هنر دینی در روزگار ما تنها یک حوزه تخصصی در میان شاخه‌های هنری نیست، بلکه عرصه‌ای است که نسبت میان ایمان، زیبایی، معنا و تجربه زیسته انسان را به شکلی جدی پیشِ روی هنرمند و مخاطب قرار می‌دهد. هرچه جهان معاصر به سوی سرعت، مصرف‌زدگی و غلبه ظواهر پیش می‌رود، نیاز به هنری که بتواند لایه‌های عمیق‌تر وجود انسان را مخاطب قرار دهد نیز بیشتر احساس می‌شود. از همین رو بحث درباره چیستی هنر دینی و تمایز آن با آثاری که صرفاً از مضامین مذهبی بهره می‌گیرند، به یکی از موضوعات مهم در نقد و نظر هنری بدل شده است.

در این میان، پرسش اصلی آن است که آیا هنر دینی فقط با موضوع شناخته می‌شود یا آنکه ریشه آن را باید در نوع نگاه، نیت و جهان‌بینی هنرمند جست‌وجو کرد. بسیاری از آثار ممکن است به مفاهیم قدسی، اخلاقی و عرفانی بپردازند، اما همه آن‌ها لزوماً از جوهره هنر دینی برخوردار نیستند. آنچه به یک اثر عمق و اصالت می‌بخشد، نسبت حقیقی آن با باور، شناخت و تجربه درونی آفریننده اثر است؛ نسبتی که در فرم، زبان، نشانه‌ها و شیوه بیان هنرمند نیز بازتاب پیدا می‌کند.

در چنین افقی، واکاوی مبانی نظری و عملی هنر دینی و بازخوانی نسبت آن با ایمان، تکنیک، آموزش و نیازهای انسان معاصر، اهمیتی دوچندان می‌یابد؛ چراکه آینده این هنر در گرو گفت‌وگوهای عمیق و کارشناسانه است. کاظم نظری به‌عنوان استاد دانشگاه، پژوهشگر حوزه هنرهای نمایشی و کارگردان تئاتر که سال‌ها در عرصه آموزش، مدیریت و تولید آثار نمایشی فعالیت داشته، از جمله چهره‌هایی است که تجربه عملی و نگاه نظری را توأمان در کارنامه خود دارد و دغدغه پیوند میان معنا و فرم را به‌صورت جدی دنبال کرده است. ایکنا پیرامون ابعاد مختلف هنر دینی، نسبت آن با باور قلبی هنرمند، چالش‌های مدرنیته و آسیب‌هایی چون شعارزدگی و سطحی‌نگری، با این هنرمند و مدرس دانشگاه گفت‌وگویی تفصیلی انجام داده است که در ادامه می‌خوانیم.

ایکنا – در گفت‌وگوهای تخصصی پیرامون حوزه هنر و دین همواره این پرسش مطرح است که مرزهای دقیق میان هنر با مضمون دینی و هنر دینی به معنای ذاتی و قدسی آن چیست و آیا می‌توان هر اثری را که صرفاً موضوع و محتوای آن برگرفته از مفاهیم قدسی، عرفانی یا اخلاقی باشد، لزوماً در زمره هنر دینی طبقه‌بندی کرد یا اینکه این مقوله نیازمند تعاریف دقیق‌تر و عمیق‌تری است؟

هنر دینی در ساحت بنیادین خود فراتر از یک موضوع یا سوژه ساده است و در واقع به نوعی جهان‌بینی و سلوک درونی هنرمند بازمی‌گردد که در قالب فرم و ساختار هنری متبلور می‌شود. در نگاه نخست، شاید به نظر برسد که هر اثری با موضوعات مقدس، دینی تلقی می‌شود، اما مسئله قدسی، مسئله‌ای است که در بطن وجود انسان، در اعماق گرایش‌های اخلاقی و عرفانی او ریشه دارد و این بروز بیرونی، صرفاً بازتابی از آن حقیقت درونی است. در واقع، هنر دینی محصول تقاطع میان باور درونی هنرمند و تکنیک بیانی اوست که نمی‌توان آن‌ها را کاملاً از هم منفک دانست، چراکه تمامی رفتارهای انسان، چه ذهنی و چه رفتاری، ریشه در علایق و اعتقادات بنیادین او دارد که در ناخودآگاه او نهادینه شده است.

از منظر زیبایی‌شناسی، این هنر همواره با نوعی ادراک شهودی همراه است که هنرمند از طریق آن، حقیقت قدسی را به زبان تصویر، فرم، رنگ و یا کلام ترجمه می‌کند. بنابراین، نمی‌توان مدعی شد که هر اثری با نمادهای ظاهری دینی، لزوماً هنر دینی است، بلکه اصالت اثر در گرو میزان پیوند آن با حقیقت درونی هنرمند و صدق آن با آن ساحت قدسی است که سعی در بازنمایی‌اش دارد. هنر دینی در واقع تجلیگاه این باور است که چگونه یک مفهوم انتزاعی و معنوی می‌تواند در کالبد مادی و فیزیکی یک اثر هنری، بدون آنکه ارزش وجودی خود را از دست بدهد، تجسم یابد و بر مخاطب تأثیر بگذارد، موضوعی که همواره محل بحث فلاسفه و هنرمندان بوده است.

هنر دینی برآیندی است از تعامل دیالکتیک میان تکنیک‌های متنوع هنری و آن جوهره معنوی که هنرمند در پی انتقال آن است. این زبان اگرچه برآمده از ابزارهای تکنیکی و روش‌های کلاسیک یا مدرن است، اما در بطن خود حامل معنایی است که از عالم معنا نشئت گرفته است. این مسئله به این معنا نیست که تکنیک اهمیت ندارد، بلکه به این معناست که تکنیک در خدمت بیان آن حقیقتی است که پیش‌تر در وجود هنرمند نهادینه شده و اکنون در فضای اثر خود را به نمایش می‌گذارد. بنابراین مرز میان این دو نه در موضوع، بلکه در نحوه مواجهه و میزان عمق ارتباطی است که هنرمند با آن ساحت قدسی برقرار کرده و توانسته است آن را به فرمی پویا و تأثیرگذار تبدیل کند.

ایکنا – با توجه به هجوم مؤلفه‌های مدرنیسم و تغییرات شگرف در فرم‌های بیانی هنرهای تجسمی و نمایشی در عصر حاضر، هنرمندان چگونه می‌توانند میان این ساختارهای نوین و محتوای اصیل سنتی و قدسی، تعادلی پایدار ایجاد کنند تا اثر هنری علاوه بر برخورداری از استانداردهای زیبایی‌شناختی مدرن، اصالت و تقدس خود را در برابر دیدگان مخاطب امروزی از دست ندهد؟

برقراری تعادل میان فرم‌های مدرن و محتوای قدسی، مستلزم نگاهی هوشمندانه به روابط میان نشانه‌ها و نمادها در بستر هنر معاصر است. در این فرآیند، هنرمند باید بداند که اگرچه اشکال هندسی یا ساختارهای روایی ممکن است متفاوت و متأثر از جریان‌های مدرن باشند، اما همچنان می‌توان از عناصر بنیادینی همچون نور، رنگ و نمادهای متعالی که در سنت‌های دینی جایگاه ویژه‌ای دارند، برای ایجاد یک پیوند عمیق بهره برد. این ارتباط نه یک تقابل قهری، بلکه یک هم‌افزایی خلاقانه است که در آن هنرمند با تکیه بر ذوق و سلیقه شخصی، مفاهیم را به زبان دنیای امروز بازتعریف می‌کند تا مخاطب بتواند با آن ارتباط برقرار کند. حتی در آثار اکسپرسیونیستی یا سبک‌های مدرن که شاید در ظاهر فاصله‌ای با هنرهای سنتی داشته باشند، می‌توان ردپای مفاهیم دینی و قدسی را به‌وضوح مشاهده کرد، مشروط بر اینکه هنرمند هوشمندانه از قابلیت‌های این سبک‌ها برای القای پیام خود استفاده کند. برای نمونه، برخی از آثار هنرمندان بزرگ مدرن در مواجهه اول، تصویری انتزاعی ارائه می‌دهند، اما با کنکاش و بررسی‌های نشانه‌شناسانه، ریشه‌های اعتقادی و دینی نهفته در اثر آشکار می‌شود که نشان می‌دهد هنرمند عامدانه خواسته است آن حقیقت را در لایه‌های زیرین اثر پنهان سازد. این پنهان‌کاری آگاهانه، خود یکی از وجوه هنر مدرن است که مخاطب را به چالش می‌کشد تا در جست‌وجوی معنای متعالی، به لایه‌های عمیق‌تری از اثر نفوذ کند.

برای حفظ اصالت اثر، هنرمند باید فراتر از تقلید ظاهری از فرم‌های سنتی، به درک درستی از ماهیت و کارکرد نمادها برسد و آن‌ها را در ساختار مدرن اثر خود جای‌گذاری کند. در واقع، این موضوع به توانمندی هنرمند در تلفیق زبان فرمی با محتوای قدسی بازمی‌گردد؛ به‌گونه‌ای که اثر هنری نه‌تنها به ورطه سطحی‌گرایی نمی‌افتد، بلکه می‌تواند به‌عنوان پلی میان جهان مدرن و سنت‌های اصیل دینی عمل کند. پژوهشگران و منتقدان هنری در این حوزه نقش مهمی دارند تا این پیوندها را تحلیل و به مخاطب معرفی کنند، چرا که هر اثر هنری از زوایای گوناگون قابل تفسیر است و یک اثر دینی موفق، اثری است که در عین مدرن بودن، همچنان به آن ریشه‌های اعتقادی وفادار مانده است.

ایکنا – در مباحث فلسفه هنر همواره این بحث مطرح است که آیا خلق یک اثر هنری دینی نیازمند باور قلبی و اعتقاد راسخ هنرمند به مفاهیم دینی است یا اینکه مهارت، تکنیک و دانش هنری برای تولید چنین اثری کفایت می‌کند و آیا می‌توان اثری دینی خلق کرد که هنرمند آن فاقد باور درونی نسبت به آن موضوع باشد؟

باور قلبی هنرمند، ستون فقرات و جوهره اصلی هر اثر دینی است و بدون آن، اثر تنها پوسته‌ای تهی از معنا خواهد بود، چراکه آنچه از دل برآید، لاجرم بر دل نشیند و این اصلی خدشه‌ناپذیر در تمامی هنرهای قدسی است. وقتی هنرمند با اعتقاد قلبی و باور راستین دست به خلق اثر می‌زند، این ایمان در تمامی اجزای اثر؛ از تسلط بر قلم و خط گرفته تا ترکیب‌بندی، پرسپکتیو و حتی کوچک‌ترین جزئیات رنگ‌گذاری، خود را نشان می‌دهد و هیچ‌گونه تزلزلی در اثر مشاهده نمی‌شود. در حقیقت، اعتقاد راستین به هنرمند شجاعت و صلابتی می‌بخشد که باعث می‌شود کلام و تصویر او بر جان مخاطب بنشیند و او را متقاعد کند، زیرا این خلوص نیت است که اثر را از یک کار سفارشی معمولی به یک اثر هنری ماندگار و قدسی تبدیل می‌کند.

هر اثر هنری از زوایای گوناگون قابل تفسیر است و یک اثر دینی موفق، اثری است که در عین مدرن بودن، همچنان به آن ریشه‌های اعتقادی وفادار مانده است

تاریخ هنرهای تجسمی، خط، نقاشی و حتی سینما گواه آن است که آثار ماندگار دینی توسط کسانی خلق شده‌اند که با نیت پاک و باوری عمیق نسبت به پدیده یا موضوع دینی، دست به کار شده‌اند و این روحیه در تمامی زوایای اثر تبلور یافته است. غیرممکن است که هنرمند نسبت به موضوع اثرش بیگانه باشد یا اعتقادی به آن نداشته باشد، اما انتظار داشته باشیم اثری خلق کند که تأثیری عمیق بر مخاطب بگذارد؛ زیرا در هنرهای قدسی، تکنیک تنها ابزاری است برای تجسم‌بخشی به باوری که پیش‌تر در وجود هنرمند نهادینه شده است. هر چقدر هنرمند به این مفاهیم وابسته و دوستدار آن‌ها باشد، قطعاً این عشق و ایمان در فرم نهایی اثر خودش را بروز می‌دهد و مخاطب نیز این خلوص را درک خواهد کرد. از این رو، نمی‌توان تکنیک و مهارت را جایگزین باور قلبی کرد، اگرچه مهارت برای ارائه بی‌نقص یک اثر ضروری است، اما موتور محرک هنر دینی، ایمان هنرمند است. تزلزل در قلم یا سستی در ترکیب‌بندی، غالباً نشان‌دهنده نبود باور استوار و یا شناخت ناکافی نسبت به موضوع است که در نهایت منجر به تولید اثری می‌شود که نمی‌تواند ارتباطی معنوی با مخاطب برقرار کند. هنرمند دینی، کسی است که هم‌زمان با رشد مهارت‌های فنی، به پرورش روح و باورهای خود نیز می‌پردازد تا بتواند آن حقیقت درونی را به بهترین شکل ممکن در قالب اثر هنری‌اش متبلور سازد و از این رهگذر، تأثیری پایدار بر ساحت وجودی مخاطبان خود بگذارد.

ایکنا – با عنایت به اینکه هنر دینی در بسیاری از بسترهای تاریخی و معاصر اغلب با زبان رمز، نماد و تمثیل با مخاطب سخن می‌گوید، چگونه می‌توان این دایره نمادین را در عصر حاضر به‌گونه‌ای بازتعریف و بازخوانی کرد که برای نسل امروز و مخاطبانی که شاید با این مفاهیم فاصله گرفته‌اند، قابل درک، فهم و ارتباط‌گیری باشد؟

بازتعریف نمادهای دینی برای نسل امروز در درجه اول نیازمند یک استراتژی کلان آموزشی در سطح جامعه است تا این جلوه‌های نمادین در نظام تربیتی و حتی در تبلیغات عمومی و کالاهای مصرفی، بازتعریف و جایگاه‌شان تثبیت شود. در بسیاری از امور روزمره، مانند علائم راهنمایی و رانندگی که مفاهیم جهانی و قراردادی دارند، به‌خوبی آموزش دیده‌ایم و آن‌ها را در ناخودآگاه خود ثبت کرده‌ایم؛ حال پرسش اینجاست که چرا همین فرآیند را در مورد نمادهای دینی که بخش مهمی از هویت فرهنگی ما هستند، پیاده نمی‌کنیم. اگر در مدارس و نهادهای آموزشی، این نشانه‌ها به‌درستی تدریس و درگیر زندگی روزمره شوند، نسل جدید به‌راحتی می‌تواند با آن‌ها ارتباط برقرار کند و نسبت به آن‌ها واکنش‌های آگاهانه‌ای نشان دهد.

باید بپذیریم که این نشانه‌ها و نمادها، ظرفیت‌های معنایی عظیمی دارند که اگر در زندگی روزمره ما جاری شوند، آن‌گاه هنر دینی به امری ملموس و قابل درک بدل خواهد شد. هنرمند به‌تنهایی نمی‌تواند بار سنگین آموزش و فرهنگ‌سازی را به دوش بکشد، بلکه آموزش و پرورش و نهادهای فرهنگی باید با ورود این نمادها به متون درسی، تبلیغات محیطی و فضای شهری، آن‌ها را در ناخودآگاه جمعی نسل امروز تثبیت کنند. زمانی که مخاطب در مواجهه با یک اثر هنری دینی، پیش‌زمینه ذهنی و آموزشی داشته باشد، تحلیل‌های درستی خواهد داشت و می‌تواند آن رمز و رازهای هنری را به‌درستی رمزگشایی کند، چراکه زبان هنر دینی زبانی است که در بطن جامعه ریشه دارد.

این فرآیند آموزشی است که باعث می‌شود نمادهای دینی از حالت انتزاعی و دور از ذهن خارج شده و به بخشی از زیست‌جهانِ انسان مدرن تبدیل گردند. اگر بتوانیم این نمادها را در متن زندگی روزمره مردم، از معماری و طراحی داخلی گرفته تا محصولات فرهنگی و هنری، بگنجانیم، قطعاً نسل امروز به‌راحتی با آن‌ها انس خواهد گرفت و از آن‌ها رمزگشایی خواهد کرد. اینجاست که نقش هنرمند در کنار نهادهای آموزشی روشن می‌شود؛ او باید با بهره‌گیری از تکنیک‌های روز، این نمادها را به شکلی هنرمندانه عرضه کند که مخاطب نه‌تنها دچار سردرگمی نشود، بلکه احساس کند این اثر بخشی از حقیقت وجودی اوست که در قالب هنری بازتاب یافته است.

ایکنا – آیا می‌توان ویژگی‌ها و معیارهای جهان‌شمول برای هنر دینی قائل شد، به‌گونه‌ای که بتوان آن را فراتر از مرزهای جغرافیایی و مذهبی خاص تعریف کرد، یا اینکه اساساً هنر دینی بر پایه جهان‌بینی، شریعت و باورهای خاصِ هر دین، ساختار و زیبایی‌شناسی متمایزی را ایجاد می‌کند که لزوماً برای دیگران قابل درک نیست؟

هنر دینی دارای ویژگی‌های جهان‌شمول است، زیرا زبان زیبایی و معنویت، زبانی است که به فطرت انسان بازمی‌گردد و محدود به جغرافیا یا مذهب خاصی نیست. اینکه تصور کنیم نمادها و زیبایی‌های دینی صرفاً متعلق به ماست و ادیان دیگر از این موهبت محروم هستند، دیدگاه درستی نیست؛ چراکه مسیحیت، یهودیت و دیگر ادیان نیز زیبایی‌شناسی‌های خاص و باورهای عمیق خود را دارند که از منظر خود، مخاطب را به سوی حق دعوت می‌کنند. در واقع، تمامی این ادیان بر مبنای اعتقاد به خداوند و ارزش‌های انسانی، اخلاقی و رفتاری بنا شده‌اند و این ویژگی‌ها، همان نقطه مشترکی است که هنر دینی را در سراسر جهان به یک زبان واحد، یعنی زبان معنویت، تبدیل می‌کند.

هر دینی بر مبنای جهان‌بینی و اعتقادات خود، پرداخت زیبایی‌شناسانه خاصی را ارائه می‌دهد، اما هدف غایی همگی آن‌ها تعالی انسان و بازگشت به سوی اصل خویشتن است. تفاوت در رنگ، فرم و نحوه بیان، به معنای تفاوت در ماهیت هنر دینی نیست، بلکه تنوع در شیوه‌های رسیدن به آن حقیقت قدسی است که در جوامع مختلف نمود پیدا می‌کند. این زیبایی‌ها، لطافت‌ها و خلوصِ موجود در آثار دینیِ تمدن‌های گوناگون، همان چیزی است که باعث می‌شود یک اثر دینی در معماری کلیساهای اروپا یا مساجد ایران، هر دو برای انسانِ امروز جذاب و تأمل‌برانگیز باشد، چرا که هر دو از یک نیاز درونی و عمیق انسانی سخن می‌گویند. در واقع، هر چقدر این هنر دینی با زندگی مردم عجین‌تر و در آن مستتر باشد، باورپذیری و تأثیرگذاری آن افزایش می‌یابد و این دقیقاً همان دلیلی است که هنرمند به‌عنوان عضوی از جامعه نمی‌تواند از آن جدا باشد. وقتی به معماری مسیحی یا هنرهای تجسمی کشورهای اسلامی نگاه می‌کنیم، می‌بینیم که چگونه مسائل اعتقادی در تمامی ارکان زندگی، از زیباسازی شهری تا دکوراسیون و خط و نقاشی، بروز پیدا کرده است. این ویژگی جهان‌شمول هنر دینی است که می‌تواند مفاهیم معنوی را به زبان زیبایی به تمام بشریت عرضه کند و انسان را از هیاهوی دنیای مادی فراتر برده و به ساحتی آرام‌بخش و قدسی دعوت کند.

ایکنا – با توجه به اینکه نهادهای آموزشی، به‌ویژه آموزش و پرورش و دانشگاه‌ها، در شکل‌دهی به سواد بصری و درک هنری نسل‌های جدید نقشی بنیادین دارند، چگونه می‌توان این نهادها را به سوی آموزشِ تحلیلی و عمیقِ مفاهیمِ هنر دینی سوق داد تا دانش‌آموزان و دانشجویان به جای مواجهه سطحی با نمادها، به درک درستی از ماهیت این هنر دست یابند؟

نقش آموزش و پرورش در تبیین و ترویج درک هنر دینی، نقشی زیربنایی و تعیین‌کننده است، چراکه سیستم آموزشی باید بتواند جلوه‌های نمادین و معنوی را از سنین کودکی به‌گونه‌ای آموزش دهد که در ذهن ناخودآگاه دانش‌آموزان ثبت شود. همان‌طور که در دوران کودکی یاد می‌گیریم چگونه با علائم راهنمایی و رانندگی یا هنجارهای اجتماعی تعامل کنیم، باید به همان اندازه برای آموزش نمادهای دینی نیز سرمایه‌گذاری کنیم تا این نمادها به بخشی از سواد بصری و فرهنگی نسل جدید تبدیل شوند. اگر این آموزش‌ها درگیر زندگی روزمره نشوند و تنها به‌صورت تئوری در کتاب‌ها باقی بمانند، هرگز شاهد شکل‌گیری یک درک عمیق و تحلیلی از هنر دینی در میان نسل جوان نخواهیم بود.

هر دینی بر مبنای جهان‌بینی و اعتقادات خود، پرداخت زیبایی‌شناسانه خاصی را ارائه می‌دهد، اما هدف غایی همگی آن‌ها تعالی انسان و بازگشت به سوی اصل خویشتن است

دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی نیز باید با بهره‌گیری از رویکردهای بین‌رشته‌ای، پیوند میان هنر، فلسفه و الهیات را تقویت کنند تا هنرمندان آینده، نه‌تنها تکنیک‌های مدرن را بیاموزند، بلکه با مبانی نظری و تاریخی هنر دینی نیز به‌خوبی آشنا شوند. این آموزش باید فراتر از حفظ کردن تعاریف باشد؛ دانشجو باید بتواند با استفاده از ابزارهای پژوهشی، هنر دینی را تحلیل کرده و درک کند که چگونه یک مفهوم قدسی می‌تواند در ساختار یک اثر هنری معاصر تجلی یابد. بدون چنین آموزشی، ما شاهد آثار سطحی‌گرایانه‌ای خواهیم بود که اگرچه ظاهری دینی دارند، اما از عمق معنایی بی‌بهره‌اند و نمی‌توانند مخاطب پرسشگر امروز را قانع کنند.

این آموزش باید به‌گونه‌ای طراحی شود که هنر دینی را نه به‌عنوان یک امر منفک از زندگی، بلکه به‌عنوان یک جریان جاری و پویا در بطن فرهنگ معرفی کند. وقتی هنرمند در طول دوران تحصیل خود با این مفاهیم عجین شود و یاد بگیرد که چگونه مسائل اعتقادی را به زبان زیبایی‌شناسی ترجمه کند، آن‌گاه آثارش نیز از عمق و اصالت برخوردار خواهد بود. بنابراین، تمرکز بر شیوه‌های آموزش فعال و مشارکت‌جو در حوزه هنر دینی، می‌تواند راهگشای بسیاری از چالش‌های امروزی باشد و هنری را پرورش دهد که هم برای نسل امروز جذاب باشد و هم به ارزش‌های بنیادین و اصیل پایبند بماند.

ایکنا – هنرمند به‌عنوان عضوی از پیکره جامعه که در فضای اجتماعی نفس می‌کشد، چگونه می‌تواند بدون آنکه در دامِ شعارزدگی یا سطحی‌نگری بیفتد، تأثیرات محیطی و اجتماعی خود را به شکلی هنرمندانه در آثارش منعکس کند، به‌طوری که هنر او هم بازتاب‌دهنده نیازهای جامعه باشد و هم ارزش‌های قدسی را حفظ کند؟

هنرمند به دلیل اینکه بخشی از جامعه است، نمی‌تواند نسبت به تحولات اجتماعی، فرهنگی و اعتقادی پیرامون خود بی‌تفاوت باشد و ناگزیر آثار او منعکس‌کننده باورها و نیازهای همان جامعه است. وقتی مسائل دینی و اعتقادی در زندگی روزمره مردم جاری باشد، این موضوع به‌طور طبیعی بر هنرمند اثر می‌گذارد و او را بر آن می‌دارد تا به خلق آثاری بپردازد که با نیازها و دغدغه‌های مردم همخوانی دارد. برای جلوگیری از سطحی‌نگری، هنرمند باید تلاش کند تا به جای پرداختن به ظواهر، به عمق مفاهیم نفوذ کرده و زیبایی‌های معنوی را در آثار خود بسط دهد، زیرا هر چقدر این هنر با زندگی مردم عجین‌تر باشد، تأثیرگذاری و ماندگاری آن نیز بیشتر خواهد بود.

هنرمند برای اینکه دچار شعارزدگی نشود، باید از نگاه تقلیلی به موضوعات دینی پرهیز کند و سعی نماید با نگاهی جامع‌نگر، مفاهیم را از زوایای مختلف بررسی کند. شما نگاه کنید به معماری اصیل کشور خودمان یا سایر کشورهای اسلامی که چگونه در طراحی فضاهای عمومی، زیباسازی شهری و معماری منازل، مفاهیم اعتقادی به شکلی کاملاً طبیعی و غیرشعاری بروز پیدا کرده‌اند؛ این همان الگوی مطلوبی است که هنرمند معاصر باید از آن الهام بگیرد. در واقع، هنرمند نباید سعی کند که دین را به‌زور وارد اثر کند، بلکه باید اجازه دهد که حقیقتِ دین، از میان تکنیک، رنگ، فرم و ساختار اثر، خود را به مخاطب عرضه کند. در نهایت، این پیوند میان هنرمند، جامعه و مفاهیم اعتقادی، یک پیوند دوطرفه است که در آن هنرمند با درک عمیق از نیازهای معنوی جامعه، آن را به فرمی هنری تبدیل می‌کند. اگر جامعه ما به سمت معنویت حرکت کند و نهادها بسترهای لازم را فراهم کنند، هنرمند نیز با آرامش خاطر بیشتری می‌تواند به خلق آثار فاخر بپردازد. بنابراین، راهکار اصلی در گسترش و تعمیق نگاه دینی در جامعه است تا هنرمند هم بتواند در فضایی آزاد و خلاقانه، آثاری بیافریند که هم‌زمان هم به زیبایی‌شناسی مدرن توجه دارد و هم ریشه‌های عمیق اعتقادی و اخلاقی جامعه را در خود حفظ کرده است.

ایکنا – با توجه به شرایط فعلی و چالش‌هایی که هنر در دنیای مدرن با آن روبه‌روست، مهم‌ترین آفت هنر دینی در دوران معاصر که باعث می‌شود این نوع از هنر دچار سطحی‌نگری، شعارزدگی یا حتی انحراف از مسیر اصلی خود شود، چیست و چه راهکاری برای صیانت از اصالت این هنر در برابر این آسیب‌ها وجود دارد؟

مهم‌ترین آفت هنر دینی در دوران معاصر، در گام نخست، فاصله گرفتن از باور قلبی و در گام دوم، افتادن در دام شعارزدگی، تحریف و غلو برای رسیدن به اهداف غیرهنری یا جاه‌طلبی‌های فردی است. اگر هنرمند به جای تمرکز بر اصلِ معنا و حقیقت دینی، بخواهد از این ابزار برای خودنمایی یا مقاصد غیرفرهنگی استفاده کند، قطعاً هنر او دچار خدشه شده و از ساحت قدسی خود فاصله می‌گیرد. برای مقابله با این آسیب، هنرمند باید با خلوص نیت و با نگاهی عمیق به آنچه باور دارد، عمل کند و سعی نماید از هرگونه تظاهر یا شعارزدگی که باعث می‌شود اثر هنری از حقیقت خود دور شود، فاصله بگیرد.

اگر ما باور قلبی خود را حفظ کنیم و برای آنچه که واقعاً به آن اعتقاد داریم، بدون هراس از قضاوت‌ها یا فشارهای بیرونی، دست به خلق اثر بزنیم، هیچ آسیبی به هنر دینی وارد نخواهد شد و این هنر، همانند سایر حوزه‌های هنری، جایگاه والای خود را حفظ خواهد کرد. هنر دینی، هنری است که بر پایه احترام و نیت پاک انسانی بنا شده و بستگی دارد که هنرمند با چه زاویه‌ای، با چه نگاهی و با چه برداشتی به موضوع می‌نگرد. هر چقدر این نگاه به نیاز واقعی انسان امروز و دردهای او مرتبط‌تر باشد، آن اثر هم ماندگارتر خواهد بود و هم تأثیرگذارتر، چراکه حقیقتی را بیان می‌کند که از جان برآمده است. بنابراین، راهکار اصلی در بازگشت به خلوص و اصالت است؛ یعنی هنرمند باید بداند که هنر دینی جایگاهی است برای گفت‌وگو با حقیقت، نه ابزاری برای بیان شعارهای کلیشه‌ای. در این مسیر، هنرمند باید دائماً در حال تزکیه نفس و تأمل در مفاهیم قدسی باشد تا بتواند با بیانی هنرمندانه، آن مفاهیم را به زبانی جهانی و قابل درک برای انسان معاصر تبدیل کند. اگر این نیت پاک و باور عمیق در کنار مهارت فنی قرار گیرد، شاهد خلق آثار بی‌نظیری خواهیم بود که نه‌تنها دچار آفت‌های شعارزدگی نمی‌شوند، بلکه چراغ راهی برای هدایت انسان به سوی کمال و معنای زندگی خواهند بود.

انتهای پیام