به قلم حجت‌الاسلام والمسلمین حمید احمدی عضو گروه انقلاب اسلامی دانشگاه معارف اسلامی

قرآن کریم در سوره مبارکه ضحی آیه ۶ تا ۸، پس از بیان لطف و تکریم الهی نسبت به پیامبر اکرم(ص)، به رحمت رحیمیه حضرت حق درباره ایشان می‌پردازد و می‌فرماید: «أَلَمْ یَجِدْکَ یَتِیمًا فَآوَىٰ وَوَجَدَکَ ضَالًّا فَهَدَىٰ وَوَجَدَکَ عَائِلًا فَأَغْنَىٰ».

از لطائف دل‌نشین این آیات آن‌که خداوند، نخست خود را مربی و کافل حبیب خویش معرفی می‌کند. اگرچه حضرت محمد(ص) از کودکی پس از درگذشت پدر و مادر، تحت سرپرستی عبدالمطلب و سپس ابوطالب(ع) قرار گرفت، اما، این دست پروردگار بود که او را کفالت کرد و مأوی و پناهش شد.

از همین‌رو، پس از سوگند‌های نخستین سوره «وَ الضُّحیٰ» و «وَ الَّیلِ» که در اصل سوگند به آیات و نشانه‌های الهی است و هر آیه بازنمای صاحب‌نشانه‌هاست، خداوند از رحمت مستمر و بی‌انقطاع خویش در آیه ۳ سوره ضحی سخن می‌گوید: «مَا وَدَّعَکَ رَبُّکَ وَمَا قَلَىٰ». یعنی پروردگارت تو را رها نکرده و مورد خشم قرار نداده، بلکه همواره در مهر و محبت خویش غرق بوده‌ای.

دومین نکته لطیف آن است که پیامبر(ص) هرچند از کودکی تا پیش از بعثت هرگز غیر خدا را نپرستید، اما مقام نبوت، علم و کتاب را نداشت؛ خداوند به لطف خویش این مقام را به او عنایت کرد و او را در اوج دانایی و رسالت نشاند، چنان‌که در آیه ۵۲ سوره شوری می‌فرماید: «وَکَذَٰلِکَ أَوْحَیْنَا إِلَیْکَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا ۚ مَا کُنْتَ تَدْرِی مَا الْکِتَابُ وَلَا الْإِیمَانُ؛ همان‌گونه که روحی [چون قرآن]از امر خود به تو وحی کردیم؛ تو پیش از این نمی‌دانستی کتاب و ایمان چیست.»

سومین ظرافت، سفارش به پیامبر(ص) است که، چون مشمول چنین نعمت، لطف و عنایت ویژه‌ای شده‌ای که مظهر اسم اعظم «رحیم» الهی است، تو نیز به شکرانه این نعمت، یتیم را به رحمت بپذیر، کفالتش کن و از خود مران و مرنجان. همانگونه که در آیه ۹ سوره ضحی آمده است: «فَأَمَّا الْیَتِیمَ فَلَا تَقْهَرْ».

چهارمین نکته، برخورد با سائلان است که در آیه ۱۰ سوره ضحی می‌فرماید: «وَأَمَّا السَّائِلَ فَلَا تَنْهَرْ». سائلان را به مهر آرامش ده و با خشونت و کلام درشت، آنان را مران.

ظرافت در واژه «فَلَا تَنْهَرْ» نهفته است؛ همان‌گونه که در حق پدر و مادر سالخورده و نیازمند مراقبت در آیه ۲۳ سوره نسا فرمود:

«وَقَضَىٰ رَبُّکَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ وَبِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَانًا ۚ إِمَّا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ کِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ وَلَا تَنْهَرْهُمَا وَقُلْ لَهُمَا قَوْلًا کَرِیمًا؛ و پروردگارت فرمان قطعی داده که جز او را نپرستید و به پدر و مادر نیکی کنید؛ هرگاه یکی از آنان یا هر دو در کنار تو به پیری رسند [و تو را به ستوه آورند]، به آنان «اُف» مگو و بر ایشان پرخاش مکن و با آنان سخنی نرم و شایسته بگو.»

در حق سائلان نیز چنین فرمان داده شده است؛ خواه سائلان علم و معرفت باشند، خواه طالبان معنا و فضیلت و خواه حاجت‌مندان درهم و دینار همه را زیر لوای رحمت، با مهر برخورد کن و آرامشان ساز، نه آن‌که با نامهربانی به سکوت وادارشان کنی یا با تندی برانی.

حضرت حق که خلق پیامبر (ص) را با نام بزرگ خویش می‌ستاید و در آیه ۴ سوره قلم می‌فرماید: «وَإِنَّکَ لَعَلَىٰ خُلُقٍ عَظِیمٍ.»

ایشان تجلی کامل این کلام و مظهر رحمت الهی بودند. چنان‌که از امام سجاد (ع) روایت شده است: «هر وقت حضرت چیزی به سائل و مستمند می‌داد، دست خود را می‌بویید و می‌بوسید و سر را پایین می‌آورد و می‌فرمود: این دست پیش از آنکه به دست نیازمند برسد، به دست خدا رسیده است؛ زیرا خداوند می‌فرماید: «یَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَیَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ»؛ و امیرالمؤمنین(ع) فرمودند: «إِنَّ الْمِسْکِینَ رَسُولُ اللَّهِ، فَمَنْ مَنَعَهُ فَقَدْ مَنَعَ اللَّهَ، وَمَنْ أَعْطَاهُ فَقَدْ أَعْطَى اللَّهَ؛ بینوایی که از تو چیزی می‌طلبد، فرستاده خداست؛ هرکه به او چیزی ندهد، گویی حق خدا را ادا نکرده، و هرکه به او عطا کند، حق خدا را ادا کرده است.»

از این رو، پیامبر خدا(ص) سائلان را دوستان خداوند می‌دانست و می‌فرمود: «الفُقَراءُ أَصدِقاءُ اللّهِ»؛ همواره آنان را چه نیازمند مادی و چه طالب علم و معنا عزیز می‌داشت، تکریم می‌کرد و از نعمت خداوند و دوستان او می‌پنداشت و ارج می‌نهاد.

انتهای پیام