علی‌احمد پناهی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه در یادداشتی که در اختیار ایکنا قرار داده، نوشت: مراء، بذر تردیدی است که در مزرعه کلام کاشته می‌شود؛ نه برای جستن حقیقت، بلکه برای چیره‌شدن بر حریف. آن‌گاه که انسان زره لجاجت بر تن می‌کند و تیغ زبان را نه برای گشودن گره‌های جهل، بلکه برای دریدن حرمت دیگران به کار می‌گیرد، حقیقت در مه غلیظ منیت گم می‌شود. مراء، شکافتن پوسته هستی است بی‌آنکه به مغز آن دست یابی؛ رقص بی‌حاصلی در میانه جدل که جز غبار کین نمی‌افشاند.

نزاع، نشان از تنگ‌نظری آدمی دارد؛ آن‌گاه که از مدارا، صفت مومنان است، فاصله می‌گیرد و انتقام را حتی در قامت پاسخ به کلامی تند پیشه می‌کند. مولای متقیان حضرت علی(ع) در این باره می‌فرمایند: «مَنْ ضَنَّ بِعِرْضِهِ فَلْیَدَعِ الْمِرَاءَ؛ هر که در پی صیانت از آبرو و حرمت خویش است، باید از مراء و مجادله لجاجت‌آمیز دست بشوید.»

ریشه این رهنمود حکیمانه در حقیقتی روان‌شناختی نهفته است؛ مراء و مجادله، شعله‌ای است که آتش خشم را در جان می‌افروزد و آدمی را به ورطه دشنام و هتاکی می‌کشاند که سرانجامی جز هتک حرمت ندارد.

ضَنَّ از ریشه ضِنّة به معنای بخل ورزیدن نسبت به اشیاء نفیس است؛ اما در این سیاق، به هرگونه خویشتن‌داری و پرهیز از آنچه مایه خسارت معنوی است، اطلاق می‌شود. مقصود از «عرض» نیز همان حقیقت اصیل و شکوه درونی است که انسان بدان می‌بالد؛ آن سرمایه معنوی که شخصیت را از لغزش‌های پستی مصون می‌دارد.

اما «مراء»، گفت‌وگوی لجاجت‌آمیز و خصمانه‌ای است که هدف آن نه کشف حقیقت، بلکه غلبه بر حریف است؛ حتی اگر بر باطل باشد. ریشه مراء در تعصب و برتری‌جویی نهفته است؛ خصلتی که حجاب حقیقت می‌شود و مانع از پذیرش نور حق.

پس پیام متعالی امام علی(ع) چنین است: هر که در پی پاسداری از قداست نفس و صیانت از آبروی خویش است، باید از میدان مراء عقب‌نشینی کند؛ چرا که در غبار مجادله، موازین ادب از میان می‌رود و افراد برای برتری‌جویی، به هتک حرمت و توهین روی می‌آورند. جریانی که هم عزت گوینده و هم کرامت شنونده را پایمال می‌کند.

پیامد‌های مراء در پرتو روایات

امیرالمؤمنین(ع) حقیقت ایمان را بر چهار رکن استوار می‌داند و در مقابل، شک را با چهار ستون فروپاشنده مقایسه می‌کند که نخستین آن، «مراء» است. ایشان می‌فرمایند: «فَمَنْ جَعَلَ الْمِرَاءَ دَیدَناً لَمْ یصْبِحْ لَیلُه آنکه مراء را عادت خویش سازد، هرگز از شب تاریک شک به صبح روشن یقین نمی‌رسد.»، زیرا اهل مجادله همواره در پی پیروزی کاذب‌اند و برای اثبات ادعای خود، به ضعیف‌ترین ادله چنگ می‌زنند و برترین استدلال‌های رقیب را نادیده می‌گیرند؛ از این‌رو در بیراهه سرگردان می‌مانند.

امام صادق (ع) نیز می‌فرمایند: «إِیاکُمْ وَالْمِرَاءَ وَالْخُصُومَةَ فَإِنَّهُمَا یمْرِضَانِ الْقُلُوبَ عَلَى الْإِخْوَانِ وَینْبُتُ عَلَیهِمَا النِّفَاق؛ از مراء و خصومت بپرهیزید که این دو، قلب‌ها را نسبت به برادران ایمانی بیمار می‌سازند و نفاق را در جان‌ها می‌رویانند.»

امام عسکری (ع) نیز درباره پیامد‌های فردی و اجتماعی آن هشدار می‌دهند: «لاَ تُمَارِ فَیذْهَبَ بَهَاوُکَ وَلاَ تُمَازِحْ فَیجْتَرَأَ عَلَیکَ با مراء درمیا که مایهٔ ازدست‌رفتن وقار توست، و بیش‌ازحد شوخی مکن که سبب جسارت دیگران بر تو می‌شود.»

حضرت علی (ع) با نگاهی واقع‌گرایانه، گروه‌هایی را برمی‌شمارد که مراء در برابرشان بی‌ثمر یا زیان‌بار است: «سِتَّةٌ لا یُمارون: الفقیهُ والرئیسُ والدّنِیُّ والبَذِىّ والمرأةُ والصبِىّ با شش گروه مجادله مکن با فقیه و رئیس (که در برابرشان ناتوانی)، و با فرد پست، بدزبان، زن نادان و کودک (که مایهٔ ریختن آبروی توست).»

کمال ایمان در گرو گذشت از مراء است، حتی اگر حق با ما باشد. چنان‌که پیامبر اکرم (ص) می‌فرمایند: «لا یسْتَکْمِلُ عَبْدٌ حَقِیقَةَ الْإِیمَانِ حَتَّى یدَعَ الْمِرَاءَ وَإِنْ کَانَ مُحِقّاً؛ هیچ بنده‌ای به حقیقتِ ایمان نمی‌رسد، مگر آنکه مراء و جدل را ترک گوید، هرچند بر حق باشد.»

زندگی، فرصتی است برای تماشای نور، نه میدان تاخت‌وتاز برای اثبات برتری تاریکی‌ها. مراء و کشمکش، حصارهایی‌اند که ما را در زندان خود محبوس می‌کنند. تعالی در آن است که کلام را با حکمت و معاشرت را با موعظه حسنه و جدال احسن بیاراییم. کسی که در پی یافتن حقیقت است، نه از راه نزاع، که از مسیر هم‌دلی و گشودگی جان بدان دست می‌یابد. به یاد داشته باشیم که کلمات، پل‌هایی برای اتصال‌اند، نه دیوار‌هایی برای جدایی و هنر زیستن، در عبور کریمانه از طوفان کشمکش‌هاست، بی‌آنکه غبار آن بر دامن پاک اخلاق بنشیند.

انتهای پیام