به قلم محسن معارفی، رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در تانزانیا

نام‌های آفریقا؛ داستان‌های نانوشته‌ توده‌ها

در بسیاری از جوامع آفریقایی، نام‌گذاری صرفاً یک انتخاب فردی یا سلیقه‌ای نیست؛ بلکه سندی است از آنچه بر مردم گذشته، آنچه آرزو کرده‌اند، آنچه از آن رنج برده‌اند و آنچه خواسته‌اند به نسل بعد منتقل کنند. در قاره‌ای که قرن‌ها تاریخش نه در آرشیوهای رسمی، بلکه در حافظه‌ جمعی مردم عادی زیسته است، نام‌ها به زبان بی‌صدای تاریخ بدل شده‌اند. در این سرزمین نام‌ها بار روایت را به دوش کشیده‌اند و بسیاری از این نام‌ها نشانی از ثبت یک واقعه، یک احساس عمومی یا یک تصمیم تاریخی بوده‌اند. نام‌های آفریقایی اغلب داستان می‌گویند: داستان روزگار قحطی، رنجی که خانواده یا جامعه‌ای بر دوش کشیده، لحظه‌ استقلال از استعمار، سال‌های جنگ و ناامنی، یا برهه‌ای کوتاه از امید، ایمان و مقاومت.

مراسم Outdooring غنا؛ یکی از جلوه‌های اهمیت نام‌گذاری در آفریقا

نام‌گذاری در مردم‌شناسی آفریقا، یکی از کهن‌ترین اشکال «بیان نمادین» در فرهنگ انسانی است. ضرب‌المثلی از قبیله‌ یوروبا در نیجریه می‌گوید: «نام نیک از طلا ارزشمندتر است» و در جوامع شرق آفریقا گفته می‌شود: «انسان با نامش شناخته می‌شود، نه با قدش.»

در بسیاری از کشورهای آفریقایی، نام‌گذاری با مراسم رسمی، حضور بزرگان خاندان، نمادهای طبیعی و آیین‌های نمادین همراه است. یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌ها، مراسم Outdooring در غناست؛ آیینی که از نظر فرهنگی و نمادین، یکی از مهم‌ترین مراحل تولد انسان به‌شمار می‌آید و به منزله‌ «اعلام ورود رسمی کودک به جامعه‌ انسانی» تلقی می‌شود. این مراسم معمولاً یک هفته پس از تولد نوزاد برگزار می‌شود.

این تأخیر ریشه در باور سنتی آکان‌های غنا دارد که معتقدند کودک در روزهای نخست تولد در وضعیت «میان‌بود» قرار دارد: نه کاملاً متعلق به جهان ارواح و نیاکان است و نه به‌طور کامل وارد جهان انسان‌ها شده است. تنها پس از گذشت چند روز و تثبیت حیات می‌توان او را به جامعه معرفی کرد؛ گویی کودک پس از یک هفته اعلام می‌کند که «تصمیم گرفته بماند». در این آیین، نوزاد از فضای بسته‌ خانه بیرون آورده و در فضای باز ـ حیاط، جلوی خانه یا پشت‌بام ـ قرار داده می‌شود. اندکی آب بر زیر او یا بر بدن کودک ریخته می‌شود، کودک گریه می‌کند و سپس بزرگ خاندان، نوزاد را با نام انتخابی خطاب می‌کند.

بدین‌سان، نام کودک رسماً اعلام می‌شود. حاضران کودک را با تکرار نمایش در آغوش می‌گیرند، دعا می‌کنند، برایش عمر، سلامت و برکت می‌طلبند و هدایای خود را تقدیم خانواده می‌کنند. این مراسم در واقع آیین پذیرش مسئولیت جمعی نسبت به یک انسان تازه‌وارد است. از همین رو در فرهنگ غنایی گفته می‌شود: «کودک با تولد زنده می‌شود، اما با Outdooring انسان می‌شود.»

فلسفه‌های مختلف نام‌گذاری در آفریقا

در آفریقا، هر نام بازتاب یک فلسفه و گزاره‌ای فشرده بر محور معناست. مهم‌ترین الگوهای نام‌گذاری را می‌توان چنین برشمرد:

۱. نام‌گذاری بر اساس پیام خانواده

در بسیاری از موارد، نام کودک به مثابه‌ بیانیه‌ خانوادگی عمل می‌کند. خانواده‌ای که رنجی را پشت سر گذاشته یا امیدی را دنبال می‌کند، پیام خود را در قالب نام فرزند به جامعه منتقل می‌سازد. در آفریقای جنوبی، زیمبابوه و زامبیا، نام‌هایی با ساختار جمله‌وار بسیار رایج‌اند؛ مانند: «خدا شنید»، «خدا ما را فراموش نکرد»، «رنج ما پایان یافت»، «امید هنوز زنده است» یا «این کودک دلیل بقای ماست». این نام‌ها پیام خانواده را برای دهه‌ها زنده نگه می‌دارند.

۲. نام‌گذاری بر اساس رخداد تولد

در بسیاری از جوامع آفریقایی، نام کودک مستقیماً با زمان یا شرایط تولد او پیوند می‌خورد. در غرب آفریقا و به‌ویژه میان قوم آکان در غنا، نام‌گذاری بر اساس روز تولد بسیار رایج است:

روز هفته پسر دختر شنبه کوامه (Kwame) اما (Amma) یکشنبه کواسی (Kwasi) اکوسوا (Akosua) دوشنبه کوادو (Kwadwo) ادوا (Adwoa) سه‌شنبه کوابنا (Kwabena) ابنا (Abena) چهارشنبه کواکو (Kwaku) اکوا (Akua) پنجشنبه یائو (Yao) یاآ (Yaa) جمعه کوفی (Kofi) افوا (Afua)

برای نمونه، کوفی عنان، دبیرکل فقید سازمان ملل، نامش به معنای «پسر متولد روز جمعه» است. نام‌های دیگری نیز بر اساس ساعت تولد، وضعیت آب‌وهوا، تولد در شب، هنگام باران شدید یا پس از فوت نوزادان قبلی انتخاب می‌شوند. این نام‌ها گاه فراتر از ثبت یک واقعه، به ویژگی‌های اخلاقی نیز نسبت داده می‌شوند؛ مثلاً باور عمومی برخی مردم آکان این است که «کودک شنبه‌ای» روحیه‌ رهبری بیشتری دارد و «کودک جمعه‌ای» آرام‌تر است!

3. نام‌گذاری بر اساس نام اجداد و نیکان

بسیاری از خانواده‌های آفریقایی، نام نیاکان را بر کودک می‌نهند؛ چرا که اجداد نگهبانان قبیله هستند و ارواح آن‌ها همچنان مراقب خانواده، زمین و نسل‌های بعدی هستند. به همین دلیل، خانواده‌ها با این نام‌گذاری تلاش می‌کنند روح آن‌ها در نسل جدید «ادامه» یابد و پیوند خونی و معنوی خاندان گسسته نشود.

در برخی فرهنگ‌ها، حتی باور بر این است که کودک بخشی از روح یا ویژگی‌های اخلاقی آن نیا را با خود حمل می‌کند. در کنار این سنت بومی، با گسترش ادیان الهی در آفریقا، نام‌گذاری بر اساس شخصیت‌های صالح و نیکوکارِ ذکرشده در قرآن و انجیل نیز رواج بسیار گسترده‌ای یافته است؛ نام‌هایی که هم‌زمان حامل ایمان دینی و آرمان اخلاقی‌اند و خانواده امیدوار است کودک در آینده، خُلق و مسیر آن بزرگان را ادامه دهد.

4. نام‌گذاری به‌مثابه تثبیت هویت قبیله‌ای

در بسیاری از جوامع آفریقایی، تعلق به قبیله بخش بنیادین هویت فرد به‌شمار می‌آید؛ این هویت ضمن اینکه برای فرد امنیت می‌آورد، در روابط اجتماعی او نیز نقش تعیین‌کننده‌ای دارد. افزون بر این، انتساب قبیله‌ای شبکه‌ای از حمایت اجتماعی فراهم می‌آورد. افراد گسترده و پراکنده‌ شده‌ قبیله او را تنها نمی‌گذارند و در بزنگاه‌های زندگی پشت فرد می‌ایستند. ادراک اولیه‌ قبایل از یکدیگر نیز اغلب بر همین انتساب شکل می‌گیرد؛ اینکه فلان قبیله آرام و صلح‌جوست، دیگری اهل نزاع است، آن یکی به دانش و آموزش شهره است و … همین تصویرهای جمعی، تصمیم‌گیری درباره‌ ازدواج، کار، همکاری یا حتی قضاوت‌های روزمره را آسان‌تر و سریع‌تر می‌کند. در برخی از قبایل بزرگ و قدرتمندِ آفریقا، این انتساب چنان حیاتی است که در روزهای ابتدایی تولد، زخمی عمیق بر گونه‌ی شخص، به شکل علامت قبیله ـ مانند ضربدر یا نشانه‌ای خاص ـ ایجاد می‌کنند تا انتساب او به قبیله برای همیشه آشکار و انکارناپذیر باشد.

در چنین بافتی، منتسب نبودن به قبیله نوعی تابو محسوب می‌شود و زیستن بدون هویت قبیله‌ای، زندگی را دشوار و پرهزینه می‌کند. یکی از مهم‌ترین راه‌های تثبیت این انتساب، نام‌گذاری کودک بر اساس مفاهیم مثبت در زبان خاص قبیله است؛ واژه‌هایی چون عشق، صلح، مهربانی، صبر یا امید به خصوص وقتی به گونه‌ی خاص و متفاوت در زیان قبیلیه باشد، می‌تواند نشانی از تعلق فرد باشد و همچون حرز و نگهبان، کودک را در پناه هویت قبیله‌ای‌اش قرار دهد.

4. نام‌گذاری منفی برای حفاظت

یکی از پدیده‌های قابل توجه در آفریقا، انتخاب نام‌های ظاهراً منفی برای حفاظت آیینی از کودک است. در این منطق فرهنگی، نام‌های زشت یا کم‌ارزش برای فریب ارواح شر و دفع چشم‌زخم انتخاب می‌شوند. والدین می‌کوشند کودک محبوب خود را در نظر نیروهای نامرئی، کم‌اهمیت جلوه دهند تا آسیبی نبیند. نام‌هایی مانند Koko (زشت/معمولی) در غرب آفریقا، Nkoy (بی‌چیز) در مرکز آفریقا، Hapana (نه/نخواستیم) در شرق آفریقا و Mbi (بد/ناخوشایند) در جنوب آفریقا از این دست‌اند. این نام‌ها تحقیرآمیز نیستند، بلکه ابزار حفاظت‌اند و به‌ویژه در خانواده‌هایی که سابقه‌ی مرگ کودک دارند، رایج‌ترند. گاه این نام‌ها موقتی و گاه مادام‌العمر باقی می‌مانند، بی‌آنکه بار منفی اجتماعی داشته باشند.

5. نام‌گذاری بر اساس مفاهیم اخلاقی و اجتماعی

در بسیاری از جوامع، به‌ویژه مناطق مسلمان‌نشین، نام‌هایی با بار اخلاقی و اجتماعی رواج فراوان دارند؛ به‌خصوص در دوره‌های بحران. نام‌هایی چون Baraka(برکت)، Subira(صبر) و Tumaini(امید) در شرق آفریقا و مناطق سواحیلی‌زبان نمونه‌های شاخص این گرایش‌اند.

6. نام‌گذاری سیاسی و الهام از رهبران

نام‌گذاری متأثر از تحولات سیاسی در بسیاری از جوامع آفریقایی پدیده‌ای رایج و معنادار است. این شیوه‌ نام‌گذاری به‌ویژه در مقاطع حساس تاریخی ـ همچون دوران استعمارزدایی، انقلاب‌ها و دگرگونی‌های بزرگ سیاسی در سطوح محلی، منطقه‌ای و بین‌المللی ـ نمود پررنگ‌تری می‌یابد. البته این رسم در همه‌ فرهنگ‌های آفریقایی به یک شکل وجود ندارد و شدت و صورت‌بندی آن از جامعه‌ای به جامعه‌ی دیگر متفاوت است. در چنین شرایطی، گاه خانواده‌ها ترجیح می‌دهند واژه‌ای نمادین و پرتکرار از روح زمانه را برای فرزند خود برگزینند؛ انتخابی که در عین سادگی، نوعی کنش سیاسیِ آرام اما ماندگار در مواجهه با مسائل روز به شمار می‌آید. نام‌هایی چون صلح(Amani)، آزادی(Uhuru) و انقلاب(Mapinduzi) که در جغرافیای سواحیلی‌زبانِ شرق آفریقا در دوران مبارزات ضداستعماری رواج فراوان داشت، نمونه‌هایی روشن از این گونه نام‌گذاری‌اند. در دوران آپارتاید در آفریقای جنوبی نیز این سنت به‌طور گسترده دیده می‌شد؛ نام‌هایی مانند آزادی (Inkululeko و Tokologo)، عدالت (Ubulungisa) و انصاف (Toka) از جمله‌ی آن‌هاست، چنان‌که در دوره‌ی پساآپارتاید، نام آشتی (Uxolo) به شکلی فراگیر محبوبیت یافت.

در کنار این شیوه، نوع دیگری از نام‌گذاری نیز رواج داشته که صراحتاً شکلی از مقاومت و مبارزه‌ ضداستعماری را بازتاب می‌دهد و نشان می‌دهد خانواده به‌روشنی در کدام سوی یک نزاع تاریخی ایستاده است؛ یعنی نام‌گذاری کودک بر اساس نام رهبران و قهرمانان سیاسی. این نوع نام‌گذاری به‌ویژه در قرن بیستم و هم‌زمان با موج استقلال‌طلبی در کشورهای آفریقایی گسترش یافت. انتخاب نام‌هایی برگرفته از رهبران برجسته‌ قاره، مانند نیِرِره(Nyerere)، لومومبا(Lumumba)، ماندلا(Mandela) و نکروما(Nkrumah)، در سراسر آفریقا، گونه‌ای از ابراز هویت جمعی و تلاشی برای انتقال امید، مقاومت و آرمان‌های آزادی‌خواهانه به نسل‌های بعدی به شمار می‌رود. در کشور تانزانیا بسیاری از پسرانی که در سال استقلال تانزانیا(1961) به دنیا آمدند، نام جولیوس و یا نیِرِره دارند، که داستان لحظات پرشور استقلال تانزانیا به رهبری جولیوس نیِرِره را روایت می‌کند.

نام رهبران و شخصیت‌های انقلاب اسلامی در آفریقا

آفریقا قاره‌ زخم‌خورده‌ای است که مردم آن استعمار را با گوشت و پوست لمس کرده‌اند و هنوز با اشکال نوین سلطه دست‌ به‌ گریبان‌اند. آن‌ها حساسیت ویژه‌ای به مفهوم «عزت» دارند و هرگاه سخن از عزت و ایستادگی در برابر ظلم به میان می‌آید، احساسات پاک مردم آفریقا از مرز قبیله، قوم و حتی وطن فراتر می‌رود. آنان با مظلومی که در برابر زور و تزویر ایستاده است، نه از سر هم‌زبانی یا هم‌خونی، بلکه از موضع تجربه‌ی مشترک رنج و مقاومت، همدردی می‌کنند و این همراهی را جزئی از شرافتِ ایستادن و مقاومت در برابر ظالم، فراتراز معیار جغرافیا می‌دانند.

از همین‌روست که پیام آزادی و آزادگی ملت ایران در لایه‌های عمیق توده‌های مردمی سال‌هاست در آفریقا شنیده می‌شود و به سنت نام‌گذاری آن‌ها راه یافته است. پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، نام «خمینی» در بخش‌هایی از این قاره‌ کهن رواج یافت که تا امروز سندی زنده‌ از یک پیوند معنوی ایران و توده‌های مردم آفریقاست. امروز خمینی‌های چهل تا پنجاه‌ساله‌ای در غنا، نیجریه، تانزانیا، ساحل عاج، کنیا و سرتاسر آفریقا زندگی می‌کنند؛. در کنار آن‌ها، نام‌هایی چون «مطهری»، «بهشتی» و «شریعتی» نیز دیده می‌شود.

اکنون این چرخه‌ تاریخی بار دیگر فعال شده است. این بار، نام «خامنه‌ای» به‌عنوان نماد یک مقطع تاریخی خاص، در میان جوامع آفریقایی شنیده می‌شود. در مقطعی که افکار عمومی جهان، شاهد کشتار ده‌ها هزار غیرنظامی بی‌گناه بود و بسیاری از دولت‌ها ـ از ترس فشارهای سیاسی و اقتصادی ـ حتی از یک موضع‌گیری صریح نیز پرهیز می‌کردند، ایران به رهبری آیت‌الله خامنه‌ای، به‌طور آشکار در برابر تجاوزگری رژیم اسرائیل موضع گرفت و به آن واکنش سخت نشان داد.

این رفتار، برای مردمی که سال‌ها طعم سکوت تحمیلی و بی‌عدالتی جهانی را چشیده‌اند، معنایی فراتر از یک اقدام نظامی یا سیاسی داشت؛ معنای «جرئت ایستادن یک رهبر مقتدر و شجاع» در لحظه‌ای که دیگران فقط نظاره‌گر بودند. هنگامی که تهدیدهای مستقیم و غیرمستقیم ایالات متحده آمریکا علیه ایران به اوج رسید، آیه‌الله خامنه‌ای نه‌تنها عقب‌نشینی نکرد، بلکه با صراحت اعلام کرد هرگونه تعرضی را با اقتدار پاسخ خواهد داد. این بی‌پروایی در برابر ابرقدرتی که بسیاری از دولت‌های آفریقایی تجربه‌ تلخ فشار و تحقیر آن را در حافظه‌ تاریخی خود دارند، برای مردم عادی این قاره که از نزدیک دیده‌اند چگونه ترس، جای حق را می‌گیرد، بسیار آشنا و قابل فهم است.

طبیعی است این احساس شورمندانه در این سنت آفریقایی، راه خود را به سنت نام‌گذاری باز می‌کند؛ سنتی که مردم عادی آفریقا، آنجا خاطره و معنایی را برای نسل‌های بعدی خود می‌خواهند به یادگار بگذارند و چه رسانه‌ای پایدارتر از نام، برای حک‌کردن یک معنا در حافظه‌ تاریخی مردم مظلومی که رسانه‌ دیگری در اختیار ندارند.

از همین‌روست که برخی مردم حقیقت‌جو و ظلم‌ستیز آفریقا تصمیم گرفته‌اند نام خود یا فرزندشان را «خامنه‌ای» بگذارند تا به آیندگان خود بگویند در آن زمان در کدام سمت تاریخ ایستاده بودند. این واقعیت را می‌توان در واکنش‌های مردان و زنانی دید که ذیل اخبار مربوط به عزت و مقاومت ایران، با صراحت می‌نویسند: «می‌خواهیم نام فرزندمان خامنه‌ای باشد، تا این نام زنده بماند.» در میان این اظهار علاقه‌ها، گاه پرسشی صمیمی اما عمیق نیز به چشم می‌خورد؛ پرسشی که هم تفاوت‌های فرهنگی ایران و آفریقا را بازتاب می‌دهد و هم جدیت این انتخاب را آشکار می‌سازد: «اگر این کودک بزرگ شد و خواست به ایران سفر کند، آیا برایش مشکلی پیش نمی‌آید؟» این نگرانی ساده، خود گواهی روشن است بر آن‌که نام‌گذاری در اینجا یک حرکت نمایشی یا احساسی نیست، بلکه تصمیمی آینده‌نگر و مبتنی بر فهم پیامدهای هویتی آن است.

شاید سال‌ها بعد، مورخی که در پی ردّ این دوران است، به‌جای اتکا به آرشیوهای رسمی و اسناد سیاسی ـ اسنادی که در طول تاریخ بارها قربانی مصلحت‌اندیشی‌ها و روایت‌های قدرت شده‌اند ـ به شناسنامه‌ها رجوع کند. و آن‌جا، در میان نام‌ها، با «خامنه‌ای‌های آفریقا» روبه‌رو شود؛ و از خلال همین نام‌ها دریابد که مردم این قاره، در آن مقطع تاریخی، چگونه پیام عزت، مقاومت و آزادگی را دریافت کردند و آن را در شخصی‌ترین و ماندگارترین انتخاب خود ثبت کردند.

نمونه‌ای از کامنت‌ها زیر یکی از پست‌های مربوط به اخبار ایران؛ این نوع گفت‌وگوها پرتکرار است، که نمونه‌ای در اینجا ذکر می‌شود.

انتهای پیام