کریم میمنت‌نژاد، مدرس دانشگاه و پژوهشگر تاریخ، در گفت‌وگو با خبرنگار ایکنا از آذربایجان‌شرقی، با تأکید بر اینکه سنت‌های مربوط به دهه اول محرم در آذربایجان بسیار متعدد بوده که در این مجال به مواردی اشاره می‌شود که بیشتر مربوط به شهر تبریز است، گفت: عزاداری‌های محرم تبریز قدمتی بالاتر از دوران صفویه دارد. چنانچه در اسناد مربوط به قراقویونلوها، جهانشاه دستور ممانعت عزاداری‌های اجتماعی و عمومی را در تبریز صادر کرده و این دستور نشان می‌دهد که این عزاداری‌ها در دوره قراقویونلوها در شهر تبریز به صورت ظاهری، عمومی و اجتماعی انجام می‌شده است. 

وی با بیان اینکه در دوره‌های بعد به خصوص با استقرار سلسله صفویه و اعلام تشیع به‌عنوان مذهب رسمی کشور، عزاداری‌ها رونق و توسعه می‌یابد، اظهار کرد: دسته‌های شاخسی نیز برای اولین‌بار از سوی قزلباش‌های مسلح به شمشمیر در حضور شاه اسماعیل برگزار شده است. 

هر محله تبریز؛ یک دسته عزاداری با نام محله 

میمنت‌نژاد با تأکید بر اینکه به غیر از موضوع شاخسی که سنتی بسیار قدیمی است، سایر اشکال عزاداری نیز در تبریز بعضاً منحصر به فرد هستند، گفت: در دوره قاجار مطابق نقشه دارالسلطنه تبریز محلات با مرزبندی تقسیم شده و هر محله نیز دسته عزاداری مختص خود را دارا بود که این دسته‌ها به‌نام خود محله عزاداری می‌کردند. 

 این تاریخ‌پژوه افزود: بر این اساس، هئیت‌های متعدد با اسامی مختلف در کوچه‌ها و کوی‌های تبریز عزاداری کرده و در طول سال برنامه اجرا می‌کردند، اما در ایام محرم و برای عزاداری در بازار تبریز همه در قالب یک دسته به‌نام محله و پشت یک پرچم به‌نام دسته عزاداران آن محله قرار گرفته و در قالب سه هیئت شامل عرب، عجم و زنجیرزنان وارد بازار تبریز می‌شدند که همچنان نیز این سنت برقرار است. 

وی با بیان اینکه هر کدام از این هیئت‌ها در پوشش و شیوه‌های نوحه‌سرایی و مداحی تفاوت‌هایی دارند، گفت: هیئت زنجیرزنان معمولاً دامن‌های چاکدار و جلیقه‌های سیاهرنگ بر تن کرده و دسته عرب نیز نوعی دامن و یک پیراهن سیاه خاص بر تن کرده و با ریتم تند و با دو دست عزاداری می‌کنند؛ دسته‌ عجم نیز کت و شلوار سیاهرنگ پوشیده و دستاری سیاه به سر می‌بندند و چند تکه کاه بر شانه‌هایشان ریخته و بسیار آرام سینه‌زنی می‌کنند که موضوع عجم‌خوانی منحصر به شهر تبریز است. 

شاعر رثایی در محلات تبریز 

میمنت‌نژاد با بیان اینکه شعرای رثایی نیز جایگاه ویژه‌ای در تبریز دارد و براساس تقسیم‌بندی محلات، هر محله برای خود یک شاعر یا شاعرانی داشت که معمولاً از اشعار این شاعران بیشتر استفاده می‌شد، گفت: در عزاداری‌ها نیز نوحه‌خوان اگر کاغذ بیاضی در دست دارد، معمولاً اشعارش مربوط به شاعر رثایی محله و متناسب با زمان و موضوع بود. 

این نویسنده و پژوهشگر تاریخ، با بیان اینکه در دوره قاجار قبل از شروع ماه محرم رؤسای دسته‌های محلات در حضور والی تبریز یا در کاخ عالی قاپو با حضور ولیعهد گردهم آمده و از طریق قرعه‌کشی، ترتیب ورود دسته‌ها را به بازار تبریز مشخص می‌‌کردند، ادامه داد: این قرعه‌کشی بعدها نیز با حضور رئیس شهربانی تبریز و امروزه نیز در حضور رئیس مجمع دسته‌جات حسینی انجام می‌شود. 

وی با اشاره به اینکه فردی به‌نام اوداباشی نیز در بازار تبریز مسئول مهیا کردن پرچم‌های سیاه و سایر ملزومات عزاداری ماه محرم می‌شد تا بازار تبریز آماده‌ پذیرایی از حجم بالایی از عزاداران و تماشاگران شود، افزود: معمولاً هفتم ماه محرم نیز دسته‌های عزاداری کوچه باغ و محله خیابان تحت عنوان «خبرآوران محرم» به بازار تبریز آمده و به نوعی فرار رسیدن ماه عزا را به اصناف و کسبه بازار خبر می‌دادند. 

ورود دسته‌جات عرب، عجم و زنجیرزن به بازار 

این محقق با تأکید بر اینکه طی روزهای هشتم تا ۱۲ محرم عزاداری‌های داخل بازار تبریز طبق قرعه‌کشی برگزار می‌شود، گفت: دسته‌جات عزاداری در قالب سه هیئت عرب، عجم و زنجیرزنان طبق زمانبندی از پیش تهیه شده در مسیر راسته صادقیه و در نهایت در تیمچه مظفریه تبریز عزاداری می‌کنند. 

وی با بیان اینکه در روز عاشورا در میان این دسته‌ها چند مورد شبیه‌خوانی هم برگزار می‌شود، تصریح کرد: شبیه‌خوانی محله دوه‌چی(شتربان) با پوست شیر جنگلی در عاشورای حسینی از بارزترین شبیه‌خوانی‌ها در بازار تبریز است.

میمنت‌نژاد، با تأکید بر اینکه یکی از این دسته‌های شبیه‌خوانی نیز مشهور به دسته حر است که در روز عاشورا مجسمه‌ای پر از خون، زخم و تیروکمان(نمایشگر پیکر جناب حر) بر دست داشته و دسته مقابل نیز به‌عنوان نماد یزیدیان، سرخپوش هستند، ادامه داد: گروه سرخپوش در قالب ابیات ترکی اعلام می‌کند که آماده‌ اجرای دستور ابن زیاد شده تا روی پیکر حر با اسب بتازند که در مقابل دسته‌ حر که نمایانگر قبیله‌ی اوست به مقابله ایستاده و اعلام می‌کند که نمی‌گذاریم به جنازه جناب حر اهانت شده و از او محافظت خواهیم کرد. 

این تاریخ‌پژوه با تأکید بر اینکه متعاقب این شبیه‌خوانی، دسته‌ شیر به میدان می‌آید که «شِر دسته‌سی» اطلاق شده و شبیه‌خوانی مشهور محله دوه‌چی تبریز است، اظهار کرد: در این شبیه‌خوانی فردی پوست شیر را به حرکت درآورده و چند نفر نیز آن را روی دوش حمل می‌کنند؛ در شرایطی که پوسین روی یک تخت روان، کودکی تیرخورده را در آغوش دارد که نمایشگر حضرت علی‌اصغر(ع) است. این شبیه‌خوانی با ابیاتی محزون به اجرا درآمده و عزاداران فریاد می‌زنند: «ای شیر یتیش بو گون هرایه، امداد اله آل مصطفایه، لعنت بیله قوم بی حیایه»؛ و به عزاداری در بازار تبریز ادامه می‌دهند. 

وی در ادامه تأکید کرد: گاه گهواره‌هایی را نیز به بازار تبریز می‌آورند که به معنای گهواره حضرت علی‌اصغر(ع) بوده که در زبان ترکی «بشیک» نام دارد. 

مرثیه‌های زنانه؛ سنتی با ظرافت در عزاداری‌های محرم تبریز 

میمنت‌نژاد در ادامه با بیان اینکه مجالس زنانه نیز بخشی از سنت عزاداری در تبریز است که ارزش انجام یک پژوهش مستقل را دارد، گفت: این مجالس تحت عنوان مرثیه‌های خانگی اجرا شده و خنچه‌ای بسیار زیبا تدارک دیده می‌شود که شامل گهواره و دست‌های حضرت ابوالفضل(ع) بوده و تزئین می‌شود. 

این محقق تاریخ تبریز با اشاره به اینکه در این مجالس، مرثیه‌خوان دعوت شده و روضه‌خوانی و عزاداری انجام می‌شود، ادامه داد: مرثیه‌ها از بعدازظهر روز عاشورا شروع شده و تا سوم یا جمعه امام و روز اربعین برگزار می‌شود که سنت بسیار با اهمیتی بوده و نیاز به پرداخت دارد، چراکه این نوع سوگواری ظرافت‌ها و لطافت‌های بسیاری دارد. 

وی در پایان به سنت نذری‌دادن در تبریز نیز اشاره کرد و گفت: احسان و نذری‌های تبریز در ایام محرم معمولاً غذا بوده و بیشتر در تاسوعا و عاشورا به‌عنوان ناهار و بعضاً شام توزیع می‌شود؛ همچنین در صبح عاشورا نیز نذورات صبحانه بین مردم پخش شده و خانه‌ای که نذر داشته باشد با نصب علم سیاه بر درب منزل مردم را دعوت کرده و مردم نیز به‌خاطر تبرک و نیات خود، این نذورات را دریافت می‌کنند.

انتهای پیام