جوانان، بزرگترین و ارزشمندترین سرمایه انسانی یک کشور هستند که پویایی آن‌ها بر روند توسعه و پیشرفت آن کشور اثرگذار است. این پویایی در شرایطی حاصل می‌شود که شاخص امید به آینده در میان جوانان پررنگ باشد تا به موتور محرکه‌ای برای تلاش، خلاقیت و انگیزه در میان آنان تبدیل شود. در مقابل، فقدان این شاخص یا کمرنگ‌بودن آن، خطر بی‌تفاوتی، دلسردی و رکود فردی و جمعی را به دنبال دارد. نظر به ضرورت و اهمیت امید به آینده و نقش آن در سلامت و پویایی جامعه، خبرنگار ایکنا از اصفهان با مریم غازی اصفهانی، پژوهشگر پسادکترای فرهنگ و ارتباطات و مبلغ تخصصی معاونت فرهنگی و تبلیغی دفتر تبلیغات اسلامی اصفهان گفت‌وگو کرده است تا وضعیت امید به آینده در میان جوانان ایرانی، عوامل مؤثر بر آن و راهکارهای بهبود این شاخص را بررسی کند. متن این گفت‌وگو را در ادامه می‌خوانیم.

ایکنا ـ شاخص امید به آینده در میان جوانان ایرانی را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

برای ارزیابی هر موضوعی می‌توان دیدگاه‌های سطحی و عمقی را در نظر گرفت. بنابراین، شاخص امید به زندگی در میان جوانان جامعه ایرانی در دو سطح بیرونی و درونی ارزیابی می‌شود. در بخش سطحی این شاخص، فشارهای اقتصادی، نبود اطمینان شغلی برای جوانان، نبرد رسانه‌ای و به‌ویژه بزرگنمایی و هیاهویی که در فضای مجازی شاهد آن هستیم، باعث کاهش امید در میان جوانان شده که واقعیتی غیرقابل انکار است.

اما با تأمل در عمق این جامعه، درمی‌یابیم که امید در لایه‌های درونی جامعه جوان ایرانی زنده است؛ به‌طوری که در عرصه علم، فناوری، فعالیت‌های جهادی و فرهنگی و حتی شرکت در مناسک دینی، حضور پویا و امیدوارانه جوان ایرانی مشاهده می‌شود. آمار حضور در مناسک اعتکاف یا فیلم‌های موجود از برگزاری چنین آیین‌هایی نشان‌دهنده سرزندگی جوان ایرانی است.

بنابراین، مسئله اصلی ناامیدشدن جوان ایرانی نیست؛ بلکه کمتر دیده و شنیده‌شدن امید در دل جوانان ایرانی و تقویت آن است، در حالی که نباید چنین باشد. روایت رسانه‌ای امروز، روایت بحران، بن‌بست و مقایسه‌های ناامیدکننده کشورها با یکدیگر است که حاصل آن کاهش امید در میان جوانان است، حتی اگر شاخص امیدواری از ظرفیت قابل توجهی در جامعه برخوردار باشد.

ایکنا ـ چه عواملی شاخص امید را در میان جوانان تحت تأثیر قرار داده است؟

عوامل مؤثر بر امیدواری جامعه جوانان ایران را می‌توان به سه دسته تقسیم کرد. دسته اول، عوامل اقتصادی، شامل کمبود شغل برای جوانان به‌ویژه فارغ‌التحصیلان دانشگاهی، تورم، مشکلات معیشتی، تحریم‌های اقتصادی، محدودیت دسترسی به مشاغل خاص و ناامنی مالی است که باعث می‌شود جوان تلاش در عرصه اقتصادی را بی‌ثمر و آینده پیش‌رو را تاریک ببیند.

مسائل اجتماعی و فرهنگی، دسته دوم این عوامل است. برای مثال، شاخص سرمایه اجتماعی اهمیت ویژه‌ای در این عرصه دارد؛ به‌طوری که با کاهش این شاخص، امیدواری نیز در میان جوانان کاهش می‌یابد. برای نمونه، جوانی که به نهادهای اجتماعی اعتماد کافی نداشته باشد، شرط قبولی در آزمون‌های استخدامی نهادهای دولتی را رابطه می‌داند. بنابراین، احساس نابرابری بر او مستولی می‌شود و بی‌اعتمادی در وجود او افزایش و سپس سرمایه اجتماعی کاهش می‌یابد.

از دیگر عوامل اجتماعی و فرهنگی می‌توان به رسانه اشاره کرد. سال‌های زیادی است که رسانه‌های دشمن در عرصه جنگ نرم برای کاهش امیدواری بسیار تلاش می‌کنند. آن‌ها سعی دارند مشکلات معمول جامعه انسانی ایران را به بحران تبدیل یا کشور را به‌طور غیرمنصفانه‌ای با دیگر کشورها مقایسه کنند؛ به‌طوری که در شبکه‌های اجتماعی بر نقاط ضعف کشور ما بسیار مترکز می‌شوند، در حالی که هر کشوری به‌طور طبیعی در عرصه‌های گوناگون دارای نقاط ضعف و قوت است. جوان ایرانی در برابر چنین محتوایی چندبرابر ناامید و مأیوس می‌‌شود که حاصل عملکرد رسانه‌ها، به‌ویژه شبکه‌های اجتماعی است.

دسته سوم، عوامل فردی و روانشناختی هستند. فشارهای روانی مداوم و کشمکش‌های ذهنی از جمله این موارد به‌شمار می‌روند؛ البته کشمکش‌های ذهنی طبیعتاً در دوره جوانی وجود دارد، اما تنهاماندن انسان در این دوران، کمبود اعتماد به‌نفس، سستی در ایمان به خداوند، انزوا و… کشمکش‌ها را افزایش می‌دهد که به گسترش یأس و ناامیدی منجر می‌شود.

تنش‌های خانوادگی اجتناب‌ناپذیر هستند، اما اگر از حالت معمول خارج شوند، به‌طوری که جوان در خانواده الگویی در برابر خود نداشته باشد، مشکلات روحی او افزایش می‌یابد؛ در حالی که اگر الگوی روشنی برای جوان ترسیم و مسئولیتی در خانواده به او محول شود تا بتواند توانایی‌های خود را بروز دهد و به خودباوری برسد، شرایط بسیار متفاوت خواهد بود.

ایکنا ـ مفهوم امید در آموزه‌های اسلامی چگونه ترسیم شده است؟ شاخص‌های اسلام برای انسان امیدوار چیست؟

امید در اسلام فقط یک حس درونی ساده‌ نیست؛ بلکه حالت نفسانی پویا و برانگیزاننده‌‌ای است که باعث تلاش سازنده، عمل صالح و استقامت در انسان می‌شود. امید یا رجا در قرآن کریم به معنای انتظار دستیابی به رحمت گسترده الهی و سعادت اخروی است که مفاهیم دیگری از جمله ایمان، مهاجرت و جهاد را در کنار خود دارد.

در این رابطه، براساس آیه ۲۱۸ سوره بقره، مؤمنان واقعی، امیدواران به رحمت خداوند هستند؛ زیرا آنان در راه ایمان خود تلاش کرده‌اند. به عبارت دیگر، خداوند در قرآن کریم به انسان‌ها می‌گوید، ایمان هنگامی راهگشاست که با تلاش و عمل صالح همراه باشد. امید در قرآن در سطح عام، به‌ معنای رسیدن به بهشت و در سطح خاص، به معنای رسیدن انسان‌های خاص به لقای خداوند است.

روایاتی نیز در اسلام درباره امید بیان شده، به‌طوری که حضرت محمد(ص) می‌فرماید: «امید، رحمت خداوند برای امت من است؛ اگر امید نباشد، هیچ مادری به فرزندش شیر نمی‌دهد و هیچ درختکاری، درخت نمی‌کارد.» این روایت به برانگیزاننده‌‌بودن امید اشاره دارد. همچنین، حضرت علی(ع) می‌فرماید: «امید بدون عمل صالح توبه را به تأخیر می‌اندازد.» بنابراین، امید واقعی از نظر اسلام از معرفت به مبدأ و معاد سرچشمه می‌گیرد و باعث رشد و سعادت انسان می‌شود.

براساس این تعاریف، امید آثاری همچون تعادل عاطفی، ترغیب به ذکر، نماز، انفاق، جهاد و ریشه‌کن‌کردن یأس به دنبال دارد. در این راستا، از نظر قرآن کریم، اعتقاد به توحید و معاد، تکیه‌گاه امید است و آیه ۵۳ سوره بقره، قطع امید از رحمت خداوند را شایسته کافران می‌داند. اگر مؤمنی توکل، صبر و امید به خدا داشته باشد، از حالت انفعال به پویایی واقعی می‌رسد.

اسلام برای شناختن انسان امیدوار شاخص‌های اعتقادی، اخلاقی و رفتاری ارائه داده است، به‌طوری که از ناامیدی دور و به‌سوی تلاش سازنده هدایت می‌شود. براساس آیه ۱۲ سوره ابراهیم، ویژگی اول، ایمان راسخ و توکل به خداوند است، به‌طوری که به رحمت و وعده‌های الهی ایمان دارد؛ چراکه می‌داند وعده‌های خداوند قطعی است. ایمان به عصایی‌ می‌ماند که هنگام بروز مشکلات باعث ایستادگی انسان می‌شود.

عمل صالح، دومین ویژگی انسان امیدوار است؛ کسی که واقعاً به رحمت خداوند امیدوار باشد، از تلاش‌کردن بازنمی‌ایستد. همچنین، به اعمال نیک و خیرخواهانه پایبند است. او نمازگزار، مجاهد در راه خدا و انفاق‌کننده است و برای حفظ این ویژگی‌ها تلاش می‌کند. انسان امیدوار در برابر ناملایمات صبور است. آیه «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ؛ ای اهل ایمان از صبر و نماز کمک بخواهید» نشان می‌دهد که صبر و نماز انسان را از انفعال خارج و امید را به نیروی محرک او تبدیل می‌کند.

ویژگی سوم انسان امیدوار، هدفمندبودن است؛ چراکه انسان امیدوار نگاه هدفمندی به زندگی دارد. یکی از چالش‌های امروز جهان غرب، تهی‌شدن زندگی از معناست؛ در حالی که سرتاسر زندگی مسلمان و مؤمن به خداوند، سرشار از امید، معنا و هدف است، چرا که بندگی و لقای خداوند را هدف زندگی خود می‌داند؛ اما انسان با تفکر سکولار، از نعمت زندگی هدفمند بی‌بهره و به پوچی مبتلا شده است.

بنابراین، غایت زندگی انسان امیدوار، بندگی خداوند است. انسان امیدوار علاوه بر نفع شخصی، خیر جمعی را نیز در نظر می‌گیرد، با جامعه تعامل دارد و عدالت را رعایت می‌کند. امام رضا(ع) می‌فرماید: «مسلمان واقعی، کسی است که به او امید خیر داشته باشند.» از نظر اسلام، انسان امیدوار، پویا، عملگرا، صبور و جامعه‌ساز است.

ایکنا ـ اگر بخواهیم این شاخص‌ها را در جامعه ایرانی بررسی کنیم، به چه نتایجی می‌رسیم؟

گفتیم که وضعیت جامعه در دو بخش سطحی و عمیق بررسی می‌شود. در بخش سطحی مشاهده می‌کنیم که مشکلات و ناامیدی‌هایی وجود دارد، ولی در بخش عمیق‌تر ظرفیتی بسیار قوی، زنده و آماده برای شکوفایی وجود دارد. با وجود اینکه امید به رحمت الهی در لایه‌های عمیق مذهبی جامعه وجود دارد، اما مردم باید بپذیرند که این امیدواری به توکلی عملی تبدیل شود، به‌طوری که اعتماد واقعی به خداوند با اقدامی سازنده همراه باشد.

شاید برخی از مردم توکل و امید به خداوند را با انفعال برابر می‌دانند؛ در حالی که براساس شاخص‌هایی که پیش از این بیان شد، امید واقعی باید با تلاش همراه باشد. بنابراین، همراهی ایمان با عمل، نکته‌ای است که باید در جامعه ما مورد تأکید و تقویت بیشتری قرار گیرد. نکته دیگر، روح جمعی است که باید مورد توجه واقع شود.

دینداری در میان افراد جامعه ایرانی تا حدی وجود دارد، اما نقطه ضعف دینداری در جامعه ایرانی، کارهای جمعی است. می‌دانیم که کشور ما تحت فشار همه‌جانبه‌ای از سوی دشمن قرار دارد و مردم تا حدی به خستگی روحی مبتلا هستند. بنابراین، باید صبر و استقامت ناشی از امید به رحمت الهی را به‌‌صورت جمعی تجربه کنیم.

با تقویت روح جمعی در میان مردم، شاخص‌های صبر در جامعه نیز افزایش می‌یابد. پویایی و امیدواری در بین جوانان به‌صورت انجام فعالیت‌های فرهنگی و علمی در قالب استارتاپ‌ها و… قابل ملاحظه است. در نتیجه، نباید اجازه دهیم که این پویایی به‌صورت فردی و جزیره‌ای ادامه یابد، بلکه با تقویت روحیه جمعی در این گروه‌ها، می‌توان منافع فردی آنان را به منافع جمعی تبدیل کرد.

این اقدام، امید را از سطح فردی به سطح جمعی گسترش می‌دهد. البته حاکمیت جامعه نیز باید شرایط پیشرفت علمی، معنوی و انقلابی را فراهم کند تا امید جمعی نیز در جامعه جاری شود.

ایکنا ـ مهاجرت بخش قابل توجهی از نخبگان به کشورهای دیگر نشان از ناامیدی جوانان امروز دارد. به نظر شما چگونه می‌توان این وضعیت را تغییر داد و جوانه‌های امید و بازگشت را در جوانان زنده کرد؟

مهاجرت نخبگان که در سال‌های اخیر بسیار مورد توجه قرار گرفت و اقداماتی هم در این عرصه انجام شد، چندان نمی‌تواند نشانه ناامیدی مطلق باشد. تمایل به مهاجرت می‌تواند به معنای خستگی بخشی از قشر جوان از شرایط اقتصادی نابسامان باشد. ناامیدی به این معناست که شخص به هیچ شکلی از اصلاح، امید نداشته باشد؛ ولی آمار مهاجرتی که در طول چند سال اخیر مورد توجه قرار گرفت، بیانگر خستگی بخشی از جوانان جامعه بود.

با بهبود شرایط و پدیدارشدن افق‌های روشن آینده در مقابل دیدگان این نسل، اقدام برای کاهش تمایل به مهاجرت در بین آنان نیز به‌راحتی امکان‌پذیر است. البته مسئولان و اعضای جامعه باید تلاش‌ چندجانبه‌ای برای تحقق این مهم انجام دهند. به‌طور کلی، بی‌ثباتی اقتصادی، تحلیل‌رفتن پیوندهای اجتماعی، بی‌اعتمادی به ساختارهای اجتماعی و احساس وجود نابرابری، از جمله عوامل افزایش‌دهنده ناامیدی در میان جوانان هستند.

در چنین شرایطی، وظیفه حاکمیت، سرمایه‌گذاری بر این اقشار است. بخشی از این سرمایه‌گذاری می‌تواند اختصاص‌دادن امکانات و مزایای مادی و معنوی به نخبگانی باشد که در داخل کشور مشغول فعالیت هستند تا اعتماد و تمایل آنان را به ماندن در کشور افزایش دهد. از سوی دیگر، برقراری گفت‌وگو میان حاکمیت و نسل جوان، به‌ویژه نخبگان بسیار مؤثر است.

در مباحث میان حاکمیت و مردم در اسلام، باید به امت و ملت پرداخت؛ به‌طوری که گفت‌وگویی بی‌واسطه میان مردم و حاکمیت در شوراهای مشورت، اتاق‌های فکر مردم‌نهاد و… برقرار شود تا مردم جامعه احساس مشارکت در اداره امور جامعه و زندگی جمعی خود را داشته باشند. چنین عملکردی جامعه را به‌سوی امیدواری و پویایی سوق می‌دهد.

ایکنا ـ جامعه انسانی بعد از فروکش‌کردن بحران‌های اجتماعی و شرایط خاص دچار ناامیدی و رخوت می‌شود. برای عبور از چنین شرایطی و بازگشت به شرایط عادی، چه راهکارهایی می‌توان ارائه داد؟

این وضعیت اجتناب‌ناپذیر است. همه جوامع انسانی بعد از فروکش‌کردن بحران‌های اجتماعی، اقتصادی و سیاسی، به‌دلیل خستگی انباشته‌شده در ذهن مردم، وارد فاز ناامیدی و افسردگی می‌شوند. باید اقدامات فردی، اجتماعی و ساختاری مؤثری برای عبور آسان از این مرحله و بازگشت به جامعه‌ای پویا صورت گیرد. یکی از عوامل رخوت جمعی، عوامل روانشناختی شامل استرس جمعی، کاهش عزت نفس و… هستند.

با وجود حملات نرم و سختی که در طول این سال‌ها علیه جامعه ایرانی صورت گرفته، کاهش عزت نفس، امری طبیعی است. همچنین، تحریم‌های اقتصادی که کشور به آن‌ها مبتلاست، احساس انزوای اجتماعی را در میان جوانان تقویت می‌کند. روایت‌های منفی که در این مدت بسیار رواج یافته بود، باعث تضعیف روحیه امیدواری، بی‌تفاوتی اجتماعی و کاهش مشارکت می‌شود. فشارهای اقتصادی مداوم بر مردم نیز در این عرصه بسیار مؤثر است.

بعد از پایان‌ انتشار ویروس کرونا در جامعه جهانی هم مشاهده کردیم که روحیه جمعی در میان اقشار گوناگون جامعه تضعیف شده بود. بنابراین، وظیفه همه بخش‌های یک جامعه، از حاکمیت گرفته تا همه مردم در برابر یکدیگر، این است که جامعه را از نظر روانی بازسازی کنند که یکی از راه‌های آن، ترویج آموزه‌های قرآنی در جامعه محسوب می‌شود، چراکه جای‌جای قرآن کریم، سرشار از امیدواری به رحمت الهی است.

برای نمونه، ارائه مشاوره‌های روانشناختی، برگزاری مناسک مذهبی، تشویق به انجام فعالیت‌های ورزشی و توصیه به دوری‌کردن از اخبار منفی از جمله اقدامات مؤثر در این عرصه هستند. یکی از اقدامات ضروری برای کاهش اثر اخبار و روایات منفی علیه کشور ما، ارائه دستاوردهای کشور برای مردم است.

بیان روایت‌های پیشرفت و دستاوردهای علمی و فناوری جامعه ایرانی در این عرصه بسیار مؤثر است؛ زیرا می‌تواند مسیر آینده و هدف زندگی نسل بعدی جامعه را تحت تأثیر قرار دهد و همچنین، موجب افزایش امیدواری و تحرک در میان جوانان شود. تقویت پیوندهای اجتماعی با برگزاری جشن‌های ملی و مذهبی، باعث تقویت روح جمعی، ایمان به خداوند و امیدواری به آینده روشن می‌شود.

حاکمیت جامعه نیز وظیفه انجام اقدامات مفید و سازنده‌ برای تقویت روحیه امیدواری در جامعه را برعهده دارد که عبارتند از افزایش اشتغال، حمایت از جوانان برای ورود به بازار کار، مبارزه با فساد، شایسته‌سالاری، پاسخگویی به مردم درباره مشکلات اجتماعی و اقتصادی، حفظ و تقویت کرامت انسانی افراد، پیشگیری از بزرگنمایی بحران‌ها در رسانه، ترویج الگوهای عملی و فرهنگی در میان جوانان در راستای گسترش شادی اجتماعی و کاهش احساس انزوای اجتماعی در جامعه به‌وسیله گفت‌وگوهای سیاسی با دیگر کشورها.

در نهایت، باید بدانیم که گام‌های خروج از رخوت و کسالت بعد از فروکش‌کردن بحران‌ها، همت فردی، ایمان و صبر، مشارکت اجتماعی با همیاری و گفت‌وگو، اصلاحات ساختاری و ایجاد عدالت و فرصت‌های برابر است. قرآن کریم تضمین می‌کند که اگر مردم جامعه‌ای در برابر مشکلات و ناملایمات استقامت ورزند، نور را به جامعه آنان بازمی‌گرداند.

انتهای پیام