حجت‌الاسلام والمسلمین سیدفرید حاج سیدجوادی در نشست تفسیر تاریخمند زیارت عاشورا که در مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امام موسی صدر برگزار شد با بررسی تطبیقی رساله‌های تاریخی و روایات معتبر، به تبیین جایگاه سندی زیارت عاشورا پرداخت و در ادامه، با تحلیل جامعه‌شناختی مفهوم «ولاء»، ضرورت ایجاد اعتبار اجتماعی و همبستگی افقی در میان مؤمنان را به‌عنوان پیش‌شرط ظهور امام زمان(عج) مورد تأکید قرار داد. مشروح سخنان جلسه دوم را در ادامه می‌خوانیم.

حاج سید جوادی با اشاره‌ای کوتاه به روند شکل‌گیری جریاناتی نظیر علویان، کیسانیان و زیدیان، به بررسی «رساله زیدیه» پرداخت؛ رساله‌ای که از نظر محتوایی با متن موسوم به «خطبه منای امام حسین(ع)» شباهت دارد. به باور او، اعتبار سندی خطبه منا ضعیف است، زیرا تا قرن دهم در کتب مرجع یافت نمی‌شود و ناقل آن نیز به زیدیه منتسب است؛ هرچند محتوای این خطبه با سایر گزارش‌های نقل شده از زید بن علی و کنش‌های او هم‌سو و هماهنگ است.

منبع زیارت عاشورا

ولایت و برائت، دو مضمون اصلی زیارت عاشوراست

تفاوت حکومت ائمه با سایر حاکمان

ائمه(ع) نه اینکه از دستیابی به حکومت اباء داشته باشند، بلکه درصدد تأسیس حکومتی بودند که جامعه در آن، مفهوم «ولاء» را پذیرفته باشد. از دیدگاه ایشان، ولایت اگرچه تکلیفی الهی است، اما پذیرش آن از سوی انسان‌ها امری اختیاری است؛ به این معنا که افراد می‌توانند با پذیرش این التزام، در حقیقت امر الهی را محقق سازند یا از پذیرش آن اجتناب کنند.>> ایشان در ادامه، تفکیکی میان «اقتدار» و «قدرت» قائل شدند: ولایت یک تکلیف است و چنانچه این تکلیف در جامعه به سطح پذیرش اجتماعی برسد، امامِ منصوص الهی به اقتدار دست می‌یابد. اقتدار در اینجا به معنای اراده‌ای است که مورد پذیرش جامعه قرار گرفته و با زور تحمیل نشده است. در چنین شرایطی، امام می‌تواند از طریق گروهی که دارای مشروعیت و مقبولیت هستند، قدرت را به دست بگیرد و سایر اقشار جامعه نیز به دلیل تأمین امنیت و اداره امور، از این قدرت تبعیت کنند. ایشان تأکید کردند که امام تا زمانی که به این اشباع اجتماعی نرسد، قدرت را به هر قیمتی طلب نمی‌کند تا مجبور نشود مانند بنی‌عباس، حکومت خود را با تکیه بر گروهی محدود و اجیرشده و از طریق زور حفظ کند. ادبیات زیارت عاشورا نشان می‌دهد که در آن برهه، جامعه در مرحله‌ای بود که ولایت هنوز باید شکل می‌گرفت و قوام می‌یافت. ایشان معتقدند زمان ظهور امام زمان(عج) نیز زمانی است که این ولایت شکل گرفته باشد یا دست‌کم در آستانه تحقق باشد. به این معنا که ما نباید امام را صرفاً برای تحقق عدالت یا برآوردن مطالبات شخصی بخواهیم، بلکه باید او را به عنوان پاسخی به تکلیف الهی و برای عمل به آن طلب کنیم. برای رسول‌الله(ص) موقعیتی خاص فراهم شد؛ ایشان وارد جامعه‌ای شدند که با مشکلات اجتماعی بسیاری دست و پنجه نرم می‌کرد و ورود ایشان راهکاری برای حل آن مشکلات بود. این امر سرمایه اجتماعی بسیار بزرگی ایجاد کرد که منجر به مشروعیت و اقتداری بی‌بدیل گشت، هرچند که پس از ایشان، اختلافات دوباره در جامعه شدت یافت.

کم کاری شیعیان در ترویج مکتب اهل بیت

مطالعه تاریخ رسول‌الله(ص) آموزه‌های فراوانی دارد، اما به نظر می‌رسد ما در مکتب تشیع، اثر فاخر و اقدام درخوری در این زمینه انجام نداده‌ایم؛ در حالی که اهل سنت آثاری تولید کرده‌اند که هرچند با ادبیات الهیات سیاسی شیعه تفاوت دارد، اما قابل تأمل است. واقعیت این است که ما نتوانسته‌‌ایم مفهوم موالی بودن برای اهل بیت(ع) را به‌ درستی محقق کنیم. ما شیعیانی هستیم که همواره در موضع طلبکار قرار داریم و در زیارات و مناسک خود، عمدتاً به دنبال برآورده شدن حاجات شخصی خویش هستیم، بدون آنکه گامی جدی برای ترویج عملی مکتب اهل بیت(ع) برداریم.  برای نمونه، ارامنه در صنوف و مشاغل مختلف به عنوان افرادی قابل اعتماد و خوش‌نام شناخته می‌شوند و توانسته‌اند برای آیین خود اعتبار اجتماعی کسب کنند. اما آیا ما شیعیان توانسته‌ایم چنان صادقانه و امانت‌دارانه زیست کنیم که انتساب ما به این مکتب، نزد مردم تضمین‌کننده اعتماد و صداقتمان باشد؟ اگر ما موالی حقیقی بودیم، باید زیست ما مروج نام اهل بیت(ع) می‌بود؛ اما در حقیقت، ما به جای آنکه یار و یاور این مکتب باشیم، به باری بر دوش آن تبدیل شده‌ایم و همواره انتظار داریم ائمه(ع) برای ما کاری انجام دهند. این در حالی است که در روایات صریحاً توصیه شده است که با حضور در میان مردم و رعایت اخلاق و امانت‌داری، مایه زینت و نزدیکی و مودت نسبت به این خاندان باشیم.

امام موسی صدر، نمونه بارز اعتباردهی به شیعه

نمونه بارز تأثیرگذاری اجتماعی و بازگرداندن عزت به جامعه شیعی را در تجربه امام موسی صدر (ره) است.  امام موسی صدر در بازه زمانی کوتاهی (کمتر از بیست سال)، جامعه شیعی لبنان را که پیش از ورود ایشان فاقد قدرت و وزن سیاسی بود، به جایگاهی از عزت و اقتدار رساند؛ امری که نشان‌دهنده پذیرش و تبعیت جامعه از یک رهبری تحول‌آفرین است. ترویج دین در گرو ایجاد یک جامعه سالم و فراگیر کردن رابطه ولای عرضی (پیوندهای افقی و حمایتی میان مؤمنان) است؛ به‌گونه‌ای که هر فرد، سایر اعضای جامعه را مانند برادر خود ببیند. نبودِ این پیوستگی و حمایت متقابل در میان مؤمنین، مانع از آن شد تا آن‌ها با اطمینان خاطر از عدم تنهایی و بی‌پشتیبانی، به یاری امام حسین(ع) بشتابند. در واقع، درک این نکته که حمایت جمعی وجود دارد، پیش‌شرط تقویت کنشگری در جامعه است. آموزه‌های زیارت عاشورا همچنان چالش اصلی و مسئله حل‌نشده جامعه شیعی است. الهیات سیاسی-اجتماعی شیعه را می‌توان در مفاهیم این زیارت یافت و دستیابی به نقطه کمال و تحقق آموزه‌های آن، نه تنها یک هدف اخلاقی، بلکه پیش‌نیاز ضروری برای فراهم شدن مقدمات ظهور امام زمان(عج) است.

انتهای پیام