جریان شعر پایداری در ایران، پیش از انقلاب و به‌ویژه در دوره مشروطه، نشانه‌هایی از خود بروز داد و سپس در سال‌های منتهی به انقلاب اسلامی گسترش یافت؛ اما با پیروزی انقلاب، این نوع شعر هویت تازه‌ای پیدا کرد و در دوران دفاع مقدس به اوج شکوفایی رسید. در این دوره، مفاهیمی مانند ایثار، شهادت، حماسه، وطن‌دوستی و مقاومت در برابر دشمن متجاوز در شعر فارسی برجسته شدند.

از سوی دیگر، شعر مقاومت در جهان نیز در متن مبارزات ملت‌های تحت ستم، از جنگ‌های جهانی گرفته تا جنبش‌های استقلال‌طلبانه آسیا، آفریقا و فلسطین، حضوری پررنگ داشته است. این شعرها بر تقابل خیر و شر، حق و باطل و نیز مسئولیت اجتماعی انسان در برابر ظلم تأکید می‌کنند.

در حقیقت، شعر مقاومت پلی میان هنر و مسئولیت اجتماعی است که توانسته پیام عدالت‌خواهی را به زبان احساس و اندیشه منتقل کند؛ به همین دلیل، این نوع ادبیات همچنان یکی از زنده‌ترین و اثرگذارترین عرصه‌های شعر در ایران و جهان به‌شمار می‌رود.

در همین راستا و با توجه به اهمیت موضوع، خبرنگار ایکنای خراسان‌رضوی گفت‌وگویی با هادی منوری، شاعر ادبیات پایداری، انجام داده است که در ادامه می‌خوانیم.

ایکنا ـ شعر مقاومت و ادبیات پایداری از چه زمانی در ایران شکل گرفت؟ مختصری از پیشینه و جایگاه این نوع شعر در ایران بیان کنید.

درباره شعر مقاومت و ادبیات پایداری، ابتدا لازم است تعریفی روشن از این مفهوم داشته باشیم تا براساس آن بتوانیم تاریخچه‌اش را بررسی کنیم. شعر مقاومت یا ادبیات پایداری به آثاری گفته می‌شود که در شرایط ظلم، تبعیض، اشغالگری و بی‌عدالتی پدید آمده‌اند و شاعران آن سرزمین‌ها با زبان شعر، اعتراض و فریاد خود را علیه این وضعیت بیان کرده‌اند. در واقع، این نوع ادبیات تلاشی برای دفاع از آزادی، عدالت و کرامت انسانی است و شاعران آن تنها روایتگر درد و رنج مردم نیستند، بلکه صدای اعتراض و ایستادگی نیز هستند.

اگر بخواهیم تاریخچه شعر مقاومت را بررسی کنیم، باید گفت این جریان به‌ویژه در دوران جنگ‌های جهانی اول و دوم جلوه‌ای پررنگ یافت؛ زمانی‌که بسیاری از کشورها با اشغالگری و سلطه‌جویی روبه‌رو بودند و شاعران آن ملت‌ها علیه فاشیسم، استعمار و ظلم شعر می‌سرودند. این جریان تنها به اروپا محدود نماند، بلکه جنبش‌های استقلال‌طلبانه در آسیا و آفریقا را نیز دربر گرفت؛ زیرا در کشورهای آفریقایی، به‌ویژه در مواجهه با برده‌داری، تبعیض نژادی و رفتارهای ظالمانه علیه رنگین‌پوستان، شاعران بسیاری با زبان شعر به مقابله با نژادپرستی پرداختند و از آزادی‌خواهی و استقلال حمایت کردند.

در جهان عرب نیز این نوع ادبیات جایگاهی برجسته دارد. نمونه روشن آن را می‌توان در فلسطین، سرزمینی که سال‌هاست تحت اشغال رژیم صهیونیستی قرار دارد، مشاهده کرد. در این میان، شاعرانی چون محمود درویش در اشعار خود بارها به موضوع اشغال سرزمین، آوارگی مردم، ظلم صهیونیست‌ها و ضرورت مقاومت پرداخته‌اند و مردم را به ایستادگی، دفاع از وطن و مقابله با متجاوزان فراخوانده‌اند. از این رو، شعر مقاومت را می‌توان ادبیاتی دانست که از دل رنج و مبارزه برمی‌خیزد و به زبان هنر، آرمان آزادی و عدالت را زنده نگه می‌دارد.

در بررسی تاریخچه ادبیات مقاومت و دفاع مقدس در ایران نیز می‌توان ریشه‌های آن را تا پیش از انقلاب دنبال کرد. برخی پژوهشگران بر این باورند که این جریان از دوره مشروطه آغاز شده است؛ زیرا در آن دوران مفاهیمی همچون استقلال‌طلبی، عدالت‌خواهی و آزادی‌خواهی در شعر فارسی حضوری پررنگ داشت. در همین دوره، شاعرانی ظهور کردند که این مفاهیم را با صراحت و تأکید در آثار خود بازتاب دادند که از برجسته‌ترین آن‌ها می‌توان به ملک‌الشعرای بهار اشاره کرد؛ شاعری که توانست آرمان‌های سیاسی و اجتماعی زمانه خود را در قالب شعر بیان کند.

پس از دوره مشروطه و در سال‌های منتهی به انقلاب اسلامی نیز بسیاری از شاعران معاصر از شعر و ادبیات به‌عنوان ابزاری برای مبارزه و اعتراض بهره گرفتند. در این میان، نام‌هایی همچون علی موسوی گرمارودی، طاهره صفارزاده و حمید سبزواری از جمله چهره‌های شاخص شعر مقاومت و پایداری پیش از انقلاب به‌شمار می‌روند. آثار این شاعران زمینه‌ساز شکل‌گیری و گسترش ادبیاتی شد که بعدها در دوران دفاع مقدس به اوج رسید و به یکی از مهم‌ترین جریان‌های ادبی معاصر ایران تبدیل شد.

بنابراین، ادبیات پایداری و شعر مقاومت در ایران، به‌ویژه پس از پیروزی انقلاب اسلامی، وارد مرحله‌ای تازه از شکوفایی و بالندگی شد. فضای تازه‌ای که پس از انقلاب در شعر فارسی پدید آمد، زمینه را برای برجسته‌شدن مفاهیمی مانند آزادی، عدالت، انسانیت، مبارزه با ظلم و دفاع از میهن فراهم کرد. در این دوره، شعر بیش از پیش به رسانه‌ای برای بیان آرمان‌های انقلاب و بازتاب دغدغه‌های اجتماعی و دینی مردم تبدیل شد.

با آغاز جنگ تحمیلی، این جریان ادبی جلوه‌ای پررنگ‌تر و عمیق‌تر یافت. مفاهیمی چون ایثار، شهادت، حماسه، پایداری، دفاع از سرزمین و مقاومت در برابر دشمن متجاوز در شعر شاعران جایگاه ویژه‌ای پیدا کرد. شاعران بسیاری با الهام از فضای جبهه‌ها، رشادت رزمندگان و روحیه مقاومت ملت ایران، آثاری آفریدند که هم از جنبه هنری ارزشمند بود و هم پیام‌های اعتقادی و ملی را منتقل می‌کرد. از این‌ رو، دوران دفاع مقدس را می‌توان مهم‌ترین مرحله شکوفایی شعر مقاومت در ایران دانست؛ دوره‌ای که در آن، شعر هم زبان درد و رنج بود و هم زبان امید، استقامت و افتخار.

ایکنا ـ به نظر شما ویژگی‌های اصلی شعر مقاومت و جنگ چیست و شعر چگونه می‌تواند بر جنگ اثر بگذارد؟

شعر مقاومت یا ادبیات پایداری، در اصل بر پایه تقابل خیر و شر شکل می‌گیرد. این نوع ادبیات، ایستادگی انسان‌های حق‌طلب در برابر ظلم، تجاوز و ستم را به تصویر می‌کشد و از همین رو، بازتاب نبرد میان حق و باطل است. در چنین نگاهی، کسانی‌که در برابر ظلم می‌ایستند، نمایندگان خیر و حق‌اند و در مقابل، متجاوزان و ستمگران در جبهه شر قرار می‌گیرند.

از ویژگی‌های اصلی این نوع شعر، تأکید بر مقاومت در برابر ظلم و دفاع از آزادی و استقلال است. شاعران مقاومت معمولاً می‌کوشند روحیه ایستادگی، پایداری و امید را در مخاطب زنده نگه دارند و نشان‌دهند که مبارزه با ستم، امری صرفاً فردی نیست، بلکه وظیفه‌ای اجتماعی و انسانی است. در این مسیر، مفاهیمی مانند شهادت، ایثار، حماسه و گاه عرفان در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و به شعر عمق و غنا می‌بخشند.

ویژگی مهم دیگر این ادبیات، امید به آینده و باور به پیروزی نهایی خیر بر شر است. شاعران این حوزه تنها از رنج و مبارزه سخن نمی‌گویند، بلکه مردم را به ایستادگی، مسئولیت‌پذیری و نقش‌آفرینی در برابر بدی‌ها دعوت می‌کنند. به همین دلیل، شعر مقاومت هم زبان اعتراض است و هم زبان امید؛ هم بازتاب درد است و هم نوید پیروزی.

شعر در دوران جنگ تحمیلی تنها یک هنر نبود، بلکه به یکی از مهم‌ترین ابزارهای تقویت روحیه عمومی تبدیل شد. همان‌گونه که در دوران دفاع مقدس به‌روشنی دیده شد، شعر و ادبیات توانستند حس مقاومت، ایثار و پایداری را در میان مردم و رزمندگان تقویت کنند و استقامت جامعه را در برابر فشارها افزایش دهند.

از سوی دیگر، شعر زیرساخت اصلی بسیاری از قالب‌های دیگر ادبی، از جمله سرود، تصنیف، نوحه و آثار حماسی است. در دوران جنگ، بسیاری از سرودهای حماسی و نوحه‌هایی که از سوی مداحان شناخته‌شده اجرا می‌شد، بر پایه همین ظرفیت شعری شکل گرفت و به‌سرعت در میان مردم اثر گذاشت. نمونه‌هایی مانند «ممد نبودی ببینی شهر آزاد گشته» نشان می‌دهد که چگونه یک متن شعری می‌تواند به شعاری جمعی، ماندگار و اثرگذار تبدیل شود.

در واقع، شعر در آن دوره تنها احساسات را بیان نمی‌کرد، بلکه در شکل‌گیری روحیه جمعی، تقویت امید به پیروزی و زنده نگه داشتن یاد شهدا و مجاهدان نیز نقشی جدی داشت. همین ویژگی باعث شد ادبیات دفاع مقدس نه‌تنها در سطح هنری، بلکه در عرصه اجتماعی و فرهنگی نیز اثری عمیق و ماندگار بر جای بگذارد.

حضور شعرهای حماسی از گذشته تا امروز همواره در افزایش روحیه مردم و برانگیختن احساس مقاومت و جنگاوری نقش داشته است. اگر تاریخ جنگ‌های جهان را بررسی کنیم، درمی‌یابیم که در بسیاری از دوره‌ها، گروه‌هایی مسئول تهییج مردم و تقویت روحیه حماسی آنان بوده‌اند که در این میان، شاعران نقشی برجسته‌تر ایفا کرده‌اند.

شاعران با زبان شعر، احساسات جمعی را سامان می‌دادند، امید را زنده نگه می‌داشتند و مردم را به ایستادگی در برابر دشمن فرامی‌خواندند. از این رو، شعر تنها ابزار بیان عاطفه نبود، بلکه وسیله‌ای مؤثر برای تقویت انگیزه، ایجاد همبستگی و افزایش آمادگی روانی جامعه در شرایط جنگ به شمار می‌رفت.

ایکنا ـ جایگاه شعر مقاومت ایران را در جهان چگونه ارزیابی می‌کنید؟

بی‌گمان هرجا که بر مردمی تجاوز شود و ظلمی بر یک ملت یا سرزمین روا داشته شود، طبیعی است که مردم آن دیار به مبارزه برخیزند و در میان آنان، گروهی نیز با زبان شعر و ادبیات در این مسیر نقش‌آفرینی کنند. اما تا زمانی‌که شعر ما ترجمه نشود و صدای آن از طریق رسانه‌ها و ابزارهای ارتباطی به زبان‌های دیگر منتقل نشود، نمی‌توان انتظار داشت اتفاق قابل توجهی در سطح جهانی رخ دهد.

اگر بخواهیم با نگاهی خوش‌بینانه سخن بگوییم، شاید بتوان گفت شعر مقاومت ایران تا حدودی به جهان معرفی شده است؛ اما واقعیت این است که آن‌گونه که شایسته بوده، ترجمه و شناسانده نشده است.

البته اگر این اشعار به زبان‌های مختلف ترجمه شوند، این امید وجود دارد که به گوش مردمان بسیاری برسند؛ مردمانی که خود با ظلم، تجاوز، غارت و ستم دست‌وپنجه نرم می‌کنند و شمارشان نیز کم نیست. بدون تردید، اگر شعر ما به زبان این انسان‌های مظلوم ترجمه و در اختیار آنان قرار گیرد، می‌تواند آثار و نتایج ارزشمند و قابل توجهی به همراه داشته باشد.

بنابراین، اگر بخواهیم درباره جایگاه شعر مقاومت یا شعر جنگ ایران در عرصه جهانی سخن بگوییم، باید بپذیریم که هنوز آن‌گونه که باید شناخته نشده است. البته ممکن است یکی دو کتاب یا چند شعر به‌صورت محدود ترجمه شده باشد و همان نمونه‌ها نیز اثرگذار بوده‌اند؛ اما بی‌تردید، هرچه دامنه ترجمه و معرفی این آثار گسترده‌تر شود، تأثیر آن نیز فراگیرتر و ماندگارتر خواهد بود.

انتهای پیام