به مناسبت میلاد امیرالمؤمنین حضرت علی (ع) از زاویه‌ای دیگر به مبحث آغاز امامت می‌پردازیم و بدین منظور خبرنگار ایکنا با محمودرضا فرقانی گفت‌وگو داشته است. او اهل خطه مقاومت و پایداری استان خوزستان است. دانش‌آموخته حقوق و روابط بین‌الملل در مقاطع کارشناسی و کارشناسی‌ارشد از دانشگاه‌های چمران اهواز و خوارزمی است و سابقه عضویت در مؤسسه مطالعاتی شهید مطهری را دارد. از آثار مکتوبش می‌توان به کتاب «خورشید مدار ۶۶ درجه» با موضوع واقعه مباهله در حوزه دینی و کتاب «تأثیر انقلاب اسلامی بر سینمای دوره سوم فلسطین» در حوزه سینمای مقاومت اشاره کرد. فرقانی برگزیده جشنواره مردمی فیلم عمار است. در ادامه متن گفت‌وگو از نظر می‌گذرد؛

ایکنا ـ چه دلایلی رویداد مهم حجةالوداع پیامبر اکرم (ص) را به نقطه عطفی در تاریخ اسلام و آغاز امامت تبدیل کرد؟

برای شناخت چرایی شکل گرفتن واقعه غدیر و ضرورت آن از طرف خداوند تبارک و تعالی لازم است، فضای چند سال پایانی حیات پیامبر اکرم (ص) مورد بررسی قرار گیرد. از سال هشتم هجری که گسترش اسلام در شبه جزیره حجاز در افق تحولات سیاسی و اجتماعی قابل مشاهده بود و به ویژه سال نهم هجری که سال عام‌الوفود نامگذاری شد، افراد و صحابی کنار پیامبر (ص) به دنبال بهره‌برداری از شرایط شکل گرفته به نفع منافع خود افتادند. با انسجامی که دین اسلام در شبه جزیره حجاز ایجاد کرد، صحابی و قبایل نزدیک به پیامبر نقشه‌های دور و درازی برای آینده در ذهن خود پرورانده بودند. قبایل بدوی و متفرق بادیه‌نشین با زحمات پیامبر به یک کل منسجم تبدیل شده بود که می‌توانستند به فراسوی شبه جزیره حجاز چشم بدوزند.

مرکزیتی که مدینه و در مرتبه بعدی مکه پیدا کرده بود، واجد پتانسیلی شده بود که قابلیت گسترش به بیرون از مرزهای شبه جزیره حجاز را پیدا کرده بود. از همین رو یاران نزدیک پیامبر را به فکر بهره‌برداری از این تحولات به نفع خود کشانده بود. از طرف دیگر خداوند متعال هم پازل خودش را برای آینده جبهه حق طرح‌ریزی می‌کرد. از این منظر می‌شود قائل به این شد بسیاری از آیاتی که درباره شأنیت و جایگاه والای حضرت علی (ع) و اهل بیت پیامبر نازل شده است در این دو سال باشد. از جمله آیه ۵۵ سوره مبارکه مائده که اشاره دارد ولی و سرپرست شما کسی است که در حال رکوع زکات می‌دهد یا آیه تطهیر که بعد نزول آیه، پیامبر (ص) بیش از یک ماه قبل از هر نماز واجب خود را به خانه حضرت زهرا (س) می‌چسباند و این آیه را پنج بار تلاوت می‌کرد. بر این اساس می‌شود اینگونه تحلیل کرد به نظر می‌رسد در این دو و سه سال آخر حیات مبارک پیامبر تحولات شگرف اجتماعی و سیاسی رخ داده بود و متناسب با این تغییرات، بسیاری از آیات درباره جایگاه و اهمیت نقش امیرالمؤمنین (ع) نازل شده است.

ایکنا ـ شرایط سیاسی و اجتماعی عربستان دوران انتهای حیات رسول خدا (ص) چگونه بود که لزوم به وجود آمدن غدیر خم الزامی به نظر می‌رسید؟ 

به موازات رشد اسلام و سیطره آیین یکتاپرستی دین خاتم در شبه جزیره حجاز بدیهی بود برای پیروان پرشور این آیین در حکم سفره پرنعمتی باشد. از این جهت افراد سابقه‌دار و جا افتاده در آیین دین خاتم در فکر کسب حداکثری از منافع تحولات پیش روی باشند. به موازات این اتفاقات و منافع آینده، مشخص بود خداوند تبارک و تعالی هم برنامه و فرد شاخصی را برای رهبری آن در نظر گرفته است و طبیعی بود از زبان پیامبر اکرم و از طریق نزول آیات در برهه‌های گوناگون درصدد مدیریت تحولات پیش رو به نفع جبهه حق باشد. براساس همین تحلیل بود که برخی از صحابی رسول خدا در دوم و سوم سال آخر حیات پیامبر به ایشان می‌گفتند که اگر ما می‌دانستیم قصد شما از آیین جدیدتان این است، از همان ابتدا به دین شما نمی‌گرویدیم. پس معلوم می‌شود از دیدگاه این صحابی گرویدن به آیین محمد (ص) دستاویزی بوده است تا از طریق آن منافع شخصی‌شان را پیگیری کنند. از این منظر آن چیزی که در این دو و سه سال انتهایی حیات پیامبر در حال برجسته شدن بود، سمت و سوی آینده تحولات و راهبری این مرکزیت سیاسی و اجتماعی بود که در شبه جزیره حجاز شکل گرفته بود. اوج این نوع نگاه اعتراضی در مواجه با پیامبر (ص) را هم در خود واقعه غدیر خم مشاهده می‌کنیم. بعد از حادثه غدیر خم، نعمان بن حارث فهری به همراه‌ یک جمع دوازده نفره به نشانه اعتراض نزد پیامبر (ص) می‌روند. نعمان بن حارث فهری، وقتی خدمت پیامبر (ص) می‌رسد، عرض می‌کند تو به ما دستور دادی شهادت به یگانگی خدا و اینکه تو فرستاده او هستی دهیم ما هم شهادت دادیم، سپس دستور به جهاد و حج و روزه و نماز و زکات دادی ما همه اینها را نیز پذیرفتیم، اما با اینها راضی نشدی تا اینکه این جوان (اشاره به علی (ع) است) را به جانشینی خود منصوب کردی و گفتی: «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِيٌّ مَوْلَاهُ»، آیا این سخنی است که از ناحیه خودت یا از سوی خدا است؟! پیامبر (ص) فرمود: قسم به خدایی که معبودی جز او نیست این از ناحیه خدا است. نعمان چهره خود را برمی‌گرداند و سپس می‌گوید: «اللَّهُمَّ إِنْ کانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِکَ فَأَمْطِرْ عَلَیْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ؛ خداوندا! اگر این سخن حق است و از ناحیه تو، سنگی از آسمان بر ما بباران!» ثانیه‌ای از گفتار این شخص نگذشته بود که پرنده‌ای در آسمان ظاهر می‌شود و سنگی از نوک پرتاپ می‌کند بر سر نعمان فرود می‌آید و عذاب الهی جلوی چشم همگان واقع می‌شود و به درک می‌رسد، همین جا آیه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ لِلْکافِرینَ لَیْسَ لَهُ دافِعٌ» نازل گشت. پس از نگاه این عده آیین یکتاپرستی دین خاتم تا آنجایی که منافع شان را تامین کند، قابل پذیرش است. ولی از مقطعی که هم‌راستایی منافع از بین برود یا تعارض منافع‌شان ایجاد کند مسیر مقابله با جریان حق را در پیش می‌گیرند.

ایکنا ـ واکنش حضرت علی علیه السلام از نصب امامت خویش و هدایت‌گری در جهان اسلام چه بود؟

در طول حیات پیامبر اکرم (ص) حضرت علی (ع) خود را سرباز و جان فدای پیامبر می‌دانستند و به همین خاطر بزرگترین نقش‌آفرینی‌ها را داشتند و مهم‌ترین و بزرگترین خدمات را به جامعه اسلامی انجام داده بودند. به طور مثال سال قبل حجةالوداع از طرف پیامبر (ص) مأمور می‌شود، آیات برائت از مشرکین را در قلب اردوگاه مشرکین قرائت کنند و چند ماه قبل از حجةالوداع براساس مأموریتی که پیامبر (ص) بر دوش ایشان می‌گذارند به نجران و یمن می‌روند. این سفر تأثیرات عمیقی بر آینده تحولات جهان اسلام تا به امروز می‌گذارد.

یکی از سرنوشت‌سازترین سفرهای حضرت علی (ع) در طول حیات پیامبر (ص) سفر علی بن ابیطالب (ع) به نجران و یمن است که کمتر به این سفر و تأثیرات شگرف آن پرداخته شده است. متأسفانه داستان‌ها و اطلاعات غلط فراوانی افزوده شده است که در این مقال قابل ذکر نیست، همین قدر می‌شود گفت که در این سفر، براء بن عازب نیز که نوجوان پرشور و عاشق امیرالمؤمنین (ع) بوده حضور داشته است. براء بن عازب شخصیت مهمی در حادثه غدیرخم و کمی بعدتر در تحولات سقیفه بنی‌ساعده می‌شود. در هر صورت با کاردانی و درایت موثر علی بن ابیطالب (ع) مردم یمن به دین اسلام می‌گروند و حضرت امیر (ع) همراه هجده هزار یمنی به حجةالوداع می‌روند و در مسیر بازگشت حضرت به نجران می‌رسند. در نجران طبق قراردادی که خودشان مفاد آن را مقرر کرده بودند، جزیه را از نجرانیان تحویل می‌گیرند و به مکه می‌رسند.

وقتی حضرت به مکه می‌رسند از کاروان جدا می‌شوند و به محضر رسول الله (ص) می‌روند. در غیاب ایشان برخی صحابه به جزیه‌های نجران تعدی می‌کند. وقتی حضرت علی (ع) به کاروان بر می‌گردند و این وضعیت را مشاهده می‌کنند با جدیت حله‌ها را از صحابی باز پس می‌گیرند. صحابی هم جهت اعتراض نزد رسول خدا (ص) می‌روند. رسول خدا هم به شدت از حضرت امیر (ع) حمایت می‌کند. همه این حوادث به علاوه حادثه غدیر خم را یمنی‌ها به چشم خود مشاهده می‌کنند و از آن تاریخ به بعد جزو یاران باوفای امیرالمؤمنین (ع) می‌شوند.

ایکنا ـ واکنش مردم مکه، مدینه به امامت حضرت علی علیه السلام چه بود؟ 

اینجا باید بین عوام و خواص فاصله‌گذاری کرد. به غیر از معدودی از خواص که در حادثه جانشینی سربلند بیرون آمدند عموم خواص در این آزمون الهی مردود شدند. مهاجرین و قبیله اوس و خزرج را اگر خواص آن دوران بدانیم، به جهت اینکه خود را در معرض رهبری آینده جهان اسلام می‌دیدند به علت جاه‌طلبی، ریاست‌طلبی و شهوت قدرت، خود را محق به رهبری جهان اسلام می‌دانستند. اما عموم مسلمانان و به ویژه یمنی‌ها و نجرانی‌ها که بعدها به اسلام گرویدند از وفادارترین یاران حضرت امیر (ع) شدند. داستان این انحراف بزرگی که خواص در مسیر بشریت به وجود آوردند، براء بن عازب به طور مفصل و بسیار دردمندانه در کتاب اسرار آل محمد (ص) بیان کرده است.

ایکنا ـ دقیقاً چه اشخاصی از واقعه غدیر خم احساس خطر کردند؟ 

به صورت فردی نمی‌توان گفت ولی 12 نفر به سرکردگی نعمان بن حارث فهری به این نصب الهی اعتراض کردند. ولی در مجموع عموم صحابی پیامبر (ص) حتی افرادی که بعدا خلفای اول و دوم شدند به حضرت امیرالمؤمنین تبریک گفتند، البته این به معنای پذیرش باطنی صحابی پیامبر نبود. چون در برگشت از حجةالوداع برخی از مسلمانان نقشه توطئه قتل پیامبر (ص) را کشیدند و به واسطه معجزه الهی این توطئه خنثی می‌شود.

ایکنا ـ در اینجا به جز اصل واقعه، متن خطبه قرائت شده از سوی پیامبر اکرم (ص) و نکاتی که در آن بیان شده است، چقدر در این رویداد اهمیت دارد و چطور یک خطبه اینگونه منشأ تحولات می‌شود؟ 

از زوایای مختلفی می‌شود به بررسی اهمیت خطبه غدیر خم پرداخت. یکی از زوایایی که کمتر به آن اشاره شده است، تاثیر عمیقی است که در معارف اسلامی گذاشت. یکی از آن مباحث، بحث پیرامون مفهوم امامت و شاخه‌های فرعی آن از جمله بحث غلات است. از این منظر خطبه غدیر سلسله مفاهیم و پارادایمی را در جهان اسلام به وجود آورد که چند قرن بعد بحث غلات از آن منشعب شد و این جنبه خطبه غدیر خم کمتر به آن پرداخته شده است. 

برای پاسخ به این پرسش باید با یک مورد مصداقی به بررسی پاسخ پرداخت. خطبه غدیر خم مایه و مبدع مباحث مختلفی در جهان اسلام و میان متکلمین اسلامی شد. یکی از آن مباحث بحث امامت و غلات بود. بحث غلات در سطوح و مباحث مختلف فکری و اعتقادی گرفته تا مباحث ایدئولوژی و رفتاری مطرح می‌شد. مثلا همین بحث سهو نبی یا افضلیت امامان نسبت به انبیا یا وحی نازل شدن به امامان یا علم لدنی امامان یا معجزه داشتن امامان که همگی این مباحث از خطبه غدیر خم سرچشمه می‌گرفت. در این پارادایم برخی گروه‌های فکری، دیگری را متهم به غالی‌گری می‌کردند.

ایکنا ـ یعنی خطبه غدیر خم می‌تواند به یکی از دلایل شکل‌گیری غالی‌گری منجر شده باشد؟ 

دو موضوع به طور جد به شکل‌گیری بحث غلات در جهان اسلام و به طور ویژه در میان متکلمین تأثیرگذار شد، یکی همین خطبه غدیرخم بود و دیگری زندگی و عملکرد سراسر نور و وارستگی و مجاهدت حضرت امیر (ع). اولی در حوزه اندیشگی بسیار مؤثر و کارگر بود و طرفین دعوا تلاش می‌کردند با بهره‌گیری از خطبه به اثبات مدعای خود بپردازند. از طرف دیگر زندگی محیرالعقول و سرشار از ایثار، گذشت و عدالت حضرت امیر (ع) به ویژه در دوران خلافت ایشان برخی از ارادتمندان ایشان را به وادی خضوع و خشوع کشاند و برخی از این افراد دچار افراط در اندیشه شدند و نسبت الوهیت به حضرت امیر (ع) دادند که البته از سوی علی بن ابیطالب (ع) تخطئه شدند و این مسئله به شکل آشکاری مورد سرزنش و تقبیح ائمه اطهار قرار گرفت.

ایکنا ـ پس بسیاری از تحولات سیاسی و اجتماعی براساس خطبه غدیرخم شکل گرفت؟ 

دقیقا یکی از مهم‌ترین کارکردهای خطبه غدیر خم همین کارکرد تأثیرگذاری در روندهای تحولات اجتماعی است. به عنوان مثال بحثی که چند قرن بعد به وجود آمد و از دل آن فرق مختلفی زاده شد، بحث وجوب شناخت امام است. بر این اساس عده‌ای قائل شدند تکالیف دینی که بر مسلمین واجب شده است به خاطر شناخت امام است و وقتی شما به شناخت امام نائل شدید از مرحله عمل به تعالیم دین عبور کرده‌اید و دیگر نیاز عمل به ظواهر ندارید. به عبارت دیگر شما به ظاهر دین عمل می‌کنید که به شناخت امام برسید و به مرگ جاهلیت از دنیا نروید. وقتی شما امام بر حق را شناختید، دیگر عمل به ظواهر از اولویت خارج می‌شود و به باطن دین‌داری می‌رسید. همین امروز بسیاری از فرقه‌های اعتقادی که در بلاد مسلمین گسترده هستند، دارای چنین مسلکی هستند.

ایکنا ـ خطبه غدیرخم در عصر کنونی و در جامعه شیعی چگونه می‌تواند مایه مجادلات علمی میان اندیشمندان شود؟

دو متن مهم و تأثیرگذار در میان متون دینی ما وجود دارد که شباهت‌های گفتمانی زیادی در آن دو وجود دارد. اگر بخواهیم از این جنبه بررسی کنیم، یکی همین خطبه غدیر خم است و دیگری زیارت جامعه کبیره است. یکی از اندیشمندان معاصر که دَوَران فکری مختلفی در عصر حاضر پیدا کرد و همچنان در حال دوران فکری است به طور مثال زیارت جامعه کبیره را مرامنامه شیعه غالی در برهه‌ای نام نهاد. در هر صورت شما ملاحظه می‎‌کنید تا عصر حاضر این مسئله در میان متفکرین ما موجب مباحث مختلفی بوده است. مثال دیگر آن دکتر علی شریعتی است. دکتر شریعتی بسیاری از مفاهیم شیعه را بازتولید شده به مفهوم بنیانگذاری شده در عصر صفوی می‌دانست. اما همین شخصیت ارزشمند وقتی به منابع دست اول شیعه که دست بر قضا همین مفاهیم بنیانگذاری در دوران صدر اسلام هم بوده است، می‌رسد خود نیز در ردیف شیعیان غالی قرار می‌گیرد. استناد بنده به خاطره‌ای است که همسر ایشان در کتاب طرح یک زندگی بیان می‌کنند. خانم شریعت رضوی می‌گوید: کنفرانسی در عربستان برپا می‌شود و از دکتر شریعتی درخواست ارسال مقاله‌ای در رابطه با امامان شیعه می‌کنند، ایشان هم یک مقاله تند و تیز در جایگاه و اهمیت ائمه اطهار می‌نویسند. مسئولان آن کنفرانس در پاسخ مرقوم می‌کنند، دکتر علی شریعتی از زمره شیعیان غالی هستند و از دعوت ایشان سرباز می‌زنند.

اگر شما به خطبه غدیرخم مراجعه کنید، می‌بینید پیامبر (ص) به شکل شفافی از انجام این رسالت الهی ترس داشتند. یکی از جنبه‌های این ترس را در ابتدای گفت‌وگو بیان کردم. ولی از طرف دیگر رسول خدا به متابعت از امر الهی متوجه این معنا شد که وجوب چنین مسئله‌ای بسیار حائز اهمیت است، برای همین سه روز در محل غدیر خم توقف کردند و کاروان‌های دیگری که مسیر دیگری را طی کرده بود فرستادگانی را مأموریت دادند تا به آنها اطلاع دهند به آن‌جا بیایند تا با شکوه و عظمت تمام این حادثه رقم بخورد. از این منظر مهم‌ترین کارکرد خطبه غدیرخم از دیدگاه پیامبر این مسئله بود که خطبه غدیرخم مثل شاخصی برای تمام اعصار عمل خواهد کرد و راه هدایت را برای همیشه نشان خواهد داد.

انتهای پیام