حضرت زینب کبری(س) فراتر از نقش سنتی یک بانوی شجاع و وفادار به اهل بیت(ع)، الگویی بی‌نظیر در عرصه رسانه و اطلاع‌رسانی دینی و اجتماعی به شمار می‌آیند. ایشان در شرایطی دشوار و پرمحدودیت پس از حادثه عاشورا و اسارت اهل بیت(ع) توانستند پیام نهضت امام حسین(ع) را به‌گونه‌ای مؤثر و پایدار به گوش تاریخ و جامعه برسانند. شجاعت بی‌بدیل در بیان، صراحت در افشاگری، بهره‌گیری از زبان عاطفی و انسانی و نیز قدرت تحلیل و ارائه مستندات تاریخی از ویژگی‌های برجسته ایشان بود که نه تنها پیام عاشورا را زنده نگه داشت، بلکه آن را در گستره‌ای فراتر از زمان و مکان منتشر کرد.   

حضرت زینب(س) با تلفیق هنر بیانی، حضور هوشمندانه در مجامع عمومی و مدیریت شبکه‌های اجتماعی و انسانی آن دوران مانند مجالس عزاداری و حلقه‌های همدلی زنان بنی‌هاشم توانستند جریان تحریف و سانسور حکومت اموی را خنثی کنند و اجازه ندهند حقیقت عاشورا محو شود. این ویژگی‌ها، حضرت زینب(س) را به نمونه‌ای کامل از یک رسانه‌دار و پیام‌رسان استراتژیک تبدیل کرد، کسی که با شجاعت، هوشمندی و مسئولیت‌پذیری نور حقیقت را در تاریکی ظلم و ستم روشن نگه داشت و الگوی جاودانی برای مبلغان دینی و فرهنگی آینده فراهم کرد.  

خبرنگار ایکنا به گفت‌و‌گو با محمدحسین رجایی‌فر، فعال فرهنگی و کارشناس رسانه پرداخته که مشروح این گفت‌و‌گو را در ادامه می‌خوانیم:

ایکنا – نقش رسانه‌ای حضرت زینب(س) در شکست جنگ روایت‌ها را  تبیین بفرمایید. رسانه‌ها چگونه می‌توانند از ایشان الگو بگیرند؟

نقش رسانه‌ای حضرت زینب(س) و امکان الگوبرداری از ایشان برای رسانه‌های امروز، موضوعی ژرف و شایسته واکاوی دقیق است. ابعاد گوناگون این الگو را از منظر مقبولیت، عقلانیت و راهبرد پیام‌رسانی بررسی می‌کنیم.

اولین مورد محبوبیت و مقبولیت است و ویژگی برجسته نقش رسانه‌ای حضرت زینب(س)، محبوبیت ذاتی و فطری ایشان بود. این محبوبیت، ریشه در جایگاه رفیع اهل‌بیت(ع) در منابع اسلامی داشت. آیاتی، چون مباهله، مودت، اطعام، ولایت و روایات متواتری نظیر ثقلین، سفینه و مواخات، همگی در تحکیم این جایگاه نقشی بنیادین داشتند.

با آنکه برخی به‌سبب هوا‌های نفسانی از پذیرش کامل این جایگاه سر باز می‌زدند، اما شناخت عمومی از منزلت خاندان وحی، موجب می‌شد که هیچ‌گاه کلام حضرت زینب(س) را طرد نکنند. بدین‌ترتیب، پیام ایشان حتی در دشوارترین شرایط، بر دل‌ها می‌نشست، هرچند که برخی در عمل از همراهی ناتوان بودند. این سرمایه اجتماعی در رسانه، یعنی پذیرش پیشینه مخاطب، گوهری کمیاب است که امروز نیز می‌تواند ضامن نفوذ کلام باشد.

در سوی مقابل، رسانه دشمن یعنی جبهه باطل آن روزگار نه‌تنها فاقد چنین محبوبیتی بود، بلکه بر مدار اجبار و تهدید حرکت می‌کرد. مردم با زور شمشیر از یزید و عبیدالله تبعیت می‌کردند، اما در اعماق دل، کینه آنان را داشتند. این تفاوت ماهوی، در جبهه‌گیری روایت‌ها تأثیری سرنوشت‌ساز داشت.

برای مصداق امروزی، می‌توان رسانه‌هایی، چون BBC را در نظر گرفت که با طرح نسبی حقیقت، اعتباری کاذب ساخته و سپس در میان آن، نادرستی‌های کلیدی را جای‌گذاری می‌کنند که نیازمند سواد رسانه‌ای مخاطب است. در مقابل، جریانی مانند ایران‌اینترنشنال رویکردی کاملاً سلبی، خصمانه و فاقد هرگونه سرمایه اعتماد دارد؛ از این‌رو تأثیرگذاری آن ناچیزتر است. درس حضرت زینب (س) آن است که هر رسانه‌ای پیش از هر چیز باید به‌دنبال جلب اعتماد و محبوبیت عقلانی باشد تا سخنش در دل‌ها بنشیند.

دومین مورد عقلانیت محور اصلی پیام‌رسانی حضرت زینب(س) بود؛ ایشان عقلانیت محض در گفتار و رفتار داشت. هرگز گرفتار احساسات نسنجیده و شور بی‌پشتوانه نشدند؛ هر موضع‌گیری، از ابتدا تا انتهای قیام عاشورا، مبتنی بر استدلالی محکم و پشتوانه‌ای عقلی بود. لقب عقیله بنی‌هاشم نیز بی‌شک اشاره‌ای به همین خردورزی بی‌نظیر در اوج مصائب و شادی‌هاست.

امروز نیز رسانه‌های موفق، آنهایی هستند که در بلندمدت بر مدار عقلانیت حرکت می‌کنند. اما باید میان دو نوع عقلانیت تمایز قائل شد. یکی عقلانیت ابزاری و مادی که فلاسفه اخلاق سکولار بر آن تکیه دارند و صرفاً در پی منافع دنیوی و محاسبات سودگرایانه است و دیگری عقلانیت راهبردی و توحیدی که الگوی حضرت زینب(س) است. این عقلانیت، ریشه در یاد خالق و تفکر در نظام آفرینش دارد. چنان‌که در آیات ۱۹۰ و ۱۹۱ سوره‌ی آل‌عمران می‌فرماید: «إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّیْلِ وَالنَّهَارِ لَآیَاتٍ لِأُولِی الْأَلْبَابِ الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللَّهَ قِیَامًا وَقُعُودًا وَعَلَىٰ جُنُوبِهِمْ وَیَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَاطِلًا سُبْحَانَکَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ یقیناً در آفرینش آسمان‌ها و زمین، و آمد و رفت شب و روز، نشانه‌هایی [بر توحید، ربوبیّت و قدرت خدا]برای خردمندان است. آنان که همواره خدا را ایستاده و نشسته و به پهلو آرمیده یاد می‌کنند، و پیوسته در آفرینش آسمان‌ها و زمین می‌اندیشند، [و از عمق قلب همراه با زبان می‌گویند:]پروردگارا! این [جهان با عظمت]را بیهوده نیافریدی، تو از هر عیب و نقصی منزّه و پاکی؛ پس ما را از عذاب آتش نگهدار.»

حضرت زینب(س) تفکر غایت‌گرا را سرلوحه رسانه خود قرار دادند و نشان دادند که عقل سالم، همواره در خدمت هدف والای الهی است.

سومین مورد زمان‌شناسی، مکان‌شناسی و جامعیت پیام است. حضرت زینب(س) به‌درستی می‌دانستند که هر پیامی، «زمان و مکان» خاص خود را می‌طلبد. ایشان در مجلسی، چون کوفه، در برابر عبیدالله و در شام، در برابر یزید و نیز در جمع عمومی مردم، سخنانی متناسب با اقتضائات آن موقعیت خطیر ایراد کردند. این یعنی یک رسانه تراز، باید توانایی تشخیص فرصت طلایی برای انتقال محتوا را داشته باشد.

از دیگر سو، حضرت در خطبه‌های خویش، فراتر از جنسیت، همه انسان‌ها را مخاطب قرار می‌دادند؛ جوامع، دولت‌ها و حاکمان را به چالش می‌کشیدند و هرگز مسائل را به حیطه‌ای صرفاً زنانه یا مردانه فرو نمی‌کاستند. با این حال، ایشان در چارچوب شخصیت زنانه خود، به کمال، عفت و حجاب را رعایت می‌کردند. این یعنی رسانه اسلامی، بی‌آنکه از هویت خویش فاصله بگیرد، می‌تواند پیامی جهان‌شمول و فراجنسیتی صادر کند.

ایکنا – چگونه می‌توانیم منبر‌ها و مجالس عزاداری خود را تبدیل به رسانه اثرگذار کنیم؟ منبر‌های ما چه نقشی در شرایط جنگی دارند؟

حضرت زینب(س) خود را سفیر استمراری اسلام می‌دانستند؛ یعنی ادامه‌دهنده راه پیامبر اکرم(ص) در مواجهه با جبهه‌های حق و باطل، اما با صبر و مقاومتی عمیق. این نگاه راهبردی، امروز برای منبر‌ها و مجالس عزاداری ما، که خود نوعی رسانه اثرگذارند، درسی حیاتی دارد.

تاریخ‌محوری باید مورد توجه قرار گیرد، یعنی منبر‌ها باید مبتنی بر تاریخ اصیل اسلام باشند و از وقایع صدر اسلام مانند رویکرد پیامبر(ص) با یهودیان خیبر برای تحلیل مسائل امروز درس بگیرند. همچنین تبیین مسئولیت یعنی در شرایط جنگ روایت‌ها، باید از روش حضرت زینب(س) در استمرار تاریخ اسلام بهره برد و پیام را با منطق و اعتماد مخاطب پیوند زد.

رسانه‌ای که بتواند مقبولیت محبت‌آمیز حضرت زینب(س) را با عقلانیت راهبردی ایشان تلفیق کند و در بستر تاریخی اسلام، پیام خود را در زمان مناسب به تمام انسان‌ها برساند، قطعاً نقش یک رسانه تراز اسلامی را ایفا خواهد کرد و در جنگ بی‌امان روایت‌ها، پیروز میدان دل‌ها خواهد بود.

انتهای پیام