حجت‌الاسلام والمسلمین حسن باقریه، استاد حوزه و پژوهشگر دینی در گفت‌و‌گو با ایکنا از خراسان‌رضوی در خصوص چرایی لعن در زیارت عاشورا اظهار کرد: در قرآن کریم اصل برائت مطرح شده است و از این‌رو همه مسلمانان فارغ از سایر اختلافات اصل برائت از ظلم، شرک، کفر و نفاق را می‌پذیرند، زیرا برای پذیرش حقیقت، ابتدا باید از باطل و ناپاکی‌ها برائت جست. اگرچه بدیهی است که بزرگداشت سالگرد شهادت ائمه معصومین(ع)، عاملی اساسی در حفظ و تداوم یاد و پیام آنان است، اما این مسئله تنها به شیعیان اختصاص ندارد، بلکه ریشه در سیره خود پیامبر اکرم(ص) دارد.

باقریه ادامه داد: علاوه بر این در سیره ائمه(ع) نیز تأکید فراوانی بر زنده نگه داشتن این واقعه مشاهده می‌شود، برای نمونه، امام محمد باقر(ع) به فرزندشان امام جعفر صادق(ع) وصیت کردند که پس از شهادت ایشان، به مدت 10 سال در سرزمین منا مراسم سوگواری برگزار شود، همچنین امام سجاد(ع) پس از واقعه عاشورا سال‌ها به عزاداری پرداختند و حضرت زینب(س) و برخی اهل‌بیت(ع) نیز در تبیین و احیای این قیام نقش اساسی ایفا کرده‌اند.

وی در ادامه با تأکید بر نقش برجسته امام رضا(ع) در ترویج فرهنگ عزاداری برای امام حسین(ع)، بیان کرد: در این میان، نقش امام رضا(ع) در ترویج فرهنگ عزاداری برای سیدالشهدا(ع) بسیار برجسته است، ایشان با تأکید فراوان بر برپایی مجالس عزا و گریه بر مصائب امام حسین(ع)، این فرهنگ را به‌صورت گسترده در جامعه اسلامی گسترش دادند. اضافه بر این در متون روایی، زیارت‌هایی مانند زیارت عاشورا که از امام صادق(ع) نقل شده، جایگاه ویژه‌ای دارند و به‌عنوان زیارت مورد تأکید الهی معرفی شده‌اند، پس یاد و نام حضرت سیدالشهدا(ع) و بقای اسلام بنا به فرموده امام خمینی(ره)؛ «این محرم و صفر است که اسلام را زنده نگه داشته است.» در گرو زنده نگه داشتن پیام عاشورا و نهضت حسینی است.

این پژوهشگر دینی درباره نحوه انتقال زیارت عاشورا به مردم در دوران امام صادق(ع) با تأکید بر دوران سخت اختناق شدید علیه اهل‌بیت(ع) افزود: در این‌باره لازم است ابتدا به شرایط اجتماعی و سیاسی آن دوران توجه شود، به‌طور کلی پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) تا واقعه عاشورا در سال ۶۱ هجری، جامعه اسلامی شاهد دوره‌ای حدود پنجاه‌ساله از فشار، اختناق و محدودیت شدید علیه اهل‌بیت(ع) بود و این واقعیت نه‌تنها در منابع شیعی بلکه در بسیاری از منابع تاریخی و کلامی دیگر نیز قابل مشاهده است و امری پنهان یا قابل انکار نیست، در این دوره ما شاهد مسائلی چون کنار گذاشتن امیرالمؤمنین(ع) از خلافت، دوران کوتاه حکومت ظاهری ایشان و در نهایت شهادتشان و سپس شهادت امام حسن مجتبی(ع) از طریق مسمومیت هستیم که همگی نشان‌دهنده فضای ملتهب و خصمانه آن زمان است.

باقریه با تأکید بر اینکه این روند در واقعه کربلا و با شهادت امام حسین(ع) به اوج خود رسید، اظهار کرد: وجود این شرایط نشان می‌دهد که ائمه(ع) در بسیاری از موارد ناگزیر به رعایت تقیه بودند. پس امام صادق(ع) نیز در چنین فضایی می‌زیستند، هرچند دوره ایشان نسبت به برخی ادوار پیشین از نظر علمی و فرهنگی فرصت‌های بیشتری فراهم کرده بود، اما همچنان محدودیت‌ها و تهدیدهای سیاسی وجود داشت و طبیعتاً در چنین بستری، انتقال معارف دینی از جمله زیارت عاشورا با دقت و ظرافت خاصی صورت می‌گرفت.

وی ادامه داد: امام صادق(ع) از شیوه‌های مختلفی برای تعلیم و انتقال معارف بهره می‌بردند؛ از جمله تعلیم به شاگردان مورد اعتماد، بیان معارف در قالب روایات خاص و استفاده از شبکه شاگردان برای نشر آموزه‌ها در مناطق مختلف و البته زیارت عاشورا به‌عنوان حدیثی قدسی در حفظ فرهنگ عاشورا و تبیین جایگاه امام حسین(ع) اهمیت ویژه‌ای دارد، بنابراین، اگرچه شرایط سیاسی زمان امام صادق(ع) ایجاب می‌کرد که در برخی موارد تقیه رعایت شود، اما این امر مانع از انتقال معارف اساسی نشد، بلکه سبب شد این انتقال با دقت، انسجام و از طریق مسیرهای مطمئن‌تر یعنی از طریق راویان مورد اعتماد به نسل‌های بعدی انجام گیرد.

این استاد حوزه تصریح کرد: جنایتی که در کربلا علیه امام حسین(ع) و خاندان ایشان رخ داد، موجی از بیداری و اعتراض در جهان اسلام را ایجاد کرد و به تضعیف جدی بنی‌امیه انجامید. قیام‌هایی همچون قیام مختار ثقفی و تحولات بعدی، زمینه‌ساز فروپاشی این حکومت شد و در ادامه، بنی‌عباس به قدرت رسیدند و قطعاً در چنین بستری، زیارت عاشورا به‌عنوان یکی از متون مهم در فرهنگ شیعی مطرح شد. این زیارت، همانند سایر زیارات، از سوی ائمه(ع) نقل شده و دارای سلسله سند مشخصی است که از جمله از امام صادق(ع) روایت شده است و در آن برخی مضامین مانند لعن بر افرادی چون یزید، شمر و بنی‌امیه به صورت صریح بیان شده است و در مقابل هم برخی دیگر از مضامین به‌صورت غیرمستقیم و در قالب اشاره و کنایه آمده‌اند که می‌توان آن را ناشی از ملاحظات حکیمانه و شرایط خاص زمان دانست.

باقریه درباره چرایی پررنگ بودن مفهوم لعن و نفرین در زیارت عاشورا، بیان کرد: این موضوع ریشه در معارف قرآنی دارد، چرا که در قرآن کریم علاوه بر دعوت به ایمان، مفاهیمی همچون برائت و لعن نیز مطرح شده‌ است و تمامی مسلمانان، فارغ از اختلافات مذهبی اصل برائت از ظلم، شرک، کفر و نفاق را می‌پذیرند، پس از منظر اعتقادی، توحید با نفی آغاز می‌شود، چنان‌که در عبارت «لا اله الا الله»، ابتدا نفی (لا اله) و سپس اثبات (الا الله) مطرح می‌شود و این نشان می‌دهد که برای پذیرش حقیقت، ابتدا باید از باطل و ناپاکی‌ها برائت جست، بر همین اساس در قرآن کریم نیز تعابیری مانند بیزاری خداوند و پیامبر از مشرکان یا نکوهش و لعن برخی اعمال و افراد وجود دارد که دلالت بر اصل لعن و برائت به عنوان اصل پذیرفته‌شده در میان مسلمانان دارد.

وی ادامه داد: با این حال در این‌باره اختلاف‌ها بیشتر در تعیین مصادیق آن پدید می‌آید، نه در اصل این مفهوم؛ در نتیجه، تأکید بر لعن در زیارت عاشورا را باید در چارچوب همین مبانی قرآنی و اعتقادی یعنی اعلام موضع صریح در برابر ظلم و انحراف و مرزبندی روشن میان جبهه حق و باطل تحلیل کرد و قطعاً چنین رویکردی در سیره ائمه(ع) نیز به‌ویژه در شرایطی که جریان‌های انحرافی فعال بوده‌اند، به‌وضوح دیده می‌شود.

این کارشناس دینی در پایان گفت: طبیعتاً این مصادیق باید در فضای علمی از طریق گفت‌وگو و بررسی‌های عالمانه در مجامع دینی و علمی مورد بحث قرار گیرد، چرا که ضرورتی ندارد این اختلاف‌نظرها به تنش و تقابل میان افراد یا مذاهب بینجامد پس لازم است به این امر توجه کنیم.

انتهای پیام