بدون تردید، هیئت‌های مذهبی در عصر شبکه‌های اجتماعی با فرصت‌ها و چالش‌های متعددی روبه‌رو هستند. یکی از آسیب‌ها و چالش‌های شکل‌گرفته در این عرصه، وهن دین است؛ یعنی رفتاری که به‌جای تقویت شأن هیئت و معارف دینی، موجب خدشه‌دار شدن آن شود. از سوی دیگر، نباید فراموش کرد که هر جامعه و هر منطقه، فرهنگ، حساسیت‌ها و زبان خاص خود را دارد.

بنابراین، نوع عزاداری، شعر، موسیقی، پوشش و حتی شیوه بازنمایی مراسم باید متناسب با همان بستر فرهنگی تنظیم شود؛ چراکه آنچه در یک منطقه معنا و کارکرد مثبت دارد، ممکن است در منطقه‌ای دیگر موجب سوءبرداشت یا تعجب شود. از همین رو، حضور کارشناسان دینی و افراد آشنا با فرهنگ‌های گوناگون برای هدایت این فضا ضروری است.

بی‌تردید، رسانه نیز در این میان نقش بسیار مهمی دارد و می‌تواند معارف هیئت را گسترده‌تر منتقل کند، اما این انتقال باید همراه با دقت، نظارت و ملاحظه فرهنگی باشد. در نتیجه، موفقیت هیئت‌ها در فضای مجازی زمانی محقق می‌شود که اصالت دینی، شناخت فرهنگی و زبان روز در کنار هم قرار گیرند.

با توجه به اهمیت موضوع، خبرنگار ایکنای خراسان رضوی گفت‌وگویی با حجت‌الاسلام والمسلمین سیدرضا عمادی، پژوهشگر دینی، انجام داده است که در ادامه می‌خوانیم.

ایکنا- هیئت‌های مذهبی چگونه می‌توانند با حفظ اصالت سنتی خود، با اقتضائات عصر جدید و فضای شبکه‌های اجتماعی نیز هماهنگ شوند؛ به‌گونه‌ای که هم معارف دینی، قرآن، حدیث، حکمت‌ها و نیز فضای احساسی و ذکر مصیبت به‌درستی منتقل شود و هم از زبان و بیان نسل جدید بهره گرفته شود؟

بنا بر برداشت من، این دو فضا، یعنی فضای حضوری و فضای مجازی، در اصل از هم جدا و بی‌ارتباط نیستند، بلکه فضای مجازی در واقع بازنمایی همان فضای حقیقی هیئت است. از این رو، باید بیشترین تمرکز بر حفظ کیفیت و اصالت فضای حقیقی باشد و سپس همان محتوا و حال‌وهوا به شکل مناسب در رسانه‌ها بازتاب پیدا کند.

به‌نظر می‌رسد که از یک سو، نسل امروز و فضای رسانه‌ای اقتضائات خاص خود را دارد و از سوی دیگر، دین نیز چارچوب‌های روشن خود را بر اساس قرآن، حدیث و فتوای فقها داراست. بنابراین، لازم است کسانی که هم دین را به‌خوبی می‌شناسند و هم جامعه و نسل جوان را درک می‌کنند، نقش نظارتی و اصلاح‌گرانه داشته باشند تا این پیوند به‌درستی برقرار شود.

هیئت‌ها نباید از موازین دینی خارج شوند؛ زیرا در غیر این صورت، معنای اصیل هیئت و معارف دینی آسیب می‌بیند. در عین حال، هیئت‌های سنتی نیز در گذشته چنین نسبتی با علما داشتند و معمولاً میان برگزارکنندگان هیئت و عالمان دینی فاصله‌ای وجود نداشت؛ بلکه هرجا نکته‌ای نیاز به اصلاح داشت، با نظر علما بررسی و تصحیح می‌شد. به همین ترتیب، امروز نیز لازم است این ارتباط حفظ شود تا هم اصالت دینی محفوظ بماند و هم ارائه معارف با زبان روز و متناسب با فضای جدید انجام گیرد.

البته امروز روحانیت و کارشناسان دینی در فضای هیئت‌ها حضور دارند و تذکرهای لازم را ارائه می‌کنند، اما در فضای مجازی برخی افراد مسیر خودشان را می‌روند و گاهی در کاری که تصور می‌کنند نام هیئت دارد و تجمع دینی محسوب می‌شود، حتی فعل حرام نیز انجام می‌دهند؛ فعلی که می‌تواند موجب وهن دین شود. منظور از وهن دین این است که نباید کاری انجام دهیم که باعث توهین به دین یا خدشه‌دار شدن شأن آن شود.

در این زمینه، باید توجه داشت که این موضوع به فرهنگ و شرایط هر جامعه بستگی دارد. برای نمونه، امام موسی صدر در لبنان، در میان جمعیت عظیم مسیحیان و با توجه به آداب و رسوم مردم آن کشور فعالیت می‌کردند و فضای آنجا با فضای سنتی برخی مناطق دیگر متفاوت بود. حتی در داخل ایران نیز چنین تفاوت‌هایی وجود دارد؛ ممکن است فضای سیستان و بلوچستان با تهران متفاوت باشد یا مشهد با شهر دیگری تفاوت‌هایی داشته باشد.

مقصود این است که فرهنگ در این زمینه بسیار اثرگذار است و ما نباید در رفتار، آیین، سخن، نوع خواندن، انتخاب اشعار و حتی نوع موسیقی‌ای که به کار می‌رود، کاری انجام دهیم که موجب وهن دین شود. برای مثال، ممکن است یک مداح از آهنگی استفاده کند که آن آهنگ شناخته‌شده و مخصوص مجالس لهو و لعب باشد و آن فضا در ذهن همه تداعی‌کننده همان مجالس شود. قاعدتاً در میانه عزاداری، ذهن بسیاری از افراد به همان سمت می‌رود. در حقیقت، نتیجه چنین کاری این می‌شود که گویا کاری برای دین انجام نداده‌ایم.

ایکنا- در خصوص پخش زنده مراسم‌ها توسط هیئت‌های مذهبی در فضای مجازی، بسیاری معتقدند آن‌طور که باید، مصادیق و حال‌وهوای واقعی مراسم منتقل نمی‌شود. نظر شما چیست؟

آنچه از طریق رسانه منعکس می‌شود، به‌نظر من باید از چند جهت مورد دقت قرار گیرد. نخست آن‌که باید توده غالب مردم را از نظر فکری و فرهنگی در نظر داشته باشیم. شخصی که در هیئت بزرگ شده، بسیاری از این مسائل را درک می‌کند، اما جامعه‌ای هم وجود دارد که در فضایی دیگر رشد کرده و زندگی می‌کند. ممکن است وقتی عزاداری را می‌بیند، به‌جای آن‌که انتقال معارف یا برانگیخته شدن احساسات دینی برایش رخ دهد، دچار تحیر شود.

برای مثال، در هیئت‌ها یک حداقل و یک حداکثر وجود دارد؛ یعنی برخی هیئت‌ها فضاهای خاص خودشان را دارند، اما اگر همین فضا با اشعار، پرچم‌ها، رنگ‌ها، موسیقی‌ها یا حتی نوع سینه‌زنی به شکلی باشد که جامعه با دیدن آن دچار سؤال شود، این پرسش پیش می‌آید که آیا این رفتارها با دین سازگار است و چرا چنین شیوه‌هایی وجود دارد؟

برای نمونه، من تصاویری از یک شهرستان دیده‌ام که در عزاداری، افراد بالا و پایین می‌پریدند، سنگ در دست داشتند و از پشت و رو به هم می‌زدند و می‌چرخیدند. شاید این رفتار در همان روستا یا شهرستان معنا و کارکرد فرهنگی خاص خود را داشته باشد، اما وقتی تصویر آن به منطقه‌ای دیگر با فرهنگی متفاوت منتقل می‌شود، ممکن است به‌جای انتقال معنا، موجب تعجب یا حتی شکل‌گیری نگاه منفی شود.

بنابراین، کسی که مسئولیت رسانه را بر عهده دارد، باید دقت کند که برخی از این تصاویر در همان منطقه و با همان فهم فرهنگی باقی بمانند و اگر قرار است به بیرون از آن فضا منتقل شوند، این کار با مراقبت، توضیح و ملاحظه فرهنگی انجام شود.

ایکنا- فضای مجازی بر ارتباط میان‌فرهنگی بین هیئت‌های مختلف در کشورهای گوناگون چه تأثیراتی دارد؟

قطعاً این فضا تأثیر زیادی داشته است؛ چراکه امروز دنیا، دنیای رسانه و ارتباطات است. شهید سید مرتضی آوینی از نخستین کسانی بود که با نگاهی جدی وارد این عرصه شد، زیرا می‌دانست رسانه به معنای امروزی آن، زاده فرهنگ غرب است و ما باید با احتیاط بیشتری از آن استفاده کنیم؛ چراکه قدرت رسانه بسیار بالاست و می‌تواند معارف، تفکر و فضای دینی حاکم بر هیئت‌ها را به بهترین شکل منتقل کند؛ البته به شرط آن‌که مراقبت شود و تفاوت‌های فرهنگی هر منطقه نیز در نظر گرفته شود.

در اصل، رسانه باید بر اساس فرهنگ، حساسیت‌ها و روحیات همان منطقه تنظیم شود؛ زیرا بی‌تردید، آنچه برای آفریقا مناسب است، با آنچه برای آسیای شرقی ارائه می‌شود، تفاوت دارد. به همین دلیل، همان‌گونه که اشاره شد، تأثیر رسانه بسیار بالاست و باید همه توان خود را در این مسیر به کار گرفت.

اما راهکار این نیست که همان فضای هیئت تهران، قم یا مشهد را بدون هیچ تغییری به همه دنیا ارائه کنیم؛ زیرا چنین کاری نه‌تنها مؤثر نیست، بلکه چه‌بسا اثر معکوس نیز داشته باشد.

در تولیدات مذهبی و رسانه‌ای باید تفکیک قائل شد و اقشار مختلف، مناطق گوناگون، جغرافیا و فرهنگ هر منطقه را در نظر گرفت. البته اصول برای ما ثابت است و آن‌ها را تغییر نمی‌دهیم، اما از نظر ساختار، قالب و شیوه ارائه، حتماً باید متناسب با مخاطب عمل کنیم. در این زمینه، نیازمند افرادی هستیم که با فرهنگ، ادبیات و جغرافیای هر منطقه آشنا باشند و بر اساس آن مشورت بدهند؛ زیرا نباید فضای هیئت خود را به‌صورت بکر، یک‌دست و بدون ملاحظات فرهنگی برای همه نقاط جهان منتشر کنیم.

انتهای پیام