به قلم؛ سیدعیسی مسترحمی؛ دانشیار و مدیر مدرسه عالی قرآن و علوم جامعه المصطفی العالمیه

از منظر رهبر شهید آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، قرآن کریم صرفاً کتابی برای هدایت فردی نیست، بلکه نظامی جامع برای سامان‌دهی حیات اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و تمدنی بشر ارائه می‌دهد. ایشان با بهره‌گیری از آموزه‌های تفسیری استادان برجسته‌ای همچون امام خمینی(ره) و علامه طباطبایی(ره)، از دهه ۱۳۴۰ شمسی تدریس تفسیر قرآن را آغاز کردند و این فعالیت علمی را در مشهد، تهران و قم و حتی در دوران ریاست جمهوری و رهبری استمرار بخشیدند. حاصل این تلاش‌ها، مجموعه‌ای از آثار تفسیری است که تاکنون بخش قابل توجهی از آن منتشر شده است.

مبنای اصلی اندیشه تفسیری ایشان، جامعیت قرآن و نقش آن در هدایت زندگی انسان در دو ساحت فردی و اجتماعی است. به اعتقاد ایشان، بخش عمده آیات قرآن به مسائل اجتماعی اختصاص دارد و این کتاب آسمانی ظرفیت پاسخ‌گویی به مسائل و نیازهای جوامع معاصر را داراست. از این رو، قرآن نه‌تنها منبع هدایت معنوی، بلکه چارچوبی برای تحلیل، اصلاح و مدیریت روابط اجتماعی محسوب می‌شود.

یکی از محورهای اساسی تفسیر اجتماعی امام شهید آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، نظریه «سنن اجتماعی الهی» است. ایشان معتقدند که قرآن مجموعه‌ای از قوانین ثابت و تغییرناپذیر الهی را درباره تحولات جوامع بیان می‌کند؛ قوانینی که در طول تاریخ استمرار داشته و شناخت آنها امکان تحلیل وضعیت جوامع و پیش‌بینی آینده را فراهم می‌سازد. از جمله این سنت‌ها، «سنت نصرت الهی» است که بر اساس آیاتی همچون «إِن تَنصُرُوا اللَّهَ يَنصُرْكُمْ» (محمد،7) و «لَيَنصُرَنَّ اللَّهُ مَن يَنصُرُهُ» (حج،40)، یاری الهی را مشروط به یاری دین خدا می‌داند. از نگاه ایشان، این سنت‌ها قوانین قطعی و همگانی‌اند و استثناپذیر نیستند.

ویژگی دیگر اندیشه اجتماعی ایشان، تفسیر اجتماعی عبادات است. امام شهید معتقدند عباداتی مانند نماز، روزه و حج صرفاً اعمال فردی نیستند، بلکه کارکردهای اجتماعی گسترده‌ای دارند. به باور ایشان، اقامه نماز به معنای تحقق ارزش‌ها و آثار اجتماعی نماز در جامعه است و حج زمانی به فلسفه حقیقی خود دست می‌یابد که موجب تقویت وحدت، انسجام و همگرایی امت اسلامی شود. بنابراین، عبادات اسلامی افزون بر نقش معنوی، ابزارهایی برای اصلاح ساختار اجتماعی و تقویت سرمایه اجتماعی جامعه اسلامی به شمار می‌روند.

در حوزه انسان‌شناختی اجتماعی، امام شهید رویکردی متفاوت نسبت به مسئله «اصالت فرد یا جامعه» ارائه می‌کنند. برخلاف دیدگاه‌های فلسفی رایج که اصالت را به یکی از این دو نسبت می‌دهند، ایشان این مسئله را در چارچوب معرفت اسلامی تحلیل کرده و فرد و جامعه را دو حقیقت مکمل و درهم‌تنیده می‌دانند. از نگاه ایشان، اسلام هم انسان را به عنوان موجودی دارای عقل، اختیار و مسئولیت فردی مخاطب قرار می‌دهد و هم جامعه را به عنوان یک حقیقت اجتماعی مورد توجه قرار می‌دهد؛ ازاین‌رو، رشد فرد و تعالی جامعه به صورت متقابل و هم‌افزا تحقق می‌یابد.

از دیگر مبانی مهم این دیدگاه، نقش پیامبران در «نظام‌سازی اجتماعی» است. به اعتقاد ایشان، هدف بعثت انبیا تنها دعوت اخلاقی یا تربیت فردی نبوده، بلکه تشکیل نظام اجتماعی و سیاسی مبتنی بر وحی است. بر اساس آیه ۲۱۳ سوره بقره، کتاب الهی مرجع تنظیم مناسبات اجتماعی و داوری در اختلافات انسانی است و حکومت دینی وظیفه اجرای احکام و ارزش‌های قرآنی را در عرصه اجتماع بر عهده دارد.

امام شهید عمل به قرآن را عامل احیای حیات اجتماعی و تمدنی امت اسلامی می‌دانند. به باور ایشان، پایبندی به آموزه‌های قرآن موجب شکوفایی عقلانیت، آزادی فکری، پیشرفت علمی، تقویت ابتکار و مسئولیت‌پذیری اجتماعی می‌شود و همان‌گونه که اسلام در صدر تاریخ، ملت‌های گرفتار انحطاط را به عزت و حیات اجتماعی رساند، امروز نیز می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری جامعه‌ای پویا، مستقل و برخوردار از کرامت انسانی باشد. از این منظر، قرآن بنیان نظری تمدن اسلامی و مهم‌ترین منبع برای سامان‌دهی حیات اجتماعی انسان معاصر به شمار می‌رود.

انتهای پیام