حجت‌الاسلام والمسلمین مرتضی دانشمند، پژوهشگر پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی و نویسنده و شاعر ادبیات کودک و نوجوان در پاسخ به اینکه وجوه اشتراک و افتراق مرگ و خواب چیست، بیان کرد: پیامبر اکرم(ص) می‌فرماید: «النومُ أَخُو المَوتِ؛ خواب برادر مرگ است.» برای درک بهتر این برادری، باید به نقاط اشتراک و افتراق این دو پرداخت.

وی ادامه داد: از وجوه اشتراک، تعطیلی حواس پنجگانه است؛ در هر دو حالت، بینایی، شنوایی و بویایی از کار می‌افتند. اما نقطه افتراق را در آیه ۴۲ سوره زمر می‌توان یافت: «اللَّهُ یَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِهَا وَالَّتِی لَمْ تَمُتْ فِی مَنَامِهَا فَیُمْسِکُ الَّتِی قَضَى عَلَیْهَا الْمَوْتَ وَیُرْسِلُ الْأُخْرَى إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ؛ خدا روح مردم را هنگام مرگشان به تمامى باز مى‌ستاند و [نیز]روحى را که در [موقع]خوابش نمرده است [قبض مى‌کند]. پس آن [نفسى]را که مرگ را بر او واجب کرده نگاه مى‌دارد و آن دیگر [نفس‌ها]را تا هنگامى معین [به سوى زندگى دنیا]بازپس مى‌فرستد قطعا در این [امر]براى مردمى که مى‌اندیشند نشانه‌هایى [از قدرت خدا]ست.»

پژوهشگر پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی افزود: خداوند جان‌ها را هنگام مرگ به تمامی بازمی‌ستاند و نیز جان کسانی را که در خواب جان نمی‌دهند قبض می‌کند؛ سپس جانی را که مرگ بر او حکم شده نگاه می‌دارد و دیگر را تا زمانی معین بازمی‌فرستد. در خواب نیز نوعی قبض روح اتفاق می‌افتد، با این تفاوت که در مرگ، پیوند روح و بدن به‌کلی گسسته می‌شود، اما در خواب این ارتباط همچنان برقرار است.

دانشمند با بیان اینکه برای تبیین این مفاهیم برای کودکان، می‌توان از تشبیه دیگری سود برد، تصریح کرد: همانگونه که خداوند در رحم مادر، اعضای بدن را به انسان عطا می‌کند، در حالی که آن اعضا در آن مرحله کارکردی ندارند و برای جهانی دیگر آفریده شده‌اند، روح نیز هدیه‌ای است برای حیاتی فراتر از این دنیا.

پژوهشگر پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی بیان کرد: نکته ظریف تربیتی آن است که گاهی کودک پرسشی مطرح می‌کند که لزوماً بیانگر نیاز واقعی او نیست. در اینجا، شاعر یا نویسنده حکیم باید چنان سخن گوید که نه صرفاً پاسخگوی پرسش ظاهری، بلکه برآورنده نیاز باطنی کودک باشد. همچنین در خانواده‌های دارای چند فرزند، زمینه تربیتی مساعدتر فراهم می‌شود؛ اما در خانواده‌های تک‌فرزند، کودک معمولاً جهان را حول محور خود می‌بیند و این نکته باید در روش‌های آموزشی مورد توجه قرار گیرد.

نحوه بیان مسئله مرگ برای کودکان نیازمند توازن است

دانشمند در پاسخ به اینکه نحوه بیان کردن مرگ به کودکان چگونه باید باشد، بیان کرد: از منظر روانشناسی، نحوه بیان مسئله مرگ برای کودکان نیازمند توازنی ظریف است. نه چنان خوشایند و ساده‌انگارانه که کودک را به اقدامات ناهنجار یا خطرناک سوق دهد و نه چندان خشن و هراس‌آور که تأثیرات روانی ناگواری بر جای گذارد. ادبیات، شعر و قصه‌گویی نیز همواره بستری برای طرح این مفهوم فراهم کرده‌اند و در منابع دینی به‌ویژه قرآن کریم، مرگ در کنار خواب مطرح شده است؛ چنانکه خداوند می‌فرماید که روح انسان را چه در هنگام مرگ و چه در حالت خواب قبض می‌کند.

وی ادامه داد: بنابراین، گام اساسی در آموزش مرگ به کودکان، تفهیم این حقیقت است که انسان افزون بر جسم، از روح نیز برخوردار است. علامه حسن‌زاده آملی در این باره تعبیری زیبا دارند: «مردم از جذب آهن توسط آهنربا شگفت‌زده می‌شوند، اما از وجود آهنربایی در درون خود که وزن بدن را جابه‌جا می‌کند، تعجب نمی‌کنند.» این نگاه، ما را به نخستین گام عملی رهنمون می‌شود: معرفی غیرمستقیم روح از طریق تمثیل‌های ملموس، مانند شعر یا داستان؛ برای نمونه، می‌توان برای کودک توضیح داد که پنکه با نیروی برق به حرکت درمی‌آید؛ ما حرکت الکترون‌ها را نمی‌بینیم، اما با خاموش شدن پنکه، حرکت آن متوقف می‌شود. روح انسان نیز چنین است؛ حضوری نامرئی، اما تأثیرگذار.

آشنا کردن کودکان با واژه «مرگ» از طریق اشیای ملموس و روزمره

پژوهشگر پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در پاسخ به اینکه موثرترین روش برای آشنایی کودک با مرگ چیست، ابراز کرد: در روانشناسی کودک، تأکید بر این است که هنگام بیان موضوع مرگ برای کودکان، باید از پنهان‌کاری پرهیز کرده و واقعیت را به زبانی ساده و صریح بازگو کنیم. همچنین، پنهان کردن احساسات طبیعی چون غم و اندوه نه‌تنها کمکی نمی‌کند، بلکه می‌تواند درک کودک از موقعیت را دچار اختلال سازد. 

دانشمند اضافه کرد: یکی از مؤثرترین روش‌ها برای آماده‌سازی تدریجی کودکان، آشنا کردن آنان با واژه «مرگ» از طریق اشیای ملموس و روزمره است. به‌عنوان نمونه، به‌جای گفتن خودکار دیگر نمی‌نویسد، می‌توان گفت که عمر خودکار به پایان رسیده است؛ این شیوه، کودک را به‌صورت غیرمستقیم با پایان‌پذیری پدیده‌ها آشنا می‌کند. 

وی با بیان اینکه در متون دینی نیز بر حقیقت فراگیر مرگ تأکید شده است. قرآن کریم در آیهٔ ۵۷ سورهٔ عنکبوت می‌فرماید: «كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنَا تُرْجَعُونَ؛ هر انسانی مرگ را می‌چشد، سپس به سوی ما بازگردانده می‌شود.»، تصریح کرد: برای تبیین مفهوم معاد و حیات پس از مرگ برای کودکان، توجه به چند اصل ضروری است که مهم‌ترین آن‌ها، انسان‌شناسی است. در این رویکرد باید به کودک تفهیم شود که انسان صرفاً جسم مادی نیست، بلکه دارای حقیقتی به نام روح نیز می‌باشد. 

پژوهشگر پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی یادآور شد: این نگاه با سخن امام حسین(ع) نیز همسو است که فرمودند: «مرگ چیزی جز عبور از سختی‌ها و رسیدن به آرامش نیست؛ برای مؤمنان، پلی است به سوی نشاط و برای دشمنان، برعکس آن.» این بیان زیبا، مرگ را نه پایان راه، بلکه انتقال به مرحله‌ای دیگر معرفی می‌کند که بسته به نگرش و عمل انسان، تجربه‌ای متفاوت خواهد داشت.

انتهای پیام