اربعین هر ساله میلیون‌ها انسان را از جغرافیاها و خاستگاه‌های گوناگون گرد هم می‌آورد؛ یکی از اهمیت‌های این اجتماع عظیم تنها در شمار زائران یا گستره مسیر آن خلاصه نمی‌شود. این حرکت می‌تواند بستری برای بازخوانی مفاهیم مشترکی باشد که مسلمانان را به یکدیگر پیوند می‌دهد و آنان را در برابر بی‌عدالتی، افراط‌گرایی و سلطه‌طلبی به هم نزدیک می‌کند. در شرایطی که جهان اسلام با چالش‌های پیچیده‌ای همچون تفرقه‌های فرقه‌ای و هجمه‌های نرم فرهنگی روبروست، تبیین دقیق حرکت اربعین از دریچه «عقلانیت»، «وحدت فرامذهبی» و «دیپلماسی فرهنگی» به یک نیاز فوری تبدیل شده است. با همین دغدغه به سراغ محمدهادی فلاح‌زاده، رئیس دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی، رفتیم تا درباره ظرفیت‌های کمتر دیده‌ شده اربعین و امکان تبدیل آن به گفتمانی فراگیر و اثرگذار در جهان اسلام گفت‌وگو کنیم.

ایکنا – از منظر شما پدیده اربعین چگونه می‌تواند از یک آیین مذهبی به یک پلتفرم استراتژیک برای بازتعریف پیوندهای امت اسلامی تبدیل شود تا فراتر از مرزهای مذهبی و قومی، به نقطه‌ای برای تلاقی اندیشه‌های رهایی‌بخش در جهان اسلام تبدیل گردد؟

اگر بخواهیم این واقعه بزرگ و این حرکت جمعی را در سطح جهان اسلام به یک جریان اثرگذار تبدیل کنیم، باید بر ارزش‌های مشترک میان مسلمانان، از جمله اسلام‌خواهی، عدالت، ظلم‌ستیزی و حمایت از جبهه مقاومت در مقابل استکبار تکیه کرده و این مفاهیم را تعمیق ببخشیم تا زمینه همگرایی بیشتر در جهان اسلام فراهم شود.

در ایام اربعین نباید به اقداماتی دامن زد که موجب تفرقه یا خاص‌گرایی شود. امام حسین(ع) مورد احترام همه پیروان مذاهب اسلامی، به‌ویژه اهل سنت، است و روایات مربوط به واقعه کربلا نیز در منابع اهل سنت به فراوانی نقل شده است. همه پیروان اهل سنت، شهادت امام حسین(ع) و یاران ایشان را محکوم می‌کنند و عمل یزید را تقبیح می‌دانند. کمتر کسی از میان اهل فهم و واقع‌نگری در میان اهل سنت یافت می‌شود که بخواهد چنین جنایتی را تأیید کند.

اگر بخواهیم این حرکت جمعی به صورت فراگیر شکل بگیرد، نیازمند وجود هدف مشترک، روابط پایدار، احساس وابستگی متقابل، درک نیاز مشترک، باور به ارزش‌های مشترک و اعتماد به اهداف و اعضای این حرکت هستیم. همچنین باید از هر اقدامی که موجب تزلزل این اعتماد و کاهش پایداری حضور افراد در این حرکت می‌شود، پرهیز کرد تا شرکت‌کنندگان با انگیزه بیشتر، وظایفی را در راستای کارکردهای فرهنگی و اجتماعی اربعین بر عهده بگیرند.

‌اگر بتوان میان پیروان مذاهب اسلامی نوعی وابستگی متقابل، تعهد مشترک و انسجام درونی ایجاد کرد و خودآگاهی نسبت به نیاز مشترک برای پیوستن به حرکت اربعین را گسترش داد، به‌صورت طبیعی می‌توان این حرکت را از مرز یک مذهب خاص فراتر برد و آن را به عنوان اندیشه‌ای رهایی‌بخش در جهان اسلام معرفی کرد. باید حرکت سیدالشهدا(ع) را بر اساس مبانی و اهداف واقعی آن تبیین کرد؛ همان‌گونه که آن حضرت فرمودند: «إنی خرجت لطلب الإصلاح فی أمة جدی». اگر این حقیقت به درستی تبیین شود، پیروان سایر مذاهب نیز می‌توانند با این حرکت جمعی همراه شوند. اربعین باید از سطح یک حرکت صرفاً احساسی و نمادین فراتر رود و به گفتمانی مشترک، باورمدار و واقع‌گرا در جهان اسلام تبدیل شود؛ گفتمانی که بتواند به یک جریان مشترک و اثرگذار میان مسلمانان بدل شود.

ایکنا – با توجه به جایگاه شما در ریاست دانشگاه مذاهب اسلامی، در مواجهه با موج‌های جدید سکولاریسم و چالش‌های ایدئولوژیک در کشورهای اسلامی، اربعین را چگونه می‌توان به عنوان یک مدل زیستی برای ارائه جایگزینی عملی در برابر روایت‌های مادی‌گرایانه جهان مدرن معرفی کرد؟

برای پاسخ به این پرسش، نخست باید نظام مسائل جهان اسلام را شناخت؛ مسائلی همچون نبود انسجام مذهبی و وحدت، تفرقه‌های فرقه‌ای درون و میان مذاهب، عدم هماهنگی سیاسی کشورهای اسلامی، نداشتن مواضع یکپارچه در برابر مسائل مهمی مانند فلسطین، یمن و تغییرات اقلیمی، و همچنین استمرار رقابت‌های منطقه‌ای. در کنار این مسائل، سیطره استعمار و استکبار نیز همچنان بر جهان اسلام سایه افکنده است؛ از استعمار اقتصادی گرفته تا استعمار فرهنگی. نفوذ فرهنگی غرب از طریق رسانه‌ها، شبکه‌های اجتماعی، سبک زندگی و ارزش‌ها، موجب کم‌رنگ شدن هویت و ارزش‌های اسلامی شده است. از سوی دیگر، وابستگی اقتصادی بسیاری از کشورهای اسلامی به قدرت‌های غربی و شرقی نیز یکی از چالش‌های جدی جهان اسلام به شمار می‌رود.

دانشگاه‌ها بیش از هر نهاد دیگری، نقش مهمی در توزیع و نهادینه‌سازی علم، گسترش تفکر و آگاهی، تعمیق فرهنگ اصیل، توسعه فرهنگی، تبیین فرهنگ به زبان روز، نوسازی مداوم فرهنگ، انتقال فرهنگ به نسل جدید و دیگر کشورها، مقوم‌سازی ارزش‌های دینی، پالایش فرهنگی، نهادینه‌سازی فرهنگی و تقویت عقلانیت دارند. یکی از مهم‌ترین کارکردهای دانشگاه، تعمیق هویت و حفظ انسجام هویتی است. همچنین دانشگاه‌ها باید در توانمندسازی جامعه اسلامی نقش‌آفرینی کنند؛ از جمله در توانمندسازی معرفتی، اجتماعی، گفتمانی، مهارتی، ارتباطی و جمعی. در واقع، دانشگاه باید در برابر گفتمان‌های وارداتی به جهان اسلام، گفتمان‌سازی کند و ظرفیت‌های جهان اسلام را در جهت اهداف مشترک بسیج نماید. شخصیت‌سازی، پرورش نسل جدید و تقویت خودباوری نیز از دیگر وظایف مهم دانشگاه است که نباید از آن غفلت کرد.همچنین اگر دانشگاهیان نظام مسائل جهان اسلام را درست بشناسند و حرکت اربعین را با دانش، عقلانیت و زبان روز به جامعه معرفی کنند، می‌توانند این حرکت را به یک علم، گفتمان و فرهنگ قابل پذیرش و قابل توسعه تبدیل کنند.

ایکنا – معمولاً حوادث تاریخی در چارچوب زمان و مکان خود تحلیل می‌شوند. اما اربعین، امروز یک پدیده فرامکانی است. از دیدگاه شما، چه عنصری در اندیشه امام حسین(ع) است که باعث شده این پیام، امروز در فرهنگ‌های متفاوتی (از شرق آسیا تا آفریقا) به عنوان یک زبان مشترک انسانی پذیرفته شود؟

حرکت امام حسین(ع)، خون ایشان و اسارت اهل‌بیت(ع) حامل یک پیام عمیق برای جامعه انسانی است. دانشگاهیان باید این تفکر و آگاهی را گسترش دهند و فرهنگ عاشورا را در آموزه‌های دینی عمق ببخشند. اربعین خود یک نوسازی ارتباطی با جامعه و یک پایگاه ارتباطی فراگیر است، اما در شرایط کنونی هنوز آن‌گونه که باید برای همه جوامع اسلامی جذابیت پیدا نکرده است. باید کاری کرد که اربعین از سطح یک حرکت محدود به پیروان مکتب اهل‌بیت(ع) فراتر برود و برای دیگر مذاهب اسلامی نیز جذابیت و قابلیت مشارکت پیدا کند. این امر تنها زمانی محقق می‌شود که اربعین با زبان روز، عقلانیت، خردورزی و دانش‌اندیشی تبیین شود.

اگر بتوانیم در این مسیر، عقلانیت را بر احساس صرف، و خردورزی و دانش‌اندیشی را بر نگاه‌های تقلیل‌گرایانه و خاص‌گرایانه ترجیح دهیم، آنگاه اربعین می‌تواند به عنوان یک جریان وحدت‌آفرین و جایگزین عملی در برابر اندیشه‌های مادی‌گرایانه جهان مدرن در جهان اسلام مطرح شود.

ایکنا – در برابر جریان‌های تکفیری که سعی در تکه‌تکه کردن جهان اسلام دارند، اربعین چه پاسخی عملی به آن‌ها می‌دهد؟ چگونه این پیوند عظیم انسانی می‌تواند به عنوان یک ابزار ضد تکفیر در اذهان مسلمانان جهان نقش ببندد؟

در عرصه جهان اسلام، جریان‌هایی چون لیبرال‌دموکراسی، اومانیسم دینی، سکولاریسم دینی و سیاسی، اسلام سیاسی، جریان‌های سنت‌گرای افراطی، و نیز گروه‌های جهادی و تکفیری مانند داعش و القاعده، هر یک به‌نوعی داعیه‌دار هدایت یا رهبری در جهان اسلام هستند. در میان این جریان‌ها، برخی گروه‌های تکفیری به دلیل نگاه بسیار محدود و تقلیل‌گرایانه به توحید، دایره ایمان را به‌شدت مضیق و دایره کفر را بسیار موسع می‌دانند؛ از همین‌رو نه‌تنها شیعیان، بلکه حتی بسیاری از اهل سنت را نیز خارج از دایره خود تلقی کرده و به تکفیر و حتی قتل آنان حکم می‌دهند.

این نوع نگاه، ریشه در خاص‌گرایی و تقلیل‌گرایی دارد؛ نگاهی که در تاریخ برخی قرائت‌های وهابی و تکفیری از اسلام دیده می‌شود و متأسفانه به خشونت، حذف و تکه‌تکه‌کردن جهان اسلام منجر شده است. اگر شعارها و پیام‌های امام حسین(ع) از مدینه تا کربلا را درست تبیین کنیم، خواهیم دید که آن حضرت نگاه دعوت‌گرانه، اصلاح‌گرانه و بیدارکننده داشتند، نه نگاه تکفیری و حذف‌گرایانه. این جمله معروف امام حسین(ع) که فرمودند: «إنی خرجت لطلب الإصلاح فی أمة جدی»، برای اصلاح امت جدشان قیام کردند؛ یعنی جامعه اسلامی را از انحراف، تحریف و دوری از مسیر پیامبر(ص) بازگردانند. همچنین در فراز «إنّی لا أُبایعُ مثلَ یزید» روشن است که حضرت، مشروعیت حاکمیت فاسد را نپذیرفتند، اما در عین حال، منطق ایشان منطق دعوت به اصلاح و بازگشت به مسیر حق بود، نه منطق تکفیر و حذف دیگری. اگر روح حرکت امام حسین(ع) درست فهم و تبیین شود، اربعین می‌تواند به ابزاری برای مقابله با جریان‌های افراطی و تکفیری تبدیل شود؛ جریانی که به‌جای وحدت، بر شکاف‌افکنی در جهان اسلام دامن می‌زند.

ایکنا – عاطفه شدیدی در اربعین جاری است. اما هنر مدیریت این است که عاطفه را به سرمایه اجتماعی تبدیل کند. از منظر شما به عنوان یک مدیر دانشگاهی، چه سازوکارهایی لازم است تا این حجم از انرژی معنوی، به تولیدات علمی، فرهنگی و سیاسی در راستای پیشرفت جهان اسلام تبدیل شود؟ 

اربعین باید از سطح یک احساس و شعار فراتر برود و به شعور، درک متقابل و زیست مشترک اسلامی تبدیل شود. این حرکت عظیم، اگر با عقلانیت و نگاه فرامذهبی معرفی شود، می‌تواند به‌عنوان یک پاسخ عملی به جریان‌هایی مطرح شود که سر در تکه‌تکه‌کردن جهان اسلام دارند. در اربعین باید بر ارزش‌های مشترک، اصول فراگیر اسلامی و کرامت انسان‌ها تأکید شود؛ نه بر مرزهای تنگ فرقه‌ای و نگاه‌های خاص‌گرایانه. تنها در این صورت است که اربعین می‌تواند نقش واقعی خود را در برابر افراط‌گرایی، تکفیر و خشونت ایفا کند.

انتهای پیام