف یک مجلس را اجرا می‌کردند. این شیوه اجرا نوعی پویایی و تحرک ویژه به مراسم می‌بخشید و آن را از تعزیه‌های ثابت و متعارف متمایز می‌کرد.

مجللی‌نسب با اشاره به نقش بازار تاریخی اراک در شکل‌گیری این سنت گفت: معماری بازار اراک بستری مناسب برای شکل‌گیری تعزیه سیار فراهم کرده بود. حجره‌های بازار در ایام محرم کارکردی فراتر از فعالیت اقتصادی پیدا می‌کردند و به فضاهایی برای حضور و استقرار عزاداران تبدیل می‌شدند. صاحبان مغازه‌ها، خانواده‌ها و کسبه در حجره‌ها مستقر می‌شدند و فضای بازار با کتیبه‌ها، پرچم‌ها، بیرق‌ها و نمادهای عاشورایی آذین‌بندی می‌شد. فرش‌ها در مقابل مغازه‌ها پهن می‌شد و مردم ساعت‌ها به تماشای مجالس تعزیه می‌نشستند.

وی ادامه داد: بازار اراک در آن دوران، تنها مرکز تجارت و دادوستد نبود، بلکه یکی از مهم‌ترین کانون‌های حیات فرهنگی و مذهبی شهر محسوب می‌شد. از این منظر، تعزیه سیار را باید یکی از مهم‌ترین کارکردهای اجتماعی بازار تاریخی اراک دانست؛ کارکردی که تا دهه ۴۰ خورشیدی به حیات خود ادامه داد و در حافظه جمعی مردم جایگاهی ماندگار پیدا کرد.

این پژوهشگر افزود: جذابیت تعزیه سیار اراک تنها به شیوه اجرا محدود نمی‌شد، بلکه حضور تمامی عناصر و نمادهای عاشورایی در این آیین، شکوه خاصی به آن می‌بخشید. شترها، اسب‌ها، علم‌ها، بیرق‌ها، سقاها، کودکان ملبس به لباس‌های سفید، کاروان‌های نمادین، چلچراغ‌ها، گاری‌های تزئین‌شده و دیگر عناصر آیینی، فضایی کم‌نظیر را در بازار اراک پدید می‌آوردند و بازآفرینی واقعه عاشورا را به شکلی ملموس در برابر دیدگان مردم قرار می‌دادند.

وی تصریح کرد: تعزیه‌خوانان بازار اراک در اجرای جلوه‌های نمایشی نیز از خلاقیت‌های ویژه‌ای بهره می‌بردند. طراحی صحنه‌ها و استفاده از ابزارهای نمایشی به گونه‌ای بود که برخی صحنه‌های نبرد و شهادت با تأثیرگذاری فراوان اجرا می‌شد و بر جنبه‌های عاطفی و حماسی مراسم می‌افزود.

مجللی‌نسب خاطرنشان کرد: در روزگاری که امکانات سرگرمی و رسانه‌های امروزی وجود نداشت، تعزیه سیار یکی از مهم‌ترین رویدادهای اجتماعی و فرهنگی مردم اراک به شمار می‌رفت. بسیاری از خاطرات جمعی نسل‌های گذشته با محرم، بازار و تعزیه سیار گره خورده است و همین مسئله اهمیت این آیین را دوچندان می‌کند.

وی درباره افول این نمایش آئینی گفت: تعزیه سیار بازار اراک تا حدود سال ۱۳۴۲ به صورت مستمر برگزار می‌شد، اما پس از تحولات سیاسی و اجتماعی آن سال‌ها و محدودیت‌هایی که برای برخی آیین‌های مذهبی ایجاد شد، این سنت نیز به تدریج متوقف شد. بر این اساس، از اوایل دهه ۴۰ تا اوایل دهه ۶۰ خورشیدی، یعنی نزدیک به دو دهه، عملاً اثری از برگزاری تعزیه سیار در اراک مشاهده نمی‌شود.

این پژوهشگر هنرهای آیینی افزود: با وجود این وقفه طولانی، اهمیت تعزیه سیار اراک هرگز از میان نرفت؛ به گونه‌ای که حتی پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، یک پایان‌نامه دانشگاهی با محوریت این آیین نگاشته شد. این موضوع نشان می‌دهد که تعزیه سیار اراک در میان پژوهشگران و صاحب‌نظران فرهنگ عامه نیز جایگاه قابل توجهی داشته است. پس از پیروزی انقلاب اسلامی و احیای آیین‌های سنتی مذهبی، تعزیه سیار بازار اراک برای چند سال دوباره برگزار شد، اما استمرار نیافت. تا اینکه از اوایل دهه ۹۰ خورشیدی، تلاش‌هایی برای بازآفرینی و احیای این میراث ارزشمند آغاز شد و بار دیگر فضای بازار تاریخی اراک میزبان این آیین شد.

مجللی‌نسب با اشاره به برگزاری تعزیه سیار در ایام محرم امسال اظهار کرد: آنچه امروز در بازار اراک شاهد آن هستیم، اگرچه با نمونه‌های تاریخی تفاوت‌هایی دارد، اما توانسته است بخش مهمی از آن حس و حال و خاطره جمعی را زنده کند. تعزیه‌خوانان امروزی از دانش موسیقی، تجربه اجرایی و توانایی‌های آوازی مطلوبی برخوردارند و استفاده از امکانات جدید، لباس‌های فاخر و تجهیزات نمایشی نیز بر کیفیت اجراها افزوده است.

وی افزود: استقبال گسترده مردم، حضور بازاریان در کنار فعالیت روزمره اقتصادی، مشارکت عکاسان، مستندسازان و علاقه‌مندان فرهنگ عاشورایی نشان می‌دهد که تعزیه سیار همچنان جایگاه خود را در میان مردم حفظ کرده است. حتی در روزهای کاری نیز بازار شاهد حضور پرشمار عزاداران و مخاطبان این آیین بوده است.

این پژوهشگر تأکید کرد: اگرچه امروز نمونه‌هایی از تعزیه‌های سیار در استان‌های مختلف کشور برگزار می‌شود، اما ویژگی ممتاز تعزیه سیار اراک اجرای کامل و پیوسته یک مجلس تعزیه در بستر بازار تاریخی شهر و همراهی همه عناصر آیینی و نمایشی است؛ ویژگی‌ای که آن را به یکی از ارزشمندترین میراث‌های ناملموس فرهنگی استان مرکزی تبدیل کرده است. از این رو حفظ، ثبت، مستندسازی و حمایت از این سنت کهن، ضرورتی فرهنگی برای انتقال آن به نسل‌های آینده به شمار می‌رود.

مجللی‌نسب همچنین با اشاره به برگزاری آیین امسال در بازار تاریخی اراک گفت: در مراسم امسال حدود ۳۰ تعزیه‌خوان به اجرای مجالس مختلف پرداختند.‌ گروه حصار امسال به دلیل برخی محدودیت‌های عمرانی و مشکلات زیرساختی مسجد آخوند، حرکت خود را از مسجد جلالی آغاز کرد و پس از ورود به بازار، مجالس تعزیه را اجرا کرد. 

نخل، عنصر نمادین سوگواری برای حسین(ع)

پژوهشگر هنرهای آیینی استان مرکزی، با اشاره به پیشینه تاریخی آیین‌های سوگواری در این استان گفت: استان مرکزی از جمله مناطق تأثیرگذار در شکل‌گیری، توسعه و تداوم آیین‌های عاشورایی و هنر تعزیه در ایران به شمار می‌رود و بسیاری از سنت‌های مذهبی، نسخه‌های تعزیه، تعزیه‌خوانان برجسته و آیین‌های منحصربه‌فرد سوگواری ریشه در این خطه دارند.

وی با اشاره به جایگاه نمادین «نخل» در فرهنگ عزاداری ایران اظهار کرد: نخل یکی از مهم‌ترین نمادهای آیینی در سوگواری‌های محرم است که ریشه‌های آن را می‌توان در فرهنگ و باورهای کهن ایرانی جست‌وجو کرد. در ایران باستان، نخل به عنوان نماد زندگی، برکت، استقامت و پایداری مورد احترام بود و در بسیاری از آثار ادبی و هنری پیش از اسلام نیز بازتاب یافته است. با این حال، نخلی که امروز در آیین‌های عزاداری مشاهده می‌شود، شباهت ظاهری به درخت خرما ندارد و در حقیقت نمادی از تابوت یا پیکر مطهر حضرت اباعبدالله الحسین(ع) تلقی می‌شود.

مجللی‌نسب افزود: نخل‌ها پیش از مراسم با آینه‌ها، پارچه‌های زربفت، قالی‌های نفیس، علم‌ها، شمشیرها و دیگر نمادهای مذهبی تزئین می‌شوند و در روز عاشورا به دست ده‌ها و گاه صدها نفر حمل می‌شوند. این آیین در مناطق مختلف ایران با ویژگی‌های بومی و اقلیمی متفاوت برگزار می‌شود و استان یزد از مشهورترین مراکز نخل‌گردانی کشور به شمار می‌رود.

علم‌گردانی هزاوه و چغچغه‌زنی انجدان

وی در ادامه به برخی دیگر از آیین‌های خاص عزاداری در استان مرکزی اشاره کرد و گفت: آیین علم‌گردانی هزاوه از جمله سنت‌های کهن این منطقه است که هر ساله از شب نخست محرم آغاز می‌شود. در این مراسم، علمی شش متری با سرپنجه‌های نقره‌ای و طلایی توسط سادات هزاوه آماده و در ایام محرم در سطح روستا و پیرامون امامزاده به گردش در می‌آید. در روز عاشورا نیز همزمان با لحظه شهادت امام حسین(ع)، سرپنجه طلایی از تنه علم جدا می‌شود که نمادی از اوج سوگ و اندوه عاشورایی است.

این پژوهشگر هنرهای آیینی استان مرکزی همچنین به آیین چغچغه‌زنی در روستای انجدان اشاره کرد و افزود: چغچغه‌زنی یکی از رسوم منحصر به فرد سوگواری در استان مرکزی است که در آن عزاداران با استفاده از ابزارهای چوبی مخصوص، به اجرای مراسم می‌پردازند. براساس روایت‌های محلی، این آیین یادآور اندوه شیعیان پس از شنیدن خبر شهادت امام حسین(ع) و یارانش در واقعه کربلاست و از دیرباز در منطقه انجدان رواج داشته است.

وی با اشاره به نقش استان مرکزی در ادبیات و متون تعزیه گفت: کتاب «محرق‌القلوب» اثر ملامهدی نراقی، از علمای نامدار این خطه، یکی از مهم‌ترین منابع مقتل و از آثار تأثیرگذار در نگارش نسخه‌های تعزیه به شمار می‌رود. این اثر در دوره قاجار مورد توجه تعزیه‌نویسان قرار گرفت و در شکل‌گیری بخش مهمی از متون تعزیه ایران نقش داشت. استان مرکزی در دوران قاجار از مهم‌ترین مراکز پرورش رجال فرهنگی و مذهبی مرتبط با آیین‌های عاشورایی بود. قائم‌مقام فراهانی، امیرکبیر و همچنین میرزا عبدالله فراهانی، استاد برجسته موسیقی ایرانی و تنظیم‌کننده ردیف‌های موسیقی دستگاهی، همگی از چهره‌های برخاسته از این منطقه هستند که به نوعی در حفظ و گسترش فرهنگ سوگواری و هنرهای آیینی نقش داشته‌اند.

وی با اشاره به حضور گسترده هنرمندان این خطه در تکیه دولت تهران افزود: شماری از مشهورترین تعزیه‌خوانان دوره ناصری و مظفری از اهالی استان مرکزی بودند و در مهم‌ترین مرکز اجرای تعزیه کشور یعنی تکیه دولت به ایفای نقش می‌پرداختند. همچنین «انجم» از مشهورترین تعزیه‌نویسان دوره قاجار که نسخه‌های او هنوز نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد، اهل روستای قدمگاه شازند بود.

این پژوهشگر خاطرنشان کرد: ملا اسدالله آمره‌ای با تخلص «مخلص» نیز از شاعران برجسته تعزیه‌های ترکی‌زبان بود که از روستای آمره شهرستان کمیجان برخاست و آثار او همچنان در مناطق ترک‌زبان مورد استفاده قرار می‌گیرد.

وی با اشاره به میراث معماری مرتبط با تعزیه در استان مرکزی گفت: چهار تکیه تاریخی زاغرم تفرش، آقاخان محلاتی در محلات، باغ شیخ ساوه و تکیه تاریخی فرمهین از جمله فضاهای شاخص اجرای تعزیه در استان مرکزی هستند که در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده‌اند و نشان‌دهنده سابقه عمیق این هنر آیینی در منطقه هستند.

مجللی‌نسب تصریح کرد: در مناطق ترک‌نشین استان مرکزی همچون کمیجان و خنداب، تعزیه‌های ترکی اجرا می‌شود.

وی با اشاره به اسناد تاریخی موجود درباره سوگواری در عراق عجم( نام تاریخی استان مرکزی در دوران قاجار)، اظهار کرد: گزارش‌های روزنامه دولت علیه ایران و روزنامه وقایع اتفاقیه نشان می‌دهد که در نیمه قرن سیزدهم هجری قمری، برگزاری مجالس روضه‌خوانی، تعزیه و اطعام عزاداران در شهر اراک و دیگر نقاط این منطقه به صورت گسترده جریان داشته است و حکام محلی نیز از بانیان اصلی این مراسم محسوب می‌شدند.

این پژوهشگر افزود: یکی از قدیمی‌ترین اسناد مربوط به تعزیه در اراک در روزنامه وقایع اتفاقیه ثبت شده است. همچنین در سفرنامه دکتر فووریه، پزشک مخصوص ناصرالدین‌شاه، از حضور تعزیه‌خوانان عراقی در اردوی شاه و اجرای مجلس شهادت حضرت عباس(ع) در منطقه سلطان‌آباد یاد شده است که نشان‌دهنده شهرت و اعتبار تعزیه‌خوانان این منطقه در دوره قاجار است.

مجللی‌نسب تأکید کرد: تعزیه‌خوانی امروز در تمامی شهرها و روستاهای استان مرکزی رواج دارد و مجالسی همچون سهل بن علی، محمدعابد، شاهسواران و شاهزاده عبدالله که بر اساس زندگی امامزادگان مدفون در این استان سروده شده‌اند، همچنان اجرا می‌شوند. 

به گزارش ایسنا، آنچه از بررسی اسناد تاریخی، متون تعزیه، آیین‌های سوگواری و روایت‌های شفاهی برمی‌آید، نشان می‌دهد استان مرکزی تنها یکی از برگزارکنندگان آیین‌های عاشورایی نیست، بلکه در شکل‌گیری و تداوم بخش مهمی از میراث نمایشی و آیینی ایران نقشی اثرگذار داشته است. 

امروز در شرایطی که بسیاری از سنت‌های بومی در معرض فراموشی قرار گرفته‌اند، حفظ، مستندسازی و معرفی این آیین‌ها بیش از گذشته اهمیت یافته است. آیین‌های عاشورایی استان مرکزی تنها مراسمی برای سوگواری نیستند، بلکه بخشی از هویت تاریخی، فرهنگی و اجتماعی مردمان این سرزمین به شمار می‌روند؛ میراثی که در گذر نسل‌ها حفظ شده و استمرار آن می‌تواند ضمن پاسداشت فرهنگ عاشورا، به صیانت از بخشی ارزشمند از میراث ناملموس ایران کمک کند.

انتهای پیام