نخستین کتاب آموزشی نقاشی‌خط ایران با عنوان «نقطه الف»، منتشر شد. این اثر تألیف محمد بخشی‌زاده و با مقدمه استاد احمد آریامنش، در ۱۴۸ صفحه تمام‌رنگی توسط انتشارات کرشمه‌نگار در زمستان ۱۴۰۴ منتشر شده است. کتاب «نقطه الف» با رویکردی آموزشی، مباحث مورد نیاز علاقه‌مندان و فعالان حوزه نقاشی‌خط را از مبانی نظری تا تکنیک‌های اجرایی دربرمی‌گیرد. این اثر ضمن ارائه تاریخچه و مبانی نقاشی‌خط، به آموزش جامع رنگ‌شناسی، معرفی و شیوه استفاده از رنگ‌های صنعتی و گیاهی، آموزش گام‌به‌گام تکنیک‌های متنوع و کاربردی نقاشیخط می‌پردازد. همچنین در بخش پایانی، رزومه مختصر و ۶۵ اثر از ۱۳ نفر از پیشگامان و اساتید برجسته نقاشی‌خط ایران ارائه شده است. این کتاب به‌عنوان منبعی آموزشی برای اساتید، هنرجویان و دانشجویان رشته‌های خوشنویسی، نقاشیخط، کالیگرافی و فرم‌نویسی تدوین شده و گامی مؤثر در توسعه منابع آموزشی این هنر به شمار می‌رود.

محمد بخشی‌زاده، خوشنویس و مدرس نقاشی‌خط در گفت‌وگو با ایکنا با بیان اینکه تألیف نخستین کتاب آموزش نقاشی‌خط ایران پاسخی به یک خلأ دیرینه در حوزه آموزش این هنر است، اظهار کرد: بیش از دو دهه است که در عرصه خوشنویسی و نقاشی‌خط فعالیت می‌کنم و حدود ۱۵ سال نیز به تدریس این دو رشته مشغول هستم. در این سال‌ها حضور در جشنواره‌های ملی، کسب رتبه در رویدادهای هنری و شرکت در بیش از یکصد نمایشگاه انفرادی و گروهی، تجربه‌های ارزشمندی را برایم به همراه داشته است. ورود من به دنیای خوشنویسی کاملاً اتفاقی بود، اما این اتفاق به تدریج به علاقه‌ای عمیق و ماندگار تبدیل شد و اکنون بخش عمده زندگی حرفه‌ای من با خوشنویسی و نقاشی‌خط پیوند خورده است. فعالیت مستمر در عرصه آموزش باعث شد از نزدیک با نیازها و مشکلات هنرجویان آشنا شوم و همین تجربه‌ها انگیزه‌ای شد تا برای رفع یکی از مهم‌ترین کمبودهای آموزشی این هنر، یعنی نبود یک منبع جامع و کاربردی، دست به تألیف کتاب بزنم.

وی ادامه داد: از سال‌ها پیش همواره این پرسش برایم مطرح بود که چرا با وجود گسترش نقاشی‌خط و استقبال نسل جوان از این هنر، هنوز کتابی که بتواند آموزش را از مبانی اولیه تا اجرای یک اثر به صورت گام‌به‌گام و اصولی ارائه کند، وجود ندارد. کتاب‌هایی که تاکنون منتشر شده بودند بیشتر به معرفی هنرمندان، بررسی آثار یا تاریخچه این هنر اختصاص داشتند و جای یک کتاب آموزشی که بتواند نقش استاد را تا حدی برای هنرجویان ایفا کند، خالی بود. این دغدغه به ویژه زمانی برایم پررنگ‌تر شد که با هنرجویانی از شهرهای مختلف کشور روبه‌رو می‌شدم که به دلیل دوری از مراکز آموزشی یا نبود استاد متخصص، امکان حضور در کلاس‌های حرفه‌ای را نداشتند و ناچار بودند آموزش را به صورت پراکنده و غیرمنسجم دنبال کنند. از همین رو تصمیم گرفتم اثری تدوین کنم که بتواند برای همه علاقه‌مندان، صرف‌نظر از محل زندگی، نقطه شروعی مطمئن برای یادگیری نقاشی‌خط باشد.

بخشی‌زاده درباره روند شکل‌گیری این کتاب گفت: ایده اولیه تألیف کتاب در سال ۱۳۹۶ شکل گرفت و طی دو سال بخش مهمی از مطالب آن آماده شد، اما همزمان با شیوع بیماری کرونا روند کار متوقف شد و ناچار شدیم ادامه پروژه را به زمان دیگری موکول کنیم. پس از عادی شدن شرایط، از سال ۱۴۰۱ دوباره کار را از سر گرفتیم و با بازنگری کامل مطالب، اصلاح ساختار آموزشی، افزودن تجربه‌های جدید و تکمیل بخش‌های مختلف، سرانجام کتاب در دی‌ماه ۱۴۰۴ آماده انتشار و رونمایی شد. شاید اگر آن وقفه ناخواسته به وجود نمی‌آمد، کتاب زودتر منتشر می‌شد، اما از سوی دیگر همان فاصله زمانی فرصت مناسبی فراهم کرد تا برخی مطالب را کامل‌تر و دقیق‌تر تدوین کنیم و اثری پخته‌تر در اختیار مخاطبان قرار دهیم.

وی با اشاره به ویژگی‌های این اثر اظهار کرد: مهم‌ترین تفاوت این کتاب با آثار منتشرشده پیشین، رویکرد کاملاً آموزشی آن است. تلاش کرده‌ایم مطالب به گونه‌ای تنظیم شوند که هنرجو بدون داشتن پیش‌زمینه تخصصی نیز بتواند مسیر یادگیری را آغاز کند و به تدریج با مبانی رنگ، فرم، ترکیب‌بندی، ابزارها، شیوه‌های اجرا و تکنیک‌های مختلف آشنا شود. در واقع این کتاب صرفاً مجموعه‌ای از اطلاعات نظری نیست، بلکه حاصل سال‌ها تدریس، تجربه عملی، آزمون و خطا و شناخت نیازهای واقعی هنرجویان است. به همین دلیل سعی کرده‌ایم زبان کتاب روان، کاربردی و قابل فهم باشد تا مخاطب بتواند همزمان با مطالعه، تمرین‌های عملی را نیز انجام دهد و آموخته‌های خود را به مرحله اجرا برساند.

این خوشنویس افزود: مخاطب این کتاب فقط هنرجویان مبتدی نیستند، بلکه استادان، پژوهشگران، هنرمندان حرفه‌ای و حتی کسانی که سال‌ها در این حوزه فعالیت کرده‌اند نیز می‌توانند از مطالب آن بهره ببرند. بازگشت به مبانی و مرور اصول اولیه برای هر هنرمندی ضروری است، زیرا بسیاری از ضعف‌هایی که در آثار هنری مشاهده می‌شود، ریشه در نادیده گرفتن همین مبانی دارد. کتاب در چهار فصل تدوین شده است. فصل نخست به مباحث رنگ‌شناسی اختصاص دارد که با بهره‌گیری از آموزه‌های کتاب رنگ ایتن و با رویکردی کاربردی تنظیم شده است. فصل دوم به شناخت رنگ، ابزارها و شیوه‌های کار با آن می‌پردازد و علاوه بر استفاده از تجربه‌های استاد جوکار، حاصل سال‌ها تجربه عملی ما نیز در آن گنجانده شده است. فصل سوم به تکنیک‌های اجرای نقاشی‌خط اختصاص دارد و فصل پایانی نیز زندگی‌نامه و نمونه آثار ۱۱ نفر از استادان و پیشگامان این هنر را معرفی می‌کند تا مخاطب علاوه بر آموزش، با مسیر تحول نقاشی‌خط در ایران نیز آشنا شود.

مخاطب این کتاب تنها هنرجویان مبتدی نیستند، بلکه استادان، پژوهشگران، هنرمندان حرفه‌ای و حتی کسانی که سال‌ها در این حوزه فعالیت کرده‌اند نیز می‌توانند از مطالب آن بهره ببرند

وی درباره تعریف نقاشی‌خط گفت: از نگاه من، نقاشی‌خط یک هنر میان‌رشته‌ای است که در بستر هنرهای تجسمی و به طور مشخص در حوزه نقاشی تعریف می‌شود. در این هنر، خط همان جایگاهی را دارد که رنگ در یک اثر نقاشی ایفا می‌کند؛ یعنی ابزاری برای بیان هنری است. گاهی برخی هنرمندان یا پژوهشگران بر اساس میزان استفاده از رنگ یا خط، نام‌های متفاوتی برای آثار انتخاب می‌کنند، اما معتقدم این تفاوت‌ها بیشتر به تکنیک اجرا مربوط می‌شود و ماهیت اثر را تغییر نمی‌دهد. آنچه اهمیت دارد، توانایی هنرمند در ایجاد تعادل میان عناصر بصری، انتقال مفهوم و خلق اثری است که از نظر زیبایی‌شناسی، ساختار و محتوا بتواند با مخاطب ارتباط برقرار کند. از همین رو هنرمند نقاشی‌خط باید علاوه بر خوشنویسی، بر رنگ‌شناسی، مبانی گرافیک، ترکیب‌بندی و شناخت فرم نیز تسلط کافی داشته باشد، زیرا هر یک از این عناصر در کیفیت نهایی اثر نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا می‌کنند.

بخشی‌زاده با اشاره به مهم‌ترین چالش‌های امروز آموزش نقاشی‌خط اظهار کرد: متأسفانه در سال‌های اخیر، به ویژه با گسترش آموزش‌های مجازی، شاهد ورود افرادی به عرصه تدریس هستیم که از دانش و تجربه کافی برخوردار نیستند. از سوی دیگر، نگاه صرفاً اقتصادی برخی مدرسان باعث شده آموزش هنر نیز تا حدودی به سمت یادگیری‌های سریع و سطحی حرکت کند. این در حالی است که هنر با شتاب سازگار نیست و هیچ میان‌بری برای رسیدن به مهارت وجود ندارد. بزرگترین اشتباه هنرجویان، عجله برای رسیدن به نتیجه و نداشتن صبر در مسیر یادگیری است. هنر مانند درختی است که برای رشد به زمان نیاز دارد و اگر هنرجو فرصت آزمون و خطا، تجربه و تمرین مستمر را از خود بگیرد، هرگز به پختگی لازم نخواهد رسید. به همین دلیل همواره به شاگردانم توصیه می‌کنم بیش از آنکه به سرعت پیشرفت فکر کنند، به کیفیت یادگیری و استحکام پایه‌های علمی و عملی خود توجه داشته باشند.

این مدرس نقاشی‌خط درباره ویژگی‌های یک اثر موفق در نقاشی‌خط بیان کرد: خلق یک اثر ماندگار تنها به زیبایی خط یا استفاده از رنگ‌های چشم‌نواز وابسته نیست، بلکه نتیجه هماهنگی میان چندین مؤلفه اساسی است. هنرمند باید شناخت دقیقی از رنگ‌شناسی، فرم، ترکیب‌بندی، مبانی گرافیک، ساختار حروف و تکنیک‌های اجرایی داشته باشد تا بتواند اثری متوازن و اثرگذار خلق کند. هر اندازه این عناصر هماهنگ‌تر در کنار یکدیگر قرار گیرند، اثر از انسجام بیشتری برخوردار خواهد بود و ارتباط عمیق‌تری با مخاطب برقرار می‌کند. متأسفانه در فضای هنری ما فرهنگ نقد حرفه‌ای هنوز به جایگاه شایسته خود نرسیده است و گاهی نقد منصفانه با مخالفت یا دشمنی اشتباه گرفته می‌شود، در حالی که نقد سازنده یکی از مهم‌ترین عوامل رشد هنرمند و ارتقای کیفیت آثار هنری است. هیچ هنرمندی نباید خود را بی‌نیاز از نقد بداند، زیرا نگاه کارشناسانه دیگران می‌تواند نقاط ضعف و قوت اثر را آشکار کند و مسیر پیشرفت را هموارتر سازد.

وی درباره نقش کتاب در فرآیند آموزش اظهار کرد: هر چند این اثر آموزش را از مبانی آغاز کرده و مطالب را به صورت مرحله‌به‌مرحله پیش می‌برد، اما همچنان معتقدم هیچ کتابی نمی‌تواند جای استاد باتجربه را به طور کامل بگیرد. کتاب و استاد دو رکن مکمل در آموزش هستند و هر یک وظیفه متفاوتی بر عهده دارند. کتاب چارچوب علمی و مسیر یادگیری را در اختیار هنرجو قرار می‌دهد، اما استاد با انتقال تجربه، اصلاح خطاها و ارائه نکات عملی، فرآیند آموزش را کامل می‌کند. به همین دلیل توصیه می‌کنم علاقه‌مندان، در کنار مطالعه منابع آموزشی، تا حد امکان از حضور استادان مجرب نیز بهره ببرند تا مسیر یادگیری را با دقت و اطمینان بیشتری طی کنند.

بخشی‌زاده درباره منابع علمی مورد استفاده در تدوین این کتاب گفت: تلاش ما این بود که کتاب تنها بر پایه تجربه‌های شخصی شکل نگیرد، بلکه از پشتوانه پژوهشی و علمی نیز برخوردار باشد. به همین دلیل در فصل رنگ‌شناسی از آموزه‌های کتاب رنگ ایتن استفاده کردیم و در بخش‌های دیگر نیز ضمن بهره‌گیری از تجربه‌های استادان صاحب‌نام، یافته‌های حاصل از سال‌ها تدریس، پژوهش و فعالیت عملی را به کار گرفتیم. همچنین در فصل پایانی، زندگی‌نامه و نمونه آثار ۱۱ نفر از استادان و پیشگامان نقاشی‌خط معرفی شده است تا هنرجویان با مطالعه مسیر فعالیت این بزرگان، شناخت دقیق‌تری از روند شکل‌گیری و تحول این هنر در ایران به دست آورند. معتقدم آشنایی با آثار استادان، نگاه هنری مخاطب را گسترش می‌دهد و او را از تقلید صرف دور می‌کند تا بتواند به تدریج زبان و هویت هنری مستقل خود را پیدا کند.

وی با اشاره به برنامه‌های آینده خود اظهار کرد: انتشار این کتاب را پایان کار نمی‌دانم، بلکه آن را آغاز یک مجموعه آموزشی می‌دانم که قرار است در سال‌های آینده تکمیل شود. اکنون مطالب جلدهای بعدی در دست تدوین است و هر جلد به یکی از مباحث تخصصی نقاشی‌خط از جمله گرافیک، فرم، ترکیب‌بندی، تکنیک‌های پیشرفته و شیوه‌های نوین اجرای این هنر خواهد پرداخت. امیدوارم شرایطی فراهم شود تا این مجموعه به تدریج منتشر شود و در اختیار هنرجویان، آموزشگاه‌ها، مراکز دانشگاهی و علاقه‌مندان قرار گیرد. اگر بتوانیم مجموعه‌ای منسجم و علمی از منابع آموزشی در این حوزه فراهم کنیم، گام مهمی در مسیر استانداردسازی آموزش نقاشی‌خط و انتقال تجربه به نسل‌های آینده برداشته خواهد شد.

خلق یک اثر ماندگار تنها به زیبایی خط یا استفاده از رنگ‌های چشم‌نواز وابسته نیست، بلکه نتیجه هماهنگی میان چندین مؤلفه اساسی است

این خوشنویس درباره دشواری‌های تألیف و انتشار کتاب نیز گفت: متأسفانه در تمام مراحل تدوین، آماده‌سازی و انتشار این اثر، هیچ حمایت مادی یا معنوی از سوی نهادها، سازمان‌ها یا حتی بخش‌هایی از جامعه هنری دریافت نکردم و همه هزینه‌ها و مسئولیت‌های این مسیر بر عهده خودم و همکارانم بود. حتی در برخی مقاطع با مخالفت‌ها و برخوردهای نامناسب نیز مواجه شدم، اما هرگز این مسائل باعث نشد از ادامه راه منصرف شوم، زیرا باور داشتم تولید یک منبع آموزشی معتبر، ضرورتی است که دیر یا زود باید محقق می‌شد. به اعتقاد من، تولید آثار آموزشی در حوزه هنر نیازمند حمایت جدی دستگاه‌های فرهنگی است، زیرا این گونه فعالیت‌ها علاوه بر هزینه‌های مالی، زمان، انرژی و پژوهش گسترده‌ای می‌طلبد و اگر مورد حمایت قرار گیرند، آثار ارزشمند بیشتری در اختیار جامعه هنری قرار خواهد گرفت.

وی در پایان با تأکید بر اینکه مهم‌ترین توصیه‌اش به هنرجویان، صبر و استمرار در مسیر یادگیری است، اظهار کرد: هنر با شتاب به دست نمی‌آید و هیچ راه میان‌بری برای رسیدن به مهارت وجود ندارد. مطالعه، تمرین مستمر، بهره‌گیری از تجربه استادان، پذیرش نقد و حفظ روحیه یادگیری، مهم‌ترین عواملی هستند که می‌توانند یک علاقه‌مند را به هنرمندی توانمند تبدیل کنند. امیدوارم انتشار نخستین کتاب آموزش نقاشی‌خط ایران بتواند بخشی از نیاز آموزشی این حوزه را برطرف کند و زمینه‌ساز تألیف آثار علمی بیشتری در سال‌های آینده باشد تا علاقه‌مندان در سراسر کشور با دسترسی به منابع معتبر، فرصت شکوفایی استعدادهای خود را پیدا کنند. در پایان نیز سخنم را با بیتی از حافظ به پایان می‌برم؛ «تو که کیمیا فروشی، نظری به قلب ما کن / که بضاعتی نداریم و فکنده‌ایم دامی.»

انتهای پیام