امیرحسین مرادی دلوئی، عضو هیئت‌علمی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان رضوی، با تبیین ابعاد جامعه‌شناختی و حکمرانی زیارت اربعین حسینی اظهار کرد: نهضت امام حسین(ع) را نمی‌توان صرفاً در چارچوب یک رخداد تاریخی محدود به سال ۶۱ هجری قمری تحلیل کرد.

مرادی دلوئی با بیان اینکه اربعین یک تجمع ساده مذهبی نیست، تصریح کرد: اربعین عرصه‌ای حیاتی برای شکل‌گیری و بازتولید شبکه‌ای پویا از روابط میان زائران، موکب‌داران، نهادهای دینی، دولت‌ها، گروه‌های داوطلب، جوامع محلی و سایر کنشگران است و همین ویژگی‌های چندبعدی، اربعین را به موضوعی مهم برای مطالعه در حوزه‌های بین‌رشته‌ای نظیر حکمرانی، سیاست‌گذاری عمومی و جامعه‌شناسی کنش جمعی تبدیل می‌سازد. در این چارچوب می‌توان اربعین را یکی از برجسته‌ترین ظرفیت‌های جهان اسلام برای تقویت پیوندهای اجتماعی، توسعه ارتباطات میان‌فرهنگی ملت‌ها و بازنمایی عملی ارزش‌هایی همچون ایثار، خدمت بی‌منت، کرامت انسانی و مسئولیت‌پذیری اجتماعی دانست.

عضو هیئت‌علمی بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی با اشاره به تحولات الگوهای مدیریتی در پدیده‌های اجتماعی گفت: تحولات اجتماعی شتابان و پیچیده‌شدن روزافزون مسائل عمومی در عصر حاضر موجب شده است تا الگوهای سنتی برای پاسخ‌گویی و اداره پدیده‌های کلان جامعه انسانی به‌تنهایی ناتوان باشند؛ در چنین شرایطی، مفهوم حکمرانی شبکه‌ای بر نقش مجموعه‌ای از کنشگران مستقل اما وابسته به یکدیگر تأکید می‌ورزد که برای مواجهه با یک مسئله عمومی، ارائه خدمات یا تحقق یک هدف متعالی مشترک، از طریق تعامل، گفت‌وگو، اعتماد متقابل و سازوکارهای هماهنگی افقی با یکدیگر همکاری می‌کنند.

وی ادامه داد: این چارچوب نظری، امکان تحلیلی مناسبی برای درک ماهیت اربعین فراهم می‌آورد. در این رویداد بی‌نظیر، دولت‌ها و نهادهای رسمی حاکمیت تنها بازیگران میدان مدیریت نیستند؛ بلکه زائران، آستان‌های مقدس، موکب‌های مستقل، گروه‌های داوطلب، خیرین، جوامع محلی میزبان و نهادهای مذهبی در تولید، توزیع و ارائه خدمات و همچنین تحقق اهداف فرهنگی و اجتماعی مشارکت می‌ورزند.

مرادی دلوئی بیان کرد: حکمرانی اربعین به‌عنوان ترکیبی هوشمندانه از سازوکارهای رسمی و غیررسمی، دولتی و مردمی، متمرکز و خودسازمان‌ده قابل تحلیل است. مزیت اصلی این الگو در آن است که ظرفیت‌های پراکنده کنشگران متنوع را در یک شبکه تعاملی مشترک گرد هم می‌آورد؛ شبکه‌ای که در آن روابط اجتماعی، هنجارهای فکری و انگیزه‌های عمیق ارزشی در کنار سازوکارهای رسمی، نقشی کلیدی در هماهنگی اجرایی ایفا می‌کنند.

این پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی با تشریح اربعین به‌عنوان یک نظام اجتماعی پیچیده اظهار کرد: شمار کثیری از کنشگران با منابع مالی و انسانی، اهداف سازمانی، قواعد رفتاری و ظرفیت‌های متکثر در اربعین حضور دارند و می‌توان پیچیدگی حکمرانی در آن را در سه سطح تحلیل کرد.

وی افزود: نخست پیچیدگی ماهوی است که ناشی از تفاوت در ادراک، تحلیل و برداشت کنشگران مختلف از صورت‌مسئله، ارزش‌ها و اهداف است. در اکوسیستم اربعین، وجود هویت و معنای مشترک حول محور قیام امام حسین(ع) به‌عنوان یک چتر مفهومی به ایجاد زبان مشترک و کاهش بخش عمده‌ای از این پیچیدگی کمک شایانی می‌کند؛ هرچند نباید تفاوت‌های ملموس فرهنگی، اجتماعی و نهادی میان کنشگران را نادیده گرفت.

مرادی دلوئی ادامه داد: دوم پیچیدگی راهبردی است؛ موکب‌های مردمی، نهادهای حکومتی، گروه‌های داوطلب و سازمان‌های بین‌المللی دارای منابع، منافع و شیوه‌های عمل کاملاً متفاوتی هستند و از این‌رو، هماهنگی عملیاتی میان آن‌ها بیش از آنکه از طریق ابلاغیه‌های دستوری و فرماندهی عمودی امکان‌پذیر باشد، به سازوکارهای ارتباطی داوطلبانه، اعتماد متقابل، توافق‌های طرفین، تقسیم کار منطقی، هماهنگی افقی و روحیه ایثار و صبر نیاز دارد.

این پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی گفت: سوم پیچیدگی نهادی هست که حاصل هم‌زمانی، تلاقی و گاه تعارض میان قواعد قانونی رسمی، سنت‌های بومی اجتماعی، هنجارهای مذهبی و رویه‌های محلی است. حکمرانی هوشمند در اربعین زمانی به عالی‌ترین سطح کارآمدی می‌رسد تا بتواند میان این مجموعه متکثر از قواعد و انتظارات، سازوکارهای هماهنگ‌کننده و میانجی ایجاد کند؛ بنابراین یکی از برجسته‌ترین ویژگی‌های اربعین، ظرفیت کم‌نظیر آن برای پیوند دادن نظم ساختاری رسمی با خودسازمان‌دهی پویای اجتماعی است؛ ظرفیتی که در ادبیات علمی حکمرانی شبکه‌ای جایگاهی بنیادی دارد.

حکمرانی مشارکتی و نقش زائران به‌عنوان کنشگران فعال

عضو هیئت‌علمی بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی با بیان اینکه یکی از ابعاد کلیدی حکمرانی اربعین، مشارکت گسترده و چندلایه مردم است، افزود: در این الگوی نوظهور، زائر صرفاً یک مصرف‌کننده و دریافت‌کننده منفعل خدمات نیست؛ بلکه می‌تواند هم‌زمان در نقش خادم، داوطلب، خیر، میزبان، تولیدکننده و انتقال‌دهنده پیام و فرهنگ اصیل زیارت ظاهر شود. به همین دلیل، مشارکت در اربعین را باید فراتر از مشارکت ابزاری و تقلیل‌یافته اقتصادی تحلیل کرد و آن را نوعی مشارکت عمیق اجتماعی، شناختی و ارزشی دانست.

وی ادامه داد: در این چارچوب، قدرت ساختاری و توان اجرایی صرفاً در نهادهای رسمی دولتی متمرکز نمانده و بخش اعظم ظرفیت حل مسائل پیچیده در اختیار بدنه جامعه و شبکه‌های داوطلبانه مردمی قرار می‌گیرد. نمونه‌های متعددی همچون خدمت‌رسانی گسترده، اسکان، تغذیه، خدمات پزشکی، حمل‌ونقل، نظافت و مشارکت فعال در تأمین امنیت اجتماعی، نشان می‌دهند که بخش اعظم ظرفیت عملیاتی اربعین از طریق این مشارکت داوطلبانه تولید می‌شود.

مرادی دلوئی اظهار کرد: این مشارکت گسترده به‌معنای نفی یا حذف کامل نقش دولت نیست، بلکه ویژگی متمایزکننده این الگو، تعامل هم‌افزا میان ظرفیت‌های حاکمیتی و مردمی است؛ بنابراین مسئله اصلی حکمرانی اربعین نه تقابل دوگانه دولت یا مردم، بلکه طراحی دقیق سازوکارهایی برای هم‌افزایی متقابل میان دولت، جامعه مدنی، مؤسسات دینی و شبکه‌های مردمی است.

این استاد و پژوهشگر حوزه حکمرانی، اقتصاد اربعین را نمونه‌ای عالی از اقتصاد مردمی و برکت‌محور دانست و گفت: در این ساختار، انگیزه‌های عمیق ارزشی، معنوی و اجتماعی در کنار ملاحظات اقتصادی نقش تعیین‌کننده دارند. بخش عظیمی از منابع مالی و پشتیبانی اربعین از طریق نذورات، خیرات، کمک‌های داوطلبانه و مشارکت مستقیم مردم تأمین می‌شود که امکان بسیج بی‌سابقه‌ای از منابع پراکنده را برای خلق ارزش جمعی فراهم می‌سازد.

وی افزود: در این ساختار اقتصادی ویژه، ارزش خلق‌شده به منافع مادی و سود اقتصادی محدود نمی‌ماند؛ بلکه مؤلفه‌های حیاتی سرمایه اجتماعی نظیر اعتماد عمومی، همبستگی، احساس تعلق، ایثار و کرامت انسانی به‌صورت پیوسته بازتولید می‌شوند. حضور اقشار مختلف اجتماعی با پیشینه‌ها، قومیت‌ها و تمکن‌های مالی متفاوت در یک جغرافیای زیستی مشترک و مشارکت هم‌زمان آن‌ها در خدمات، به تعدیل تمایزات طبقاتی می‌انجامد.

مرادی دلوئی تصریح کرد: اهمیت اقتصاد اربعین را نباید صرفاً در کاهش بار مالی و هزینه‌های اجرایی دولت جست‌وجو کرد، بلکه مسئله بنیادی‌تر ظرفیت عملیاتی آن برای تبدیل انگیزه‌های فردی به خیر عمومی و ارزش اجتماعی است؛ الگویی که می‌تواند افق‌های جدیدی را در مطالعه اقتصاد اجتماعی و مشارکت‌های داوطلبانه بگشاید.

وی با اشاره به کارکردهای تربیتی این رویداد عظیم معنوی گفت: اربعین علاوه بر کارکردهای عمیق دینی و سیاسی، واجد ظرفیت فوق‌العاده‌ای برای تربیت اجتماعی و هویت‌سازی است. حضور میلیون‌ها انسان از جوامع، فرهنگ‌ها و ملیت‌های گوناگون در یک محیط پویای مشترک، امکان تجربه زیسته و مستقیم مفاهیمی چون خدمت، همدلی، میزبانی و مسئولیت‌پذیری را هموار می‌سازد.

مرادی دلوئی افزود: این تجربه میدان‌محور، به تقویت هویت جمعی امت اسلامی و توسعه ارتباطات میان‌فرهنگی یاری می‌رساند. تعامل مستمر میان زائران و خادمان از کشورهای مختلف، بستری برای شناخت متقابل، رفع سوءتفاهم‌های انتزاعی و شکل‌گیری شبکه‌های پایداری از روابط فراسوی مرزهای اعتباری جغرافیایی ایجاد می‌کند؛ از این‌رو، اربعین یک کارگاه عینی برای دیپلماسی عمومی و ارتباطات میان‌فرهنگی محسوب می‌شود.

وی با اشاره به فرایند یادگیری اجتماعی در زیارت اربعین گفت: حضور در شبکه‌ای که فرد را از یک مصرف‌کننده صرف به یک کنشگر خدمت‌رسان تبدیل می‌کند، فرایندی جامع از یادگیری اجتماعی را رقم می‌زند. در این بستر تربیتی، ایثار و همیاری از مفاهیم ذهنی به رفتارهای تثبیت‌شده تبدیل می‌شوند و ظرفیت تربیتی اربعین دقیقاً در همین پیوند وثیق میان معنویت، کنشگری اجتماعی و تجربه عملی ایثار نهفته است.

ارتقای هوش فرهنگی نسل جوان در زیست‌بوم اربعین

عضو هیئت‌علمی بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی، جامعه‌پذیری نسل‌های جدید را از دیگر کارکردهای اربعین خواند و اظهار کرد: اربعین حسینی به‌عنوان یک کارگاه عینی و زیست‌بوم جامع تربیتی، وظیفه‌ای حیاتی در جامعه‌پذیری دینی و هویت‌سازی برای نسل‌های نوظهور ایفا می‌کند. در عصر جهانی‌شدن و تسلط رسانه‌های تجاری مدرن که با ایجاد فضاهای مجازی غربی، مرزهای هویتی و فرهنگی جوامع اسلامی را به چالش کشیده‌اند، اربعین بستری ملموس برای تجربه کرامت واقعی انسان، روحیه تکریم، ایثار و فرهنگ خدمت بی‌منت فراهم می‌سازد.

وی گفت: این واقعه تمدنی، هوش فرهنگی و توانمندی منطبق بر درک تنوعات زیستی را در میان جوامع اسلامی ارتقاء می‌دهد و به نسل‌های نوظهور می‌آموزد که چگونه فراتر از مرزهای اعتباری، نژادی و سیاسی، به هم‌شناسی امت و تعارف عمیق فرهنگی دست یابند. بازتعریف موقعیت افراد در طول مسیر پیاده‌روی، تمرینی عملی برای دستیابی به جامعه آرمانی اسلامی است که در آن تمایزات مادی بی‌اثر شده و جز تقوا، خلوص و خدمت، ملاک برتری دیگری وجود ندارد. این خودآگاهی جمعی، تبلور عینی ایثار است که نسل جوان را از دلبستگی‌های مادی رها ساخته و هویت دینی آن‌ها را در یک شبکه منطقی و ارزشی بازسازی می‌کند.

انتهای پیام