حجت‌الاسلام والمسلمین سعید صفی، عضو هیئت علمی دانشگاه حضرت معصومه(س) در پاسخ به اینکه چرا امام حسین(ع) از دفن امام حسن(ع) در کنار قبر پیامبر(ص) منصرف شد و ایشان را در قبرستان بقیع به خاک سپرد، اظهار کرد: امام حسن مجتبی(ع) در آخرین وصیت خود، شرطی سرنوشت‌ساز نهاد. پیکر مطهرش در کنار مرقد پیامبر اکرم(ص) به خاک سپرده شود، اما تنها در صورتی که این کار به درگیری و خونریزی نیانجامد؛ در غیر این صورت، بقیع آرامگاه نهایی ایشان خواهد بود.

وی ادامه داد: هنگام تشییع پیکر مطهر آن حضرت، مروان بن حکم و هواداران اموی به شدت با این کار مخالفت کردند و فضای مدینه را چنان متشنج ساختند که بیم درگیری مسلحانه را بر دوش حاضران نهاد.

استاددانشگاه حضرت معصومه(س) گفت: امام حسین(ع)، اما در این لحظه حساس، با تکیه بر شرط وصیت برادر و با هدف جلوگیری از ریخته شدن خون مسلمانان، از هرگونه پافشاری نظامی خودداری کرد و پیکر مطهر امام حسن(ع) را در قبرستان بقیع به خاک سپرد. این تصمیم، نه یک عقب‌نشینی احساسی بلکه برآیندی از درایت سیاسی و التزام کامل به مفاد وصیت‌نامه بود.

وی بیان کرد: این رخداد تاریخی در منابع معتبری همچون الارشاد شیخ مفید، طبقات‌الکبری ابن‌سعد و انساب‌الاشراف بلاذری ثبت شده است. هرچند در جزئیات نقل‌ها تفاوت‌هایی دیده می‌شود، اما اصل ماجرا یعنی وصیت مشروط و واکنش هوشمندانه امام حسین (ع)، مورد اتفاق همه منابع است.

صفی ابراز کرد: این رخداد تاریخی، فراتر از یک تصمیم لحظه‌ای و احساسی بود؛ بلکه برآیندی دقیق از فقه وصیت و درایت سیاسی امام حسین(ع) محسوب می‌شود.

این استاد دانشگاه ادامه داد: امام حسن مجتبی(ع) در وصیت خود به امام حسین(ع)، شرطی کلیدی و تعیین‌کننده نهادند: «اگر در دفن من کنار جدم، شری و خونی ریخته شود، تو را به خدا سوگند می‌دهم که حتی به اندازه حجامت خونی، خونی ریخته نشود.» این شرط، به‌خوبی نشان می‌دهد که هدف امام حسن(ع)، حفظ حرمت پیامبر اکرم(ص) و نیز حفظ جان یاران و شیعیان بوده است.

کی تصریح کرد: اما مروان بن حکم و هواداران بنی‌امیه، که نفوذ رو به زوال خود را در خطر می‌دیدند، با تحریک عایشه و سوءاستفاده از جایگاه او، مانع از دفن امام حسن(ع) در کنار پیامبر(ص) شدند. آنان به‌خوبی می‌دانستند که این اقدام، مشروعیت خاندان وحی را تثبیت و جایگاه غاصبان را متزلزل خواهد کرد. ازاینرو، با ایجاد فضایی از تهدید و ارعاب، مدینه را در آستانه یک فتنه خونین قرار دادند.

صفی اضافه کرد: امام حسین(ع) که مأمور به اجرای وصیت بود، در یک دوراهی سرنوشت‌ساز قرار گرفت. از یک‌سو، اصرار بر حق دفن در کنار پیامبر(ص) می‌توانست به درگیری خونین در مدینه و هتک حرمت حرم نبوی بینجامد؛ از سوی دیگر، تمکین به وصیت‌نامه، اگرچه به معنای چشم‌پوشی از یک حق مکانی بود، اما جان مؤمنان را حفظ می‌کرد و حرمت حرم نبوی را پاس می‌داشت.

این استاددانشگاه گفت: امام حسین(ع) با درک کامل از اوضاع و با تکیه بر همان شرط کلیدی وصیت‌نامه، گزینه دوم را برگزید و پیکر مطهر برادر را در قبرستان بقیع به خاک سپرد. این تصمیم، نشان داد که در مکتب اهل‌بیت (ع)، حفظ جان انسان‌های مؤمن و حرمت حرم نبوی بر اثبات حق یک مکان خاص اولویت دارد. این اقدام، افشای چهره پلید امویان در همان زمان بود؛ چراکه مردم با چشمان خود دیدند که آنان حتی از دفن یک پیکر مطهر در کنار جدّ خود نیز هراس دارند و برای جلوگیری از این کار، تا آستانه جنگ خونین پیش می‌روند.

وی در پاسخ به اینکه در خطبه‌های امام حسن(ع) پس از صلح، ایشان مکرراً فرمودند: «من با معاویه برای حفظ خون شیعیان صلح کردم». آیا این جمله، نشان از پیش‌بینی وقایع بعدی داشت، اظهار کرد: این سخن، بیش از آنکه پیشگویی صریح از واقعه عاشورا باشد، نشاندهنده شناخت عمیق امام حسن(ع) از شرایط سیاسی زمانه، سستی یاران و آمادگی معاویه برای اعمال خشونت بود.

این استاددانشگاه افزود: امام حسن(ع) به‌خوبی دریافته بود که ادامه جنگ، بدون پشتوانه اجتماعی و نظامی پایدار، می‌تواند به نابودی شیعیان و تحمیل شکستی قطعی بینجامد. ازاینرو، صلح را اقدامی موقت و مسئولانه برای حفظ اصل جامعه شیعه دانست، نه تأیید حکومت معاویه.

پذیرش صلح از سوی امام حسن(ع)، مشروعیت ظاهری معاویه را فروریخت

وی بیان کرد: وقایع عاشورا به‌روشنی نشان داد که نگرانی امام حسن(ع) درباره نقض پیمان و تبدیل قدرت به سلطنتی موروثی، هیچ‌گاه بی‌اساس نبوده است.

صفی گفت: امام حسن(ع) با پذیرش صلح، مشروعیت ظاهری معاویه را فروریخت. معاویه در بندهای صلح‌نامه متعهد شده بود که به کتاب خدا و سنّت پیامبر(ص) عمل کند و هیچکس را به انتقام گذشته آزار ندهد. اما هنگامی که معاویه با تبلیغات گسترده و ترور شخصیت، شیعیان را در تنگنا قرار داد، امام حسن(ع) با همین صلح، پرده از چهره حقیقی مدعیان خلافت برداشت و نشان داد که وعده‌های آنان، چیزی جز فریبکاری نیست.

عضو هیئت علمی دانشگاه حضرت معصومه(س) با بیان اینکه اگر امام حسن(ع) در آن شرایط بحرانی وارد جنگی نابرابر می‌شد، تمامی جریان تشیع در همان نبرد اولیه نابود می‌گشت، ابراز کرد: اما صلح، باعث شد شیعیان واقعی، از جمله اصحاب خاص اهل‌بیت(ع)، زنده بمانند تا در دوره‌های بعدی به‌ویژه در کوفه و در کنار امام حسین(ع) هسته مرکزی قیام عاشورا را تشکیل دهند.

وی ادامه داد: سخن امام حسن(ع) درباره حفظ خون شیعیان، ناظر به این حقیقت بنیادین بود که اگر در آن مقطع، «هویّت تشیّع در میان جامعه اسلامی تثبیت نشود، هر خونی که در راه خدا ریخته شود، هدر خواهد رفت. عاشورا، خود محصول همان فضای خفقانی بود که امام حسن(ع) با صلح خود، زمان را برای رشد فکری جامعه خرید.

صفی تصریح کرد: به بیان دیگر، امام حسن(ع) با صلح خویش، آگاهی را در جامعه زنده نگه داشت تا جامعه اسلامی آن روز، در نبرد میان حق و باطل، قدرت تشخیص و تمیز پیدا کند و بتواند در روز سرنوشت‌ساز عاشورا، صف خود را از دشمن جدا سازد.

این استاد دانشگاه در پاسخ به اینکه امام حسن(ع) معروف به کریم اهل‌بیت بود. آیا می‌توان گفت این کرامت و مدارا با دشمنان، ریشه در سبک زندگی ایشان داشت، گفت: بخشندگی و بردباری امام حسن(ع) را باید بخشی از منظومه اخلاقی و سبک زندگی ایشان دانست، نه صرفاً مجموعه‌ای از رفتارهای فردی و استثنایی.

وی اضافه کرد: این سیره بر پایه مفاهیمی مانند انفاق، عفو، حفظ کرامت انسان و پرهیز از انتقام شخصی شکل گرفته بود و با آموزه‌های قرآن درباره عفو و احسان هماهنگ بود.

صفی گفت: البته مدارا در سیره ایشان به معنای چشم‌پوشی از ظلم یا پذیرش انحراف سیاسی نبود؛ ایشان در برابر نقض حق و پیمان، موضع انتقادی داشت.

این استاددانشگاه ابراز کرد: گزارش‌های مربوط به بخشش‌های متعدد ایشان در مناقب ابن‌شهرآشوب، کشف‌الغمه نقل شده است؛ هرچند در ارزیابی مقدار برخی بخشش‌ها باید میان گزارش‌های مشهور و روایات تاریخی دقیق تفکیک کرد.

وی در پاسخ به اینکه در برابر هجمه رسانه‌ای، کدام الگوی امام حسن(ع) کاربرد بیشتری دارد، ادامه داد: الگوی امام حسن(ع) را نمی‌توان صرفاً در دوگانه مبارزه آشکار یا عقب‌نشینی خلاصه کرد؛ محور اصلی آن، تشخیص درست شرایط و انتخاب مؤثرترین شیوه دفاع از حقیقت است.

صفی ابراز کرد: در فضای رسانه‌ای امروز، مدیریت هوشمندانه به معنای شناخت دقیق میدان، حفظ سرمایه اجتماعی، پاسخگویی مستند، پرهیز از واکنش‌های هیجانی و جلوگیری از گرفتارشدن در روایت‌سازی دشمن است. بااین وجود، این مدیریت هوشمندانه هرگز نباید به سکوت در برابر تحریف و ظلم بینجامد؛ بلکه در موارد ضروری، باید با شفافیت و صراحت، از حق دفاع کرد.

وی یادآور شد: بنابراین، الگوی مناسب برای امروز، ترکیبی است از روشنگری آشکار، اخلاق ارتباطی، صبر راهبردی و حفظ انسجام جامعه؛ همانگونه که صلح امام حسن(ع) یک تاکتیک هوشمندانه بود، نه انفعال و تسلیم.

انتهای پیام