اگر چه امام حسین(ع) در واقعه عاشورا و پیامد‌های اجتماعی، سیاسی و اعتقادی آن نقش محوری داشت، اما امام سجاد(ع) و حضرت زینب(س) نیز نقش بسیار اساسی و مهمی در قیام کربلا داشتند. دوران امامت امام سجاد(ع)، یکی از مشکل‌ترین و بحرانی‌ترین دوران امامت تشیع است. در این دوران به سبب اتفاقاتی که رخ داده بود، جامعه اسلامی باید به نوعی تجدید بنا می‌شد. در واقع امام سجاد(ع)، باید تفکر و مکتب راستین اسلام ناب را از نو پایه‌گذاری می‌کرد. از این‌رو می‌توان حضرت را پرچمدار مدیریت بحران مسائل اجتماعی و فکری شیعیان در آن دوران دانست که با راهبرد‌های هوشمندانه و ‌اندیشمندانه، ضمن حفظ تشیع، اسباب بالندگی و زمینه‌های ارتقای کمی و کیفی شیعیان را فراهم کرد.

خبرنگار ایکنا در گفتگو با حجت‌الاسلام والمسلمین علی‌اکبر اسماعیلی، استاد حوزه علمیه در گفت‌وگو با ایکنا از قم به مناسبت شهادت امام سجاد(ع) به تشریح ویژگی‌های این امام پرداخت.

مشروح این گفتگو را در ادامه می‌خوانیم:

ایکنا – نقش راهبردی امام سجاد (ع) در تداوم حیات نهضت عاشورا چه بود؟

امام سجاد(ع) با تدبیری الهی و درک عمیق از شرایط خفقان‌آور پس از فاجعه کربلا، رسالت خطیر انتقال پیام آن حماسه جاودان را با راهبردی دقیق و مبتنی بر وحی به انجام رساندند. ایشان با ایراد خطبه‌های قاطع، مستدل و روشن‌گر در کوفه و شام، ماهیت پلید و ظالمانه حکومت اموی را افشا ساختند و با تبیین اصالت و مشروعیت قیام پدر بزرگوارشان، از هرگونه تحریف و وارونه‌نمایی این نهضت الهی جلوگیری کردند.

همچنین، با بهره‌گیری از گریه‌ای معنادار و احیای مستمر یاد مظلومیت حسینی، عاشورا را در زوایای حافظه جمعی و تاریخی امت اسلامی ماندگار ساختند و بدین شیوه، بستری روحانی و معرفتی برای استمرار مبارزه با ستم فراهم آوردند.

این مدیریت هوشمندانه و زمان‌شناسانه سبب شد خون مطهر شهیدان کربلا، از مسیر مکتب تربیتی و سیاسی آن حضرت، به نسل‌های آینده منتقل شده و به منبعی پایان‌ناپذیر برای بیداری و پایداری تبدیل شود. در یک کلام، بقا و بالندگی گفتمان عاشورا، مرهون مجاهدتی خاموش امّا بنیادین از سوی امام زین‌العابدین(ع) است که حماسه‌ای خونین را به گفتمانی جاودانه برای عدالت‌خواهی و ظلم‌ستیزی در اعصار و امصار بدل ساخت.

ایکنا- چرا دوران امامت امام سجاد(ع) یکی از سخت‌ترین ادوار امامت محسوب می‌شود؟

دوران امامت امام سجاد(ع) بی‌تردید یکی از دشوارترین و حساس‌ترین مقاطع تاریخ تشیع به شمار می‌رود؛ چراکه آغاز این دوره، مقارن با فاجعه‌ کربلا بود؛ حادثه‌ای که جامعه‌ اسلامی را در ابعاد انسانی، سیاسی و روانی، دچار شوکی عمیق و فضایی مملو از خفقان ساخت.

پس از واقعه‌ عاشورا، حکومت اموی با بهره‌گیری از تمامی ابزارهای سرکوبگرانه‌ی خود از ترور و ارعاب گرفته تا تبلیغات گسترده و نظارت همه‌جانبه‌ی اجتماعی در صدد برآمد هرگونه صدای اعتراض و مخالفتی را خاموش سازد. در چنین وضعیتی، نه تنها هر گونه قیام آشکار و مسلحانه ناممکن بود، بلکه حتی ابراز ارادت نسبت به خاندان رسالت نیز می‌توانست به قیمت جان شیعیان تمام شود.

افزون بر این، ضایعه‌ سنگین کربلا، بسیاری از چهره‌های برجسته و یاران وفادار اهل‌بیت(ع) را در میدان نبرد، زندان‌ها و میدان‌های شهر به کام مرگ فرستاده بود و شبکه‌ اجتماعی و تشکیلات شیعه به شدت تضعیف شده بود. در همین حال، دستگاه تبلیغاتی امویان با تحریف ماهیت عاشورا، کوشید تا امام حسین(ع) و یارانش را خروج‌کنندگانی بر حاکمیت وقت معرفی کند و چهره‌ای وارونه از حادثه ترسیم سازد.

در چنین فضای مسمومی، امام سجاد(ع) مأموریتی چندلایه و خطیر بر عهده داشتند. از یک سو باید از جان بازماندگان شیعیان پاسداری می‌کردند، از سوی دیگر هویت دینی و باورهای ناب اهل‌بیت(ع) را بازسازی می‌ساختند و هم‌زمان با جریان تحریف و دروغ‌پردازی دشمن به مقابله برمی‌خاستند. در این شرایط، اولویت راهبردی امام، بقا، تربیت فکری و بازسازی معرفتی بود تا قیام مسلحانه یا رویارویی مستقیم.

ایکنا – درخصوص تحلیل راهبردی امام سجاد(ع) در روی‌آوری به دعا و نیایش به‌جای مبارزه نظامی توضیح بفرمایید؟

در نگاه نخست، ممکن است سیره عملی امام سجاد(ع) در دوران پس از واقعه عاشورا، نوعی انفعال یا گوشه‌گیری تلقی شود؛ اما تأملی عمیق‌تر در بافت تاریخی و موقعیت‌شناختی آن حضرت، نشان می‌دهد که این رویکرد، نه تنها عقب‌نشینی نبود، بلکه یک راهبرد هوشمندانه، چندلایه و آینده‌نگر برای حفظ کیان تشیع در سخت‌ترین شرایط خفقان و سرکوب بود.

مدیریت بحران بقا در شرایط اختناق یکی از این موارد بود. امام سجاد(ع) به‌درستی دریافت که پس از فاجعه کربلا، هرگونه قیام نظامی آشکار، نه‌تنها بی‌نتیجه، بلکه به نابودی کامل نیروهای مؤمن و ریشه‌کنی هسته‌های مقاومت می‌انجامد. ازاین‌رو، با تغییر عرصه تقابل از سخت‌افزاری به نرم‌افزاری، از انقراض تاریخی شیعه جلوگیری کردند.

تحول در ابزار پیام‌رسانی نیز از دیگر موارد بود. دعا به‌مثابه زبانی امن و نافذ در فضای امنیتی خفقان‌آلود اموی، محسوب می‌شد.. دعا و نیایش نه‌تنها مجاز، بلکه مورد پذیرش عمومی بود. امام سجاد(ع) با بهره‌گیری از این قالب، مفاهیم بلندی همچون توحید ناب، معرفت نفس، عدالت‌طلبی، مسئولیت اجتماعی و ولایت‌پذیری را با زبانی لطیف، رمزآلود و غیرقابل تعرض سیاسی، به گوش جامعه رساندند.

آموزشی عمیق برای سطوح مختلف مخاطب موردی دیگر بود. از شاخص‌های این راهبرد دو سطحی بودن پیام بود یک مورد برای عامه مردم زیرا دعا زبانی ساده و دل‌نشین برای انس با خدا و اخلاق بود و دیگری برای خواص و اندیشمندان که لایه‌های معرفتی عمیق‌تر در باب انسان‌شناسی، خداشناسی و فلسفه اجتماع را نشان می‌داد.

صحیفه سجادیه نه فقط مناجات، بلکه دانشنامه دینی بود. در این چارچوب، صحیفه سجادیه نه یک مجموعه صرفاً عبادی، بلکه دانشنامه‌ای جامع در حوزه‌های عرفان، اخلاق، سیاست، حقوق فردی و اجتماعی و حتی جامعه‌شناسی دینی محسوب می‌شود که با زبانی دعایی، بنیادهای یک نظام فکری را تدوین کرده است.

تداوم تاریخی و ذخیره معرفتی برای نسل‌ها راهبرد دیگری بود. این راهبرد موجب شد معارف اهل‌بیت(ع) در امن‌ترین بستر ممکن، از سد حذف و تحریف عبور کند و به‌عنوان یک سرمایه ماندگار معرفتی، نسل‌های بعد را از نظر فکری تغذیه و برای حرکت‌های آینده آماده سازد.

مقاومت فرهنگی در برابر سرکوب سیاسی راهبرد دیگر بود. به‌بیان دقیق‌تر، رویکرد امام سجاد(ع) را باید یک تقابل نرم فرهنگی در برابر خشونت ساختاری حاکمیت تعبیر کرد؛ تقابلی که نه با شمشیر، بلکه با اشک و مناجات، بزرگ‌ترین پیروزی‌های معرفتی را برای تشیع به ارمغان آورد.

راهبرد امام سجاد(ع) نه یک انتخاب انفعالی، که یک مدیریت راهبردی آینده‌نگر در بالاترین سطح خرد سیاسی و تربیتی بود که توانست جهان تشیع را در بحرانی‌ترین برهه تاریخی نجات دهد و آن را به مسیری بالنده و پویا هدایت کند.

ایکنا – امام سجاد(ع) در دعاهایشان چه رویکردی به آیات قرآن داشتند؟

امام سجاد(ع) در دعاهای خود، پیوندی ژرف و زنده با قرآن برقرار می‌سازند، به‌گونه‌ای که این نیایش‌ها را می‌توان تفسیری عینی و وجودی از مفاهیم قرآنی به شمار آورد. رویکرد ایشان فراتر از تلاوت صرف است. امام، معانی آیات را در بستر دعا جاری می‌سازند، آن‌ها را بازآفرینی کرده و به سطح درونی‌ترین لایه‌های ایمان می‌کشانند. قرآن در کلام ایشان از متنی خواندنی به فضایی زیست‌مند مؤمنانه بدل می‌شود.

در نیایش‌های صحیفه سجادیه، مضامین قرآنی به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم نمودی برجسته دارند؛ محورهایی چون رحمت الهی، توبه، خوف و رجا، بندگی خالصانه و مسئولیت انسان در برابر خداوند، همگی برگرفته از نگاه عمیق ایشان به آیات وحی است. امام با این شیوه، نشان می‌دهند که هر دعای authentic باید بر پایه معرفت قرآنی استوار باشد، نه صرفاً احساسات زودگذر.

این رویکرد، افزون بر ژرفا و مشروعیت‌بخشی به دعا، مخاطب را به فهمی دقیق‌تر و کاربردی‌تر از قرآن رهنمون می‌سازد.

از سوی دیگر، می‌توان دعاهای آن حضرت را تفسیری تربیتی از قرآن دانست؛ زیرا امام آیات را از سطح نظریه به عرصه تهذیب نفس و عمل اجتماعی پایین می‌آورند. این ویژگی به‌ویژه در فضای بسته و خفقان‌آلود عصر اموی، نقشی حیاتی داشت؛ چراکه مردم را با مفاهیم ناب قرآن به‌گونه‌ای پیوند می‌داد که این ارتباط، ماندگار، امیدبخش و هویتبخش باشد. به‌این‌ترتیب، دعاهای امام سجاد(ع) نه‌تنها مسیری برای نیایش، بلکه پنجره‌ای به سوی حیات معقول و مؤمنانه قرآنی است.

انتهای پیام