حجت‌الاسلام والمسلمین سیدرضا عمادی، پژوهشگر دینی، در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان رضوی، درباره کیفیت عالم برزخ، اظهار کرد: بیشتر آنچه درباره کیفیت عالم برزخ بیان شده، بر پایه شهود است که در متون دینی تنها بدان اشاره شده است؛ اما کیفیت آن به‌طور دقیق مورد توجه قرار نگرفته است. با این حال، از آنجا که انسان موجودی در حال رشد است، حرکت او در هیچ عالمی، حتی در برزخ، متوقف نمی‌شود.

وی با بیان اینکه مباحث مطرح‌شده درباره این عالم بر پایه متون دینی، یعنی آیات قرآن و روایات، است، افزود: هیچ نمونه عینی و مستندی از فردی که از دنیا رفته و دوباره بازگشته باشد، وجود ندارد. همچنین مستندهای داخلی و خارجی که درباره بازگشت از مرگ ساخته شده‌اند، معتبر نیستند؛ زیرا افرادی که در آن‌ها مطرح می‌شوند، در واقع فوت نکرده بودند، بلکه دچار سکته، حوادث جسمانی یا حالتی روحی شده بودند که در نتیجه آن، احساس مرگ کرده‌اند.

عمادی ادامه داد: اگرچه کتاب‌های فراوانی درباره برزخ نوشته شده است، اما مطالب آن‌ها بیشتر تکراری و مبتنی بر شهود است. البته اگر شخصیت‌های بزرگی بر اساس شهود سخن بگویند، آن سخن برای ما از نظر شرعی حجت است، اما از نظر علمی اثبات‌شده نیست. بیشتر آنچه درباره کیفیت برزخ گفته می‌شود، بر پایه شهود است و در متون دینی نیز تنها به آن اشاره شده و کیفیت آن به‌صورت دقیق تبیین نشده است.

وی در پاسخ به این پرسش که پس از مرگ و ورود به عالم برزخ، آیا رشد روحی و شخصیتی برای انسان وجود دارد یا انسان در حالتی راکد، منتظر قیامت می‌ماند و به خطاهای خود می‌اندیشد، بیان کرد: به نظر من، انسان در هیچ عالمی، چه برزخ، چه قیامت، چه بهشت و چه جهنم، متوقف نمی‌شود؛ زیرا اگر توقف کند، دیگر انسان نیست. انسان همواره در حال رشد است. قرآن کریم نیز به صراحت می‌فرماید: «إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ»؛ یعنی ما از آنِ خداییم و به سوی او در حرکتیم. این بیانگر حرکتی است که هیچ‌گاه متوقف نمی‌شود.

این کارشناس دینی ادامه داد: امیرالمؤمنین(ع) در روایتی می‌فرمایند: «الناس نیام فإذا ماتوا انتبهوا»؛ مردم در خواب هستند و هنگامی که می‌میرند، بیدار می‌شوند. بنابراین، مرگ در حقیقت آغاز تحرک واقعی انسان است؛ چراکه دنیا همچون مزرعه‌ای است که حاصل آن در عالم بعدی به کار گرفته می‌شود. بر این اساس، در عالم برزخ نیز رشد متوقف نمی‌شود، بلکه تنها از شکلی به شکل دیگر تغییر می‌کند.

وی در پاسخ به این پرسش که پس از مرگ، امکان کسب ثواب یا انجام عمل نیک از انسان سلب می‌شود و به‌اصطلاح زمان پایان می‌یابد، این دیدگاه چگونه با رشد انسان در عوالم غیر از دنیا سازگار است، افزود: انسان در عالم برزخ تجربه‌هایی خواهد داشت که در این دنیا تجربه نکرده است؛ اما بدیهی است کسی که در دنیا مرتکب بدی شده، نمی‌تواند ناگهان نتایج مثبت را مشاهده کند. با این حال، از این بیانات برمی‌آید که جایگاه افراد در عالم برزخ ممکن است دچار تحول و حتی ارتقا شود؛ چراکه به نوعی به فهم و ادراک جدید دست می‌یابند. در این زمینه باید توجه داشت که طبق آیات قرآن، گروهی که با تعبیر «خالدین فیها أبداً» در جهنم توصیف شده‌اند، بسیار اندک‌اند. این گروه کسانی هستند که به‌طور کامل راه هدایت را بر خود بسته‌اند، اما سایر انسان‌ها چنین وضعیتی ندارند.

این پژوهشگر دینی ادامه داد: در روایات آمده است که برخی افراد از جهنم خارج می‌شوند؛ بنابراین، همان‌گونه که امکان خروج از جهنم وجود دارد، امکان ارتقای درجات در بهشت نیز قابل تصور است. برای تقریب به ذهن می‌توان از مثالی استفاده کرد: اگر عدد صفر را در نظر بگیریم، به‌تنهایی ارزشی ندارد، اما اگر در کنار عدد یک قرار گیرد، معنا پیدا می‌کند و ارزش می‌یابد. به همین قیاس، رحمت الهی هنگامی که با قابلیت و آمادگی انسان همراه شود، موجب رشد و ارتقای او خواهد شد. اما اگر انسانی به مرحله‌ای برسد که هیچ‌گونه ارتباطی با این رحمت برقرار نکند، در حقیقت خود را از این مسیر محروم ساخته است.

عمادی همچنین گفت: در روایتی نقل شده است که شخصی از امام سجاد(ع) پرسید: اگر یزید با آن همه جنایت توبه می‌کرد، آیا بخشیده می‌شد؟ حضرت پاسخ دادند: بله، اما او توفیق توبه را از دست داد. این بیان نشان می‌دهد که مسئله اصلی، از دست دادن ظرفیت بازگشت و اصلاح است. بر این اساس، کسانی که مشمول عذاب ابدی می‌شوند، همان گروه خاصی هستند که همه راه‌های رشد را بر خود بسته‌اند. در مقابل، سایر افراد می‌توانند مشمول رحمت الهی شوند و حتی در عالم برزخ نیز به‌صورت تدریجی از آثار اعمال نیک خود بهره‌مند گردند.

وی با بیان اینکه پاداش‌ها و آثار اعمال، یک‌باره اعطا نمی‌شوند، بلکه متناسب با سیر وجودی انسان ظهور می‌یابند، تصریح کرد: در عالم برزخ، انسان با حقیقت اعمال خود مواجه می‌شود. برخلاف قیامت که در آن حسابرسی نهایی صورت می‌گیرد، در برزخ نوعی مواجهه مستقیم با نتایج اعمال رخ می‌دهد. به تعبیر دیگر، انسان با کردار و نیت‌های خود تنها گذاشته می‌شود و همان‌ها برای او تجسم می‌یابند. در روایتی از امام صادق(ع) آمده است هنگامی که فردی در قبر قرار می‌گیرد، جوانی خوش‌چهره و شاد نزد او می‌آید. آن شخص از دیدن او خوشحال می‌شود و می‌پرسد: «تو کیستی؟» پاسخ می‌شنود: «من همان شادی‌ای هستم که در دل مؤمنان ایجاد کردی.» این روایت به‌روشنی بیانگر تجسم اعمال در عالم برزخ است.

این پژوهشگر دینی در پاسخ به این پرسش که فلسفه وجود عالمی مانند برزخ و به‌طور کلی تعدد عوالم هستی چیست و چرا خداوند حسابرسی را در همین دنیا انجام نمی‌دهد، بیان کرد: این عوالم، هر یک کارکرد خاصی دارند و در امتداد یکدیگر قرار گرفته‌اند. در برخی روایات، «درهای جهنم» به قوای انسانی مانند بینایی، شنوایی، بویایی، چشایی و سایر قوای ادراکی تفسیر شده است؛ بدین معنا که همین ابزارها، در صورت سوءاستفاده، منشأ عذاب خواهند بود. در نتیجه، عذاب چیزی تحمیلی و بیرونی صرف نیست، بلکه ریشه در خود اعمال انسان دارد.

عمادی ادامه داد: همچنین نقل شده است که جبرئیل از سوی خداوند نزد برخی از اهل جهنم می‌آید و از آنان می‌خواهد نام پیامبر(ص) را بیان کنند، اما آنان به سبب دوری از حقیقت، حتی این امر را نیز به یاد نمی‌آورند. این روایت نشان‌دهنده عمق انقطاع آنان از حقیقت است.

وی در پایان گفت: در نهایت، این پرسش مطرح می‌شود که چرا برخی روایات از زمان‌های بسیار طولانی، مانند هزاران سال اقامت در برزخ، سخن می‌گویند و چرا حسابرسی زودتر انجام نمی‌شود. پاسخ اجمالی آن است که نظام الهی بر اساس حکمت و ترتیبی دقیق استوار است و هر مرحله، جایگاه و کارکرد خاص خود را دارد. قرآن کریم نیز بر اصل حسابرسی و رسیدگی نهایی تأکید دارد که در قیامت به‌طور کامل تحقق می‌یابد.

انتهای پیام