به گزارش ایکنا، مهدی مقسومی؛ پژوهشگر حقوق بین‌الملل، شامگاه 9 تیرماه در نشست علمی «حمایت از کودکان و زنان در مخاصمات و آموزه‌های قرآنی» که از سوی انجمن علمی دانشجویی پژوهشکده مطالعات میان‌رشته‌ای قرآن دانشگاه شهید بهشتی با همکاری انجمن صلح و دوستی و اداره کل امور زنان و خانواده خارج از کشور (سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی) برگزار شد به ایراد سخن پرداخت. متن سخنان وی به شرح زیر است: 

امروزه «مخاصمه مسلحانه» زمانی است که چند کشور از زور مسلحانه علیه یکدیگر استفاده کنند، یا در درون یک کشور، میان دولت و گروه‌های مسلح و یا میان چند گروه مسلحانه درگیری رخ دهد؛ در حالی که در مفهوم سنتی، «جنگ» تنها به معنای حمله یک کشور به کشور دیگر تلقی می‌شد.

بر مبنای حقوق بین‌الملل بشردوستانه معاصر، دو نوع مخاصمه وجود دارد؛ یکی مخاصمه مسلحانه بین‌المللی است که میان دو یا چند دولت رخ می‌دهد و بر اساس کنوانسیون ژنو، در این نوع مخاصمات بر حقوق زنان و کودکان تأکید بیشتری صورت گرفته است. برای نمونه، جنگ صدام با ایران و منازعه روسیه و اوکراین، در زمره مخاصمات مسلحانه در نظر گرفته شده است.

جنگ ۱۲ روزه (غدیر) نیز از این نوع مخاصمات است؛ البته کاربرد نام «۱۲ روزه» برای این جنگ نادرست است، زیرا رژیم صهیونیستی معمولاً از اعداد برای نام‌گذاری جنگ‌ها استفاده می‌کند تا بعدها بتواند با روایاتی غلط ادعا کند دولت طرف مقابل بیش از این مدت در برابر آن‌ها دوام نیاورده است؛ برای مثال در جنگ‌های ۳۳ روزه و ۶ روزه و… این تبلیغات را به راه انداخته است، لذا بهتر است بگوییم «جنگ غدیر».

از روز غدیر سال گذشته تاکنون، ما یک سال است که درگیر جنگ مسلحانه هستیم؛ زیرا حوادث دی‌ماه نیز بر اساس قوانین، «مخاصمه» تلقی می‌شوند؛ چرا که آن حوادث، عملیاتی بود که دشمن از آن حمایت و آن را طراحی کرده بود و حتی عملیات نظامی به کشور پس از تفاهم‌نامه نیز وجود دارد.

مهم‌ترین اسناد حاکم بر مخاصمات مسلحانه، ماده ۳ کنوانسیون‌های ژنو و پروتکل‌های الحاقی ۱۹۷۷ میلادی است که اسناد حقوق بین‌المللی مرتبط با مخاصمات محسوب می‌شوند. بنابراین، ما با دو مفهوم سنتی و جدید از مخاصمه و جنگ روبه‌رو هستیم.

تفاوت حقوق بشر و حقوق بشردوستانه

 تأکید قرآن بر کرامت و حقوق انسان

مفهوم «کرامت انسانی» در قرآن کریم تصریح شده و در فقه اسلامی نیز مبحث «حقوق جنگ» به طور گسترده مورد بحث قرار گرفته است. بر این اساس، بنیادی‌ترین اصل قرآنی در رعایت حقوق انسان، همان «کرامت ذاتی» است؛ آن‌گونه که در آیه شریفه «وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ» بر آن تأکید شده است. بر اساس تفاسیر، این حق بر تمامی انسان‌ها اطلاق می‌گردد و صرفاً معطوف به زنان، کودکان یا مؤمنان نیست، بلکه ناظر بر بعد وجودی و انسانی هر فرد است.

از منظر حقوقی، چنانچه کرامت انسان را «ذاتی» بدانیم، حمایت از غیرنظامیان (از جمله زنان و کودکان) دیگر نه به عنوان یک «امتیاز ویژه»، بلکه به مثابه یک «اصل بنیادین» در نظام و اندیشه اسلام مطرح خواهد بود؛ رویکردی که با مفاهیم معاصر حقوق بشر کاملاً تطابق و همسویی دارد.

در همین راستا، «فلسفه جنگ در قرآن» یکی از حوزه‌هایی است که مورد سوءبرداشت‌های گسترده مغرضان قرار گرفته است. قرآن کریم، جنگ را یک «استثنا» می‌داند که تنها در شرایطی خاص مجاز است؛ به گونه‌ای که اسلام اجازه نمی‌دهد در هر شرایطی و به هر دلیلی وارد نبرد شویم. در سوره بقره تصریح شده است که تنها با کسانی بجنگید که با شما می‌جنگند و از حد تجاوز نگذرید، چرا که خداوند تجاوزکاران را دوست ندارد. این آیه، مفهوم «ممنوعیت تجاوز» را بیان کرده و دایره جنگ را تنها به «مقابله با متجاوز» محدود می‌سازد. بنابراین، بحث در اینجا صرفاً مقابله با متجاوز است، نه اینکه ورود به یک شهر، مجوزی برای مقابله با تمامی اقشار جامعه، از جمله زنان و کودکان باشد.

تأکید صریح قرآن بر حمایت از 3 گروه

در آیه ۷۵ سوره نساء، خداوند متعال بر دفاع از مستضعفان (مردمان ناتوان) و حمایت از کودکان و زنان تأکید فرموده است؛ این تصریح الهی نشان می‌دهد که زنان و کودکان در نگاه قرآن، از مصادیق ویژه «مستضعفان» هستند که باید مورد حمایت ویژه‌ قرار گیرند. این آیات گواه آن است که نظام حقوقی قرآن و اسلام، از قرون پیش بر رعایت حقوق زنان، کودکان و مستضعفان تأکید داشته و این رویکرد، ابداعی جدید توسط نظام حقوق بین‌الملل معاصر نیست، بلکه ریشه‌ای در وحی و سنت دارد.

حمایت از کودکان و زنان در سیره و سنت نبوی نیز مورد تأکید فراوان بوده است. پیامبر اکرم (ص) با مشاهده پیکر زنی که در یکی از غزوات کشته شده بود، از این اقدام نهی فرمودند و با ابراز ناراحتی، پرسیدند که چرا زنان باید کشته شوند؟ این روایت نشان می‌دهد که پیامبر (ص) حتی در گیرودار جنگ نیز، کشتن زنان را ممنوع دانستند؛ حکمی که تمامی مذاهب فقهی اسلامی نیز بر آن اتفاق‌نظر دارند. در همین راستا، در روایات از واژه «صبیان» (کودکان) استفاده شده است تا بر عدم تجاوز به این قشر در حین جنگ و حتی در زمان صلح تأکید شود؛ مفاهیمی که در واقع، ارکان بنیادین «حقوق بشر اسلامی» محسوب می‌شوند. همچنین، منع «مثله کردن» اجساد نیز از دیگر تأکیدات جدی پیامبر (ص) در جهت صیانت از کرامت انسانی است.

بنابراین، مفاهیم حقوق بشری، دستاوردی نیست که صرفاً نظام حقوقی غربی ابداع کرده باشد و مخترع آن باشد؛ چنان‌که امروزه برخی بر موج تبلیغاتی این ادعا سوار شده و آن را به ابزاری علیه برخی کشورها تبدیل کرده‌اند. حقیقت این است که حقوق بشر اسلامی با عمق و دقتی بیشتر به این مفاهیم توجه ویژه داشته است؛ هرچند متأسفانه ما در بُعد رسانه‌ای و ترویجی، نتوانسته‌ایم به اندازه کافی این دستاوردها را به دنیا معرفی کنیم و ترویج دهیم.

انتهای پیام