حجت‌الاسلام والمسلمین محمد نصیری، عضو نخبگان تبلیغی مجمع خطبای خراسان رضوی در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان رضوی با اشاره به جایگاه کرامت انسانی در سیره امام رضا(ع) اظهار کرد: کرامت انسانی از بنیادی‌ترین مؤلفه‌های منظومه فکری و اخلاقی امام رضا(ع) به شمار می‌آید. بررسی سیره نظری و عملی آن حضرت نشان می‌دهد که کرامت انسان صرفاً یک آموزه اخلاقی یا توصیه‌ای فردی نیست، بلکه اصلی بنیادین در نظام فکری اسلام و مبنای تنظیم روابط اجتماعی است. از منظر امام رضا(ع) کرامت ذاتی انسان برخاسته از مقام خلیفه‌اللهی اوست و اختصاص به گروه، نژاد، قوم یا آیین خاصی ندارد، بلکه همه انسان‌ها از این موهبت الهی برخوردارند و باید در مناسبات اجتماعی مورد احترام قرار گیرند.

 وی افزود: در اندیشه امام رضا(ع) ملاک ارزش و برتری انسان نه وابستگی‌های قومی، قبیله‌ای و نسبی، بلکه تقوا، ایمان و عمل صالح است. در روایات نقل شده از آن حضرت، هنگامی‌که برتری خاندان پیامبر(ص) صرفاً بر اساس نسب مطرح می‌شود، ایشان با استناد به آموزه‌های قرآن کریم تأکید می‌کنند که معیار حقیقی فضیلت، تقواست و از همین رو انتساب به خاندان نبوت بدون برخورداری از ایمان و عمل صالح به خودی خود منشأ امتیاز و برتری نخواهد بود که این رویکرد، بیانگر نفی هرگونه امتیازطلبی مبتنی بر نسب و تأکید بر عدالت ارزشی در نگاه اسلامی است.

عضو نخبگان تبلیغی مجمع خطبای خراسان رضوی با بیان اینکه کرامت انسانی در سیره عملی امام رضا(ع) نیز به روشنی قابل مشاهده است، تصریح کرد: آن حضرت در تعامل با اقشار مختلف جامعه، از جمله خدمتگزاران، نیازمندان، میهمانان و حتی مخالفان فکری، همواره بر اصل احترام به شخصیت انسان تأکید داشتند. نقل شده است که هنگام صرف غذا تمامی خدمتکاران را بدون هیچ‌گونه تبعیض در کنار خود می‌نشاندند و با این رفتار هرگونه تمایز نژادی و طبقاتی را نفی می‌کردند. 

نصیری افزود: تأکید ایشان بر اینکه همه انسان‌ها از یک منشأ آفریده شده‌اند و در برابر خداوند برابرند، بازتابی روشن از نگرش توحیدی به کرامت انسان است، همچنین رعایت حقوق خدمتگزاران از جمله اجازه دادن به آنها برای پایان دادن به غذای خود پیش از آغاز کار، نمونه‌ای از توجه عملی آن حضرت به حفظ شأن و منزلت انسانی افراد است. 

وی با بیان اینکه این رویکرد در آداب معاشرت اجتماعی امام رضا(ع) نیز نمود آشکاری دارد، بیان کرد: آن حضرت هرگز سخن دیگران را قطع نمی‌کردند، از هرگونه رفتار تحقیرآمیز پرهیز داشتند و با همه افراد، صرف‌نظر از جایگاه اجتماعی آنان، با احترام و ادب برخورد می‌کردند. در برخورد با میهمانان نیز شخصاً در خدمت آنها بودند و انجام امور را به دیگران واگذار نمی‌کردند. افزون بر این، در مناظرات علمی با صاحبان اندیشه‌های متفاوت، شیوه گفت‌وگوی عقلانی، استدلال منطقی و احترام متقابل را بر هرگونه تحکم، توهین یا مجادله ترجیح می‌دادند که این امر بیانگر پیوند عمیق کرامت انسانی با عقلانیت و اخلاق گفت‌وگو در مکتب رضوی است.

عضو نخبگان تبلیغی مجمع خطبای خراسان رضوی اظهار کرد: در مجموع کرامت انسانی در اندیشه و سیره امام رضا(ع) اصلی بنیادین، فراگیر و غیرقابل تفکیک از سبک زندگی اسلامی است. این اصل نه تنها در آموزه‌های نظری، بلکه در تمامی ابعاد رفتار فردی و اجتماعی آن حضرت تجلی یافته است. از این‌رو، سیره رضوی الگویی جامع برای تحقق جامعه‌ای مبتنی بر عدالت، احترام متقابل، همزیستی مسالمت‌آمیز و تکریم انسان به شمار می‌آید و می‌تواند در تبیین مبانی اخلاق اجتماعی و سرمایه فرهنگی جوامع اسلامی، الهام‌بخش و راهگشا باشد.

سیره رضوی؛ الگویی برای تقویت احترام متقابل

نصیری درباره راهکارهای سیره رضوی برای حفظ شأن انسان در شرایط امروز ادامه داد: در شرایطی که کرامت انسانی در بسیاری از تعاملات اجتماعی و مناسبات عمومی با چالش‌هایی همچون تبعیض، بی‌احترامی، حذف دیگری و گسترش خشونت کلامی مواجه است، سیره و اندیشه امام رضا(ع) الگویی جامع برای صیانت از شأن انسان و تقویت فرهنگ احترام متقابل ارائه می‌کند. بررسی رفتار و گفتار آن حضرت نشان می‌دهد که حفظ کرامت انسان نه صرفاً یک فضیلت اخلاقی، بلکه اصلی بنیادین در سامان‌بخشی روابط اجتماعی و تحقق جامعه‌ای مبتنی بر عدالت و همزیستی انسانی است.

وی با اشاره به اینکه یکی از مهم‌ترین آموزه‌های سیره رضوی، استقلال کرامت انسان از جایگاه اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی افراد است، بیان کرد: در نگاه امام رضا(ع) ارزش و احترام انسان وابسته به ثروت، قدرت، نسب، قومیت یا میزان برخورداری از دانش نیست، بلکه ریشه در کرامت ذاتی انسان دارد. ازاین‌رو رفتار یکسان و محترمانه آن حضرت با خدمتکاران، اقشار عادی جامعه و نیز دانشمندان و پیروان سایر ادیان بیانگر آن است که کرامت انسانی حقی همگانی و غیرقابل سلب است، نه امتیازی که بر اساس موقعیت اجتماعی به افراد اعطا شود.

عضو نخبگان تبلیغی مجمع خطبای خراسان رضوی افزود: یکی از چالش‌های جوامع معاصر، کاهش ظرفیت گفت‌وگو و گرایش به حذف یا تخریب صاحبان اندیشه‌های متفاوت است. سیره امام رضا(ع) به‌ویژه در مناظرات علمی و اعتقادی، نشان‌دهنده الگویی از گفت‌وگوی مبتنی بر احترام، استدلال و انصاف است. آن حضرت با وجود اختلافات فکری و اعتقادی، هیچ‌گاه کرامت مخاطب را مخدوش نمی‌کردند و با پرهیز از توهین و برچسب‌زنی، زمینه گفت‌وگوی عقلانی را فراهم می‌ساختند و بر این اساس احترام به شخصیت انسان، مقدمه گفت‌وگوی سازنده و شرط لازم برای دستیابی به حقیقت است.

 تقویت فرهنگ شنیدن؛ جلوه‌ای از احترام به انسان

نصیری با بیان اینکه از ویژگی‌های برجسته اخلاق ارتباطی امام رضا(ع)، توجه کامل به سخن مخاطب و پرهیز از قطع کلام او بود، گفت: این رفتار، صرفاً یک ادب فردی نیست، بلکه نمادی از به‌رسمیت‌شناختن شخصیت و منزلت مخاطب به شمار می‌رود. در روابط اجتماعی امروز، شنیدن فعال و صبورانه می‌تواند بسیاری از سوءتفاهم‌ها، تعارض‌ها و احساس تحقیر را کاهش دهد و زمینه شکل‌گیری اعتماد و تعامل مؤثر را فراهم آورد. 

وی افزود: پیوند قدرت با مسئولیت اخلاقی و فروتنی امام رضا(ع) نشان می‌دهد که هرچه جایگاه اجتماعی و مسئولیت انسان افزایش می‌یابد، مسئولیت او در حفظ کرامت دیگران نیز سنگین‌تر می‌شود. رفتار متواضعانه آن حضرت در دوران ولایتعهدی از جمله هم‌نشینی با خدمتکاران و پیشگامی در تکریم مهمانان بیانگر آن است که قدرت در منطق رضوی ابزاری برای خدمت و پاسداشت شأن انسان‌هاست، نه وسیله‌ای برای برتری‌جویی یا تحقیر دیگران و این اصل می‌تواند الگویی کارآمد برای مدیران، مسئولان و تمامی صاحبان موقعیت‌های اجتماعی باشد.

عضو نخبگان تبلیغی مجمع خطبای خراسان با اشاره به اینکه یکی دیگر از آموزه‌های مهم سیره رضوی تمایز میان نقد دیدگاه‌ها و رفتارها با تعرض به شخصیت انسان‌هاست، اظهار کرد: امام رضا(ع) در مناظرات علمی، با استدلالی متقن به نقد آرای مخالف می‌پرداختند، اما هیچ‌گاه شأن و منزلت انسانی طرف مقابل را مورد خدشه قرار نمی‌دادند. این رویکرد، یکی از اصول بنیادین اخلاق گفت‌وگو و نقد علمی است و می‌تواند در کاهش تنش‌های اجتماعی و گسترش فرهنگ مدارا و تعامل سازنده نقش مؤثری ایفا کند.

نصیری گفت: در مجموع سیره امام رضا(ع) بر این حقیقت تأکید دارد که کرامت انسانی اصلی ثابت، فراگیر و غیرقابل معامله است. تحقق جامعه‌ای مبتنی بر احترام متقابل، مستلزم پرهیز از داوری‌های شتاب‌زده، تقویت فرهنگ گفت‌وگو، مهارت شنیدن، فروتنی در برخورد با دیگران و تفکیک نقد اندیشه از تخریب شخصیت افراد است. این آموزه‌ها، ظرفیت آن را دارند که به‌عنوان راهبردهایی مؤثر در ارتقای سرمایه اخلاقی و انسجام اجتماعی جوامع معاصر مورد توجه قرار گیرند.

انتهای پیام