تاریخ اسلام گواه نقش‌آفرینی شخصیت‌هایی است که با بصیرت، استقامت و روشنگری، مسیر حق را از میان پیچیده‌ترین حوادث حفظ کرده‌اند. 

حضرت زینب(س) از برجسته‌ترین این چهره‌هاست که با خطبه‌های روشنگرانه، مدیریت بحران، جهاد تبیین و صیانت از حقیقت عاشورا، نقشی بی‌بدیل در ماندگاری نهضت حسینی ایفا کرد.

از همین رو، خبرنگار ایکنا از قم به سراغ حجت‌الاسلام‌والمسلمین احمد زمانی، استاد حوزه و دانشگاه و پژوهشگر سیره اهل‌بیت(ع)، رفته است تا درباره ابعاد مختلف شخصیت، رسالت و نقش تاریخی حضرت زینب(س) در تداوم نهضت عاشورا گفت‌وگو کند که مشروح شماره دوم این گفت‌وگو را در ادامه می‌خوانید:

ایکنا- خطبه‌های حضرت زینب(س) چه نقشی در تداوم نهضت عاشورا ایفا کرد؟ 

یکی از مهم‌ترین محورهای این کتاب، بررسی خطبه‌های حضرت زینب(س) در کوفه و شام است. ایشان در کوفه با بیانی کوبنده، مردم را نسبت به کوتاهی و بی‌وفایی‌شان در قبال امام حسین(ع) آگاه کردند و فضای تبلیغاتی حکومت اموی را در هم شکستند. 

در شام نیز با سخنان تاریخی خود در برابر یزید، جایگاه حقیقی اهل‌بیت(ع) و ماهیت حکومت اموی را آشکار ساختند. این خطبه‌ها نه‌تنها روایت رسمی حکومت را باطل کرد، بلکه پیام عاشورا را از محدوده یک حادثه نظامی خارج و آن را به یک جریان ماندگار فرهنگی، اعتقادی و سیاسی در تاریخ اسلام تبدیل کرد.

به همین دلیل می‌توان نقش حضرت زینب(س) را در استمرار و تبیین نهضت عاشورا، نقشی تعیین‌کننده و سرنوشت‌ساز دانست. 

یکی از مهم‌ترین محورهای کتاب، بررسی خطبه‌های حضرت زینب(س) در کوفه و شام است؛ خطبه‌هایی که به اعتقاد بسیاری از اندیشمندان اسلامی، از عوامل اصلی ماندگاری پیام عاشورا به شمار می‌آیند.

عظمت این خطبه‌ها به اندازه‌ای است که شماری از بزرگان اهل سنت همچون سبط بن جوزی، جلال‌الدین سیوطی، شمس‌الدین ذهبی، رجالی بزرگ آیت‌الله مامقانی، امام خمینی، رهبر شهید انقلاب اسلامی، آیت الله سیدعلی خامنه‌ای و دیگر مورخان و دانشمندان اسلامی، در برابر شخصیت حضرت زینب(س) اظهار شگفتی کرده و ایشان را مصداق واقعی «عقیله بنی‌هاشم» دانسته‌اند؛ بانویی که در اوج مصیبت، از صلابت، سلامت عقل، استواری قلب و قدرت مدیریت برخوردار بود.

خطبه‌های حضرت زینب(س) تنها واکنشی عاطفی به یک حادثه تلخ نبود، بلکه نمونه‌ای برجسته از مخاطب‌شناسی، زمان‌شناسی و مدیریت افکار عمومی در شرایط بحرانی به شمار می‌رفت. از مدینه تا کربلا، از کوفه تا شام و تا واپسین روزهای عمر، این رسالت روشنگرانه ادامه یافت و به یکی از مهم‌ترین عوامل بقای نهضت حسینی تبدیل شد. 

ایکنا- مهم‌ترین پیام‌های خطبه حضرت زینب(س) در کوفه چه بود؟ 

فضای کوفه با شام تفاوت اساسی داشت. مردم کوفه در حالی برای تماشای کاروان اسرا گرد آمده بودند که بسیاری از آنان از حقیقت ماجرا آگاهی نداشتند و تحت تأثیر تبلیغات حکومت اموی قرار گرفته بودند. برخی حتی تصور می‌کردند اسیران از مخالفان اسلام یا گروهی خارج از جامعه اسلامی هستند. 

حضرت زینب(س) در چنین فضایی سخن خود را با حمد و ستایش الهی آغاز کردند؛ بدون آنکه نشانی از خشم یا آشفتگی ظاهری در کلام ایشان دیده شود. سپس با تبیین جایگاه امام حسین(ع) و یارانش، یادآور شدند که حرکت عاشورا برای قدرت‌طلبی یا دنیاخواهی نبود، بلکه با هدف احیای اسلام، قرآن و ارزش‌های الهی شکل گرفت. 

بخش مهمی از این خطبه به بیدار کردن وجدان‌های خفته اختصاص داشت. حضرت زینب(س) تلاش کردند مردمی را که گرفتار غفلت و تبلیغات سیاسی شده بودند، با حقیقت اهل‌بیت(ع) آشنا کنند و به آنان بفهمانند که سرهای از تن جدا شده و نیز اسیران حاضر در برابرشان، خاندان پیامبراکرم(ص)، صحابه گرانقدر، خانواده و فرزندان آنان هستند، نه دشمنان دین. 

حضرت زینب(س) در خطبه کوفه تلاش کردند حقیقت قیام حسینی را برای مردمی که تحت تأثیر تبلیغات اموی قرار گرفته بودند، تبیین کنند. ایشان با یادآوری جایگاه امام حسین(ع) و یارانش، تأکید کردند که این حرکت برای قدرت‌طلبی یا دنیاخواهی نبود؛ همان حقیقتی که امام حسین(ع) پیش‌تر در بیان اهداف قیام خود فرموده بودند: «لَمْ أَخْرُجْ أَشِرًا وَلَا بَطِرًا وَلَا مُفْسِدًا وَلَا ظَالِمًا، إِنَّمَا خَرَجْتُ لِطَلَبِ الْإِصْلَاحِ فِي أُمَّةِ جَدِّي». از همین رو، حضرت زینب(س) در کوفه کوشیدند افکار عمومی را نسبت به ماهیت واقعی این نهضت آگاه کنند و پرده از تحریف‌های حکومت اموی بردارند. 

ایکنا- خطبه‌های امام سجاد(ع) تکمیل پیام حضرت زینب(س) بود؟ دیدگاه شما در این زمینه چیست؟

پس از خطبه حضرت زینب(س)، امام سجاد(ع) نیز با بیانی کوبنده مردم را مورد خطاب قرار دادند. آن حضرت با معرفی خود، خاندان پیامبر(ص)، امیرالمؤمنین(ع) و جایگاه اهل‌بیت(ع)، پرده از واقعیت‌های پنهان برداشتند و افکار عمومی را نسبت به جنایتی که رخ داده بود آگاه ساختند. 

امام سجاد(ع) با یادآوری خدمات پیامبر اکرم(ص) و امیرالمؤمنین(ع) به جامعه اسلامی، این پرسش اساسی را مطرح کردند که امت اسلامی چگونه در برابر فرزندان همان خاندان دست به چنین رفتاری زده است. در واقع، خطبه‌های کوفه مجموعه‌ای از هشدارها، روشنگری‌ها و بیدارسازی وجدان عمومی بود که در چندین محور اساسی ارائه شد. 

یکی از مهم‌ترین شواهد بر جایگاه علمی و مدیریتی حضرت زینب(س)، سخنان امام سجاد(ع) درباره عمه بزرگوارشان است. آن حضرت در اوج مصائب کربلا، ضمن دعوت حضرت زینب(س) به آرامش و استقامت، از ایشان با این تعبیر یاد می‌کنند: «أَنْتِ بِحَمْدِاللَّهِ عَالِمَةٌ غَيْرُ مُعَلَّمَةٍ وَفَهِمَةٌ غَيْرُ مُفَهَّمَةٍ»؛ یعنی تو به لطف الهی بانویی دانشمند هستی که دانش خود را از مکتب‌های معمول نیاموخته‌ای و دارای فهم و بصیرتی هستی که فراتر از آموزش‌های متعارف است. این تعبیر، بیانگر جایگاه کم‌نظیر حضرت زینب(س) در شناخت شرایط، مدیریت بحران و هدایت کاروان اهل‌بیت(ع) پس از واقعه عاشوراست. 

ایکنا- تفاوت خطبه حضرت زینب(س) در شام با خطبه کوفه در چه بود؟ 

در شام، شرایط متفاوت بود. در این مرحله، کاروان اسرا مسیر طولانی اسارت را پشت سر گذاشته و حکومت اموی خود را پیروز میدان می‌پنداشت. از این رو، حضرت زینب(س) در خطبه شام، به جای تمرکز بر افکار عمومی، مستقیماً حاکمیت اموی و شخص یزید را مورد خطاب قرار دادند. 

ایشان با تعبیر مشهور «یابن الطلقاء» مشروعیت سیاسی و اخلاقی حکومت بنی‌امیه را به چالش کشیدند و با صراحت اعلام کردند که قدرت ظاهری یزید نمی‌تواند حقیقت را از بین ببرد. پیام اصلی این خطبه آن بود که هرچند حکومت اموی توانسته است پیکرهای شهیدان را به خاک و خاندان آنان را به اسارت بکشاند، اما قادر به خاموش کردن نور وحی و پیام عاشورا نخواهد بود.

حضرت زینب(س) در این خطبه تأکید کردند که نام امام حسین(ع) و راه او تا قیامت زنده خواهد ماند و همه تلاش‌های دستگاه حاکم برای تحریف یا فراموشی این نهضت بی‌نتیجه خواهد بود. 

ایکنا- واکنش حضرت زینب(س) در برابر رفتارهای تحقیرآمیز یزید چه بود؟

یکی از صحنه‌های مهم شام، رفتار یزید با سر مبارک امام حسین(ع) بود؛ اقدامی که با هدف ایجاد رعب، نمایش قدرت و تأثیرگذاری روانی بر افکار عمومی صورت گرفت. با این حال، حضرت زینب(س) نه‌تنها تحت تأثیر این فضا قرار نگرفتند، بلکه با سخنان خود ابتکار عمل را از حاکمیت گرفتند و صحنه‌ای که قرار بود نمایش اقتدار یزید باشد، به فرصتی برای افشای چهره واقعی حکومت اموی تبدیل شد. 

این خطبه‌ها چنان اثرگذار بود که فضای مجلس را دگرگون کرد و بسیاری از حاضران را نسبت به حقیقت واقعه عاشورا آگاه ساخت. 

حضرت زینب(س) در شام، برخلاف کوفه که بیشتر با افکار عمومی سخن می‌گفتند، مستقیماً حاکمیت اموی و شخص یزید را مخاطب قرار دادند. از همین رو، خطبه شام بیش از آنکه جنبه تبیینی برای مردم داشته باشد، ماهیتی افشاگرانه و تقابلی با ساختار قدرت پیدا کرد. 

ایشان در بخشی از این خطبه تاریخی با خطاب قرار دادن یزید فرمودند: «یَا ابْنَ الطُّلَقَاءِ»، تعبیری که یادآور جایگاه خاندان ابوسفیان در برابر پیامبر اکرم(ص) بود و مشروعیت ادعایی حکومت اموی را به چالش می‌کشید. 

حضرت زینب(س) سپس با صراحت اعلام کردند که یزید هر اندازه بتواند برای خاموش کردن نور حقیقت تلاش کند، در نهایت موفق نخواهد شد و نام اهل‌بیت(ع) و نهضت حسینی ماندگار خواهد ماند؛ همان مضمون مشهور که «فَكِدْ كَيْدَكَ وَاسْعَ سَعْيَكَ وَنَاصِبْ جُهْدَكَ، فَوَاللهِ لَا تَمْحُو ذِكْرَنَا وَلا تُمِيتُ وَحْيَنَا؛ تمام حلیه‌ها و مکرهای خویش را بکار بگیر و همه تلاش‌های مذبوجانه خود را انجام بده و دشمنی‌های خود را آشکار ساز، لکن بدان؛ سوگند به خدا نام و یادها در دل‌ها و بر سر زبان‌ها باقی خواهد ماند و هرگز وحی الهی و خاندان نبوت و اهل‌بیت عصمت و طهارت از میان نخواد رفت.» 

در واقع، حضرت زینب(س) در این خطبه تأکید کردند که قدرت سیاسی و نظامی می‌تواند جسم‌ها را به اسارت بگیرد، اما توان از بین بردن حقیقت و پیام الهی را ندارد. 

ایکنا- حضرت زینب(س) پس از بازگشت از شام چه نقشی در تداوم پیام عاشورا ایفا کردند؟ 

رسالت حضرت زینب(س) با پایان اسارت به پایان نرسید. پس از بازگشت، ایشان در هر فرصت و در هر جمعی، از حادثه کربلا و اهداف نهضت حسینی سخن می‌گفتند و اجازه نمی‌دادند پیام عاشورا به فراموشی سپرده شود.

همین روشنگری‌های مستمر سبب شد که حکومت اموی حضور ایشان را خطری برای خود تلقی کند. در واقع، حضرت زینب(س) به یکی از مهم‌ترین راویان و مبلغان نهضت عاشورا تبدیل شدند و بخش قابل توجهی از آنچه امروز از جزئیات این حادثه در اختیار داریم، مرهون تلاش‌های ایشان، امام سجاد(ع) و دیگر بازماندگان کربلاست. 

ایکنا- در پژوهش شما درباره محل دفن حضرت زینب(س) چه نتیجه‌ای حاصل شده است؟

در بخش پایانی کتاب، موضوع محل دفن حضرت زینب(س) نیز مورد بررسی قرار گرفته است. اگرچه درباره مدفن آن حضرت دیدگاه‌های مختلفی مطرح شده و برخی مصر یا مدینه را محل دفن ایشان دانسته‌اند و این اشتباه از آن جهت بوده که حضرت زینب(س)، با خواهرشان یکسال و اندی در مصر تبعید شدند و سپس از آن‌جا به شام رفتند. پس، بر اساس بررسی اسناد و شواهد تاریخی، نتیجه پژوهش این بوده است که مدفن حضرت زینب کبری(س) در سرزمین سوریه و در روستایی به نام «راویه» که امروز به زینبیه مشهور است، قرار دارد. 

از جمله این شواهد، دیدگاه مرحوم ملا محسن جبل عاملی، صاحب کتاب «اعیان‌الشیعه» است. هرچند وی در مقطعی مدینه را به‌عنوان محل دفن حضرت زینب(س) مطرح کرده بود، اما وصیت او مبنی بر دفن شدن در جوار بارگاه حضرت زینب(س) در دمشق، نشان می‌دهد که در سال‌های پایانی عمر به این نتیجه رسیده بود که مدفن آن حضرت در سوریه قرار دارد. 

افزون بر این، کرامات، برکات و توجه گسترده شیعیان و مسلمانان به حرم حضرت زینب(س) در دمشق نیز از جمله موضوعاتی است که در این زمینه مورد توجه قرار گرفته است.

انتهای پیام