در روزهای گذشته، مراسم بدرقه رهبر شهید امت اسلامی در حالی برگزار شد که میلیون‌ها نفر از سراسر کشور در شهرهای تهران و قم گردهم جمع شدند تا بعد از نزدیک به ۱۳۰ شب حضور در خیابان‌ها، وفاداری خود به آرمان‌های انقلاب اسلامی را بلندتر فریاد بزنند. این حضور حماسی را که بعد از چهار ماه مقاومت، در مراسم تشییع پیکر رهبر شهید انقلاب و شهدای خانواده ایشان نیز ادامه یافت، می‌توان جلوه‌ای از همبستگی و اتحاد مردم ایران دانست. در این زمینه، خبرنگار ایکنا از اصفهان در گفت‌وگو با رضا اسماعیلی، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان به بررسی ابعاد جامعه‌شناختی این رویداد و فرصت‌های پیش روی جامعه در پرتو آن پرداخته است که متن آن را در ادامه می‌خوانیم.

ایکنا ـ حضور میلیونی مردم در مراسم تشییع پیکر رهبر شهید انقلاب‌ را از منظر جامعه‌شناختی چگونه می‌توان تحلیل کرد؟ آیا می‌توان آن را صرفاً یک مراسم سوگواری دانست؟

مراسم تشییع پیکر رهبر شهید انقلاب، حضرت آیت‌الله‌العظمی سیدعلی خامنه‌ای و چند تن از اعضای خانواده ایشان را از زوایای گوناگونی می‌توان بررسی کرد. از منظر فرهنگ اسلامی و باورهای دینی می‌توان جایگاه، اعتبار و منزلت رهبر شهید انقلاب و برخورداری ایشان از علم و معارف دینی، قدرت اجتهاد و پاسخگویی به مسائل دینی را مورد توجه قرار داد. یکی از نشانه‌های ارج‌نهادن به علم و دانش دینی، حضور در مراسم تشییع پیکر عالمان این عرصه است.

هر رویداد انسانی، دارای ابعاد اجتماعی نیز هست. گروه‌های گوناگونی با باورهای متفاوت از اقشار مختلف جامعه در مراسم تشییع پیکر رهبر شهید انقلاب حضور یافتند. احساس هم‌پیوندی و حضوری که این افراد در کنار یکدیگر تجربه کردند، نشان از شکل‌گیری سرمایه‌ اجتماعی حول محور شخصیتی تأثیرگذار دارد. از نظر سیاسی نیز حضور در آیین تشییع پیکر رهبر شهید انقلاب اسلامی، بیانگر قدرت اجتماعی و منزلت نظام حکمرانی به پشتوانه مردم است.

با وجود اینکه قدرت سیاسی به‌واسطه قوانین و قواعد سیاسی اعمال می‌شود، حضور جمعیت میلیونی مردم ایران و عراق در مراسم تشییع پیکر رهبر امت اسلام نشان‌دهنده قدرت، پشتوانه، اعتبار و اعتماد مردمی نظام اسلامی است. این قدرت علاوه بر تسهیل فعالیت‌های سیاسی و مدیریتی حاکمیت، آن را برای نقش‌آفرینی در معادلات سیاسی منطقه‌ای و بین‌المللی تقویت می‌کند.

ایکنا ـ از نظر برخی کارشناسان، این مراسم، سرمایه اجتماعی و وحدت ملی را تقویت کرد. سرمایه اجتماعی در چنین رویدادهایی چگونه شکل می‌گیرد یا تقویت می‌شود؟

با افزایش همکاری اعضا و گروه‌های اجتماعی حول موضوعی مشخص، اعتماد میان افراد جامعه افزایش می‌یابد و در نتیجه سرمایه اجتماعی نیز تقویت می‌شود. وحدت اجتماعی، عنصر اصلی سرمایه اجتماعی در چنین آیین‌هایی است؛ به‌طوری که سلیقه‌ها و ذائقه‌های متفاوت حول یک محور جمع می‌شوند و سرمایه اجتماعی را ارتقا می‌دهند. اگر در شرایط افزایش سرمایه اجتماعی، مسائل تلخ، کم‌اهمیت، نزاع‌های اجتماعی و ناامن‌کننده مورد تأکید و توجه قرار گیرند، سرمایه اجتماعی نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرد و آسیب می‌بیند.

در نهایت، مردم براساس باورهای مشترک، همچون جایگاه، شأن و اعتبار قائل‌شدن برای رهبر شهید انقلاب و مشارکت در برگزاری مراسم تشییع پیکر ایشان و خانواده‌، با وجود اختلافاتی که در عرصه‌های گوناگون با یکدیگر دارند، نوعی وحدت اجتماعی را رقم زدند که نشانه‌ای از سرمایه اجتماعی ارتقایافته است.

ایکنا ـ از آغاز جنگ رمضان و به شهادت رسیدن رهبر انقلاب، تجمعات شبانه مردم تاکنون ادامه دارد و این حضور در مراسم تشییع نیز جلوه‌گر شد. آیا می‌توان این حضور مستمر را نوعی فرآیند شکل‌گیری همبستگی اجتماعی دانست؟

این روند، نوعی از همبستگی اجتماعی است؛ با قرار گرفتن بخش بیشتری از اعضای جامعه در کنار یکدیگر، به‌طوری که دوسوم از آن‌ها در کنار هم باشند، همبستگی اجتماعی در سطوح بالایی شکل می‌گیرد. بنابراین، هر چقدر اعضای بیشتری از اقشار گوناگون جامعه با اهدافی مشترک و شیوه‌ای یکسان در مشارکت جمعی، در کنار یکدیگر باشند، همبستگی اجتماعی نیز افزایش می‌یابد.

هر یک از این مؤلفه‌ها می‌تواند از نقطه‌ای آغاز و به رشد سرمایه اجتماعی و اوج‌گرفتن آن منجر شود. مراسم تشییع پیکر رهبر شهید امت اسلامی را می‌توان یکی از مراحل این فرآیند دانست که در این مدت جریان یافته است و می‌توان اوج سرمایه اجتماعی را در این مرحله شاهد بود.

ایکنا ـ این سطح از مشارکت مردمی چه پیامی به مسئولان کشور مخابره و چه مسئولیتی برای آنان ایجاد می‌کند؟

وحدت و سرمایه اجتماعی، مهم‌ترین عامل موفقیت کشور است. به این ترتیب، این اعتماد باید حفظ و تقویت شود و به عرصه‌های مختلف اجتماعی و مدیریتی تسری پیدا کند. از سوی دیگر، می‌توان گفت مسئولان کشور باید عزم خود را بیش از پیش برای پاسخگویی و حل مشکلات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جامعه جزم کنند.

همچنین، باید از اختلافات و تنازعات جزئی و گرایش‌های جناحی بپرهیزند تا بتوانند انرژی و توان خود را برای حل مشکلات کشور صرف کنند. حضور مردم در مراسم تشییع پیکر رهبر شهید امت را می‌توان پشتوانه‌ای برای افزایش نیروی مسئولان در راستای حل مشکلات داخلی کشور تلقی کرد که فردایی روشن و امیدوارانه برای ایران اسلامی رقم می‌زند.

ایکنا ـ چگونه می‌توان این همبستگی را پس از پایان مراسم نیز حفظ کرد تا به احساسی مقطعی تبدیل نشود؟

برای پیشگیری از تبدیل این همبستگی عظیم به احساسی مقطعی، بهتر است بعضی از فعالیت‌ها انجام نشود. مسئولان کشور ما بعد از هر جریانی، برداشت‌های خود را مبنا قرار می‌دهند و براساس نگرش و بینش سیاسی خود، مسائل را تجزیه و تحلیل می‌کنند؛ این شیوه به یکی از مشکلات جامعه تبدیل شده است. درواقع، مسئولان بعضاً حرکت‌های مردمی را تأییدی بر نگرش سیاسی خود تلقی می‌کنند، در حالی‌که چنین نیست و کافی‌ است عینک‌های بیرونی خود را کنار بگذارند و کمی از نگاه کنشگران و مردم حاضر در رویدادها به وقایع بنگرند تا بهتر مسائل را درک کنند.

ورود به فضای شناختی ناقص و نگرش سیاسی همراه با جهت‌گیری جناحی، باعث از دست‌دادن بخشی از بدنه سرمایه اجتماعی می‌شود. بسیاری از سیاستمداران هنوز هم اقدامات خود را با در نظر گرفتن مصلحت‌های انتخاباتی عملیاتی می‌کنند و مدام درگیر نزاع‌های این عرصه هستند که موجب تهدید سرمایه اجتماعی شده است؛ در حالی که جامعه از آن دوران عبور کرده و اکنون با دشمن بیرونی متحد و یکپارچه روبه‌روست.

اکنون ملت ایران شاهد تهدیدات اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و نظامی دشمن خارجی است. اگر از زاویه‌ای دیگر به مسائل اجتماعی رسیدگی شود، می‌توان به اهمیت سرمایه اجتماعی برای خلق آینده‌ای مستحکم و بالنده پی‌ برد. سیاستمداران و مسئولان کشور باید قدر این حجم از همبستگی و سرمایه اجتماعی را بدانند و آن را برای منافع خود تجزیه نکنند؛ چراکه حفظ سرمایه اجتماعی، مهم‌ترین وظیفه آن‌ها در این مقطع زمانی است.

ایکنا ـ با توجه به تجربه افزایش همبستگی و اتحاد ملی بعد از جنگ ۱۲ روزه و نیز سوءاستفاده دشمن از مشکلات داخلی کشور و حوادثی که در دی‌ماه سال گذشته شاهد بودیم، چگونه می‌توان این انباشت سرمایه اجتماعی را به‌درستی مدیریت و از بروز هر گونه مشکل داخلی پیشگیری کرد؟

مهم‌ترین عامل حفظ سرمایه اجتماعی، کارآمدی و پاسخگویی به نیازهای انباشته‌شده مردم است. افزایش توان کارآمدی سیستم مدیریت اجرایی کشور در عرصه‌های گوناگون اهمیت بسیاری دارد؛ زیرا جامعه ایران به هنگام بروز مشکلات و بحران‌هایی نظیر جنگ، سنگ تمام گذاشته و وظایف خود را به‌خوبی انجام داده است. بنابراین، انتظار دارد که سیستم اجرایی و مدیریت کشور کارآمدتر از گذشته عمل کند.

از سوی دیگر، برای آینده باید قلمرویی تعریف شود تا بتوان برنامه‌ریزی بهتری برای اهداف پیش رو داشت. در نهایت، باید راهبردها و استراتژی‌های جدیدی برای آینده تعریف کرد. همچنین، باید بین مسئولان در این زمینه اجماع نیز ایجاد شود؛ چراکه اجماع آنان برای وضعیت امروز جامعه کافی نیست. کشور ما در وضعیت کنونی چاره‌ای جز عبور به حکمرانی ندارد؛ زیرا به تعبیر رهبر شهید امت، مردم مبعوث‌شده باید به عرصه تصمیم‌گیری و اجرا نیز وارد شوند تا از این سرمایه مردمی بتوان بهتر استفاده کرد.

اگر نگاه ما به این حضور پررنگ و سرمایه اجتماعی ارتقایافته، به برداشتی سیاسی محدود شود که از آن برای گردهمایی‌ها و مسائل نمایشی استفاده کنیم، آن را تلف کرده‌ایم؛ در حالی‌که باید از این ظرفیت مردمی برای حل مشکلات کشور استفاده کرد. بر همین اساس، هر عامل اختلاف‌برانگیز، حتی اگر درست هم باشد، در شرایط امروز باعث آسیب به سرمایه اجتماعی می‌شود.

توجه به اصول، پرهیز از فروع، گسترش عرصه فعالیت برای شایستگان جامعه، اجتناب از فساد و سستی و مبارزه با فساد اجتماعی و اقتصادی باعث به هم خوردن نقشه‌های سودجویان می‌شود. اگر این اقدامات به‌صورت پیوسته و منسجم انجام شود، سرمایه اجتماعی ارتقایافته امروز نیز می‌تواند در جایگاه عنصری پیش‌برنده، نقش ویژه‌ای در عرصه‌های گوناگون ایفا کند.

ایکنا ـ جمع‌بندی شما از مباحث مطرح‌شده در این گفت‌وگو چیست؟

سرمایه اجتماعی، پدیده‌ای همچون آبروست، چراکه اندک‌اندک و به‌سختی حاصل می‌شود؛ ولی با اقدامی نابه‌جا و نادرست به‌سرعت از دست می‌رود. اکنون همه کسانی که در کشور مسئولیتی برعهده دارند، باید قدردان این سرمایه اجتماعی ارتقایافته در شرایط بحرانی باشند و در راستای افزایش آن گام بردارند تا در نهایت، بتوان جامعه‌ای منسجم از ایران، با مردم رنگارنگ و گوناگون ساخت که با قدرت به سوی آینده گام برمی‌دارد.

انتهای پیام